قازاقستاندىق قۇقىقتىق ءجۇيەنىڭ نەگىزى – ەلىمىزدە ەڭ جوعارى زاڭدىق كۇشى بار, نورمالارى رەسپۋبليكامىزدىڭ بارلىق اۋماعىندا تىكەلەي قولدانىلاتىن اتا زاڭىمىز – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى ەكەندىگى بارشاعا ايان.
كونستيتۋتسيادان ۇلتتىق قۇقىقتىق جۇيەنىڭ بارشا قۇرامداس بولىكتەرى باستاۋ الادى: وندا قۇقىق سۋبەكتىلەرى انىقتالىپ, سان الۋان قۇقىق سالالارى اراسىنداعى قاتىناستاردى زاڭدىق تۇرعىدان رەتتەۋدىڭ نەگىزدەرى بەكىتىلگەن, قۇقىق شىعارماشىلىعى مەن قۇقىق قولدانۋدىڭ جالپى قاعيداتتارى بەلگىلەنىپ, ادام جانە ازاماتتاردىڭ زاڭدى دۇرىس ۇعىنۋى مەن قۇقىقتىق سانا-سەزىمىن, قۇقىقتىق مادەنيەتىن ءتيىستى قالىپتاستىرۋدىڭ ىرگەتاسىن قالايتىن قوعام جانە مەملەكەتتىڭ قۇندىلىقتارى, ەلىمىزدىڭ كەلەشەكتە قانداي جولمەن دامۋىنىڭ جالپى پرينتسيپتەرى كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە ورنىقتىرىلدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا. نازارباەۆ «نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» اتتى قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىندا: «تۇراقتىلىق پەن كەلىسىم دەگەنىمىز نە؟ ول وتباسىلىق ءال-اۋقات, قاۋىپسىزدىك, باسپانا. بەيبىتشىلىك – ول اكە مەن انا قۋانىشى, اتا-انالار دەنساۋلىعى جانە ءبىزدىڭ بالالارىمىزدىڭ باقىتى. بەيبىتشىلىك – ول تۇراقتى جۇمىس, جالاقى جانە ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىم. بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىق – كۇن سايىنعى ەڭبەكپەن قورعاپ, نىعايتۋدى قاجەت ەتەتىن جالپىحالىقتىق جەتىستىك», – دەپ ايرىقشا اتاپ وتەدى.
مۇنداي تۇبەگەيلى پرينتسيپتەردىڭ 20 جىلدىعىن اتاپ وتكەلى وتىرعان كونستيتۋتسيامىزدا كوزدەلۋىنىڭ كەزدەيسوق ەمەستىگىن ايتقان ءجون.
كونستيتۋتسيا مەن كونستيتۋتسيوناليزم دوكتريناسى ءبىر-بىرىنەن اجىراماس ۇعىمدار. اتا زاڭ مازمۇنى مەن ءمان-ماعىناسىن سيپاتتايتىن كونستيتۋتسيوناليزمنىڭ كۇرە تامىرى, ءوز كەزەگىندە, اتالعان دوكترينا كونستيتۋتسيا تۋرالى ءىلىمدى دارىپتەيتىن بولعاندىقتان قازاقستاندىق زاڭگەر-عالىمداردىڭ «وسى يدەولوگيامەن ءارى قالىپتاسقان جانە دە قالىپتاسۋ ۇستىندەگى قۇقىقتىق مەملەكەتتىلىك ينستيتۋتتارىنىڭ قىزمەتى تۇگەلدەي قامتىلۋى ءتيىس» دەگەن تۇجىرىمدارى قولداۋعا ابدەن لايىق.
ۇلتتىق كەلىسىم – ول كونستيتۋتسيالىق جۇيەنىڭ وزەگى, كونستيتۋتسيا مەن كونستيتۋتسيوناليزمنىڭ تەمىر قازىعى. حالىقتىڭ باسىم كوپشىلىگى كونستيتۋتسيادا كوزدەلگەن مەملەكەتتىك قۇرىلىمنىڭ پرينتسيپتەرىنە قولداۋ كورسەتسە جانە سوعان سايكەس قۇقىقتىق جۇيەنىڭ دامۋىنا باعىشتايتىن قۇندىلىقتاردى مويىنداعاندا عانا كونستيتۋتسيوناليزم ءتىرشىلىككە ەرە الادى. كونستيتۋتسيوناليزم دوكتريناسى جالپى دامۋ باعىتىنىڭ ماسەلەلەرى بويىنشا جالپى حالىقتىق كونسەنسۋستى, ياعني, كەلىسىمدى بىلدىرسە كەرەك. مۇنداي ۇلتتىق كەلىسىمگە قول جەتكىزۋ – سول حالىقتىڭ تەك وزىنە ءتان دامۋ ەرەكشەلىكتەرىن شوعىرلاندىرعان ۇزاق مەرزىمدى الەۋمەتتىك ەۆوليۋتسيانىڭ ءناتيجەسى دەپ باعالاعان ءجون.
وتكەن عاسىردا قازاقستاندا بەس رەت كونستيتۋتسيا قابىلداندى: قازاق اكسر-ءنىڭ 1926 جىلعى كونستيتۋتسياسى, قازاق كسر-ءنىڭ 1937 جىلعى كونستيتۋتسياسى, قازاق كسر-ءنىڭ 1978 جىلعى كونستيتۋتسياسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 1993 جىلعى كونستيتۋتسياسى جانە قازىرگى قولدانىستاعى 1995 جىلى قابىلدانعان كونستيتۋتسيا.
قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىسىنىڭ بۇرىنعى تابىستارى مەن جەتىستىكتەرى, سونىمەن قاتار, ولقىلىقتارى مەن ساتسىزدىكتەرى دە بۇگىنگى تاڭدا بىردەي باعالى دۇنيەلەر.
ەگەمەن ەلىمىزدىڭ 1993 جىلى 28 قاڭتاردا قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارى كەڭەسىنىڭ ءىح سەسسياسىندا قابىلدانعان العاشقى كونستيتۋتسياسى مەملەكەت تاۋەلسىزدىگىن بەكىتىپ, سونىڭ نەگىزىندە پارلامەنتتىك رەسپۋبليكانىڭ نەگىزى قالانىپ, جارتىلاي پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانىن ورنىقتىردى. ءبىر قاراعاندا, ول كونستيتۋتسيا دەموكراتيالىق مەملەكەت پەن نارىقتىق ەكونوميكانى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن قاجەتتى زاڭدىق نەگىزدەردى قۇردى, بىراق, ەكىنشى جاعىنان – زاڭ شىعارۋشى جانە اتقارۋشى بيلىكتەردىڭ وكىلەتتىگى, جەرگە جەكەمەنشىك جانە ازاماتتىق, مەملەكەتتىك ءتىل جانە ت.ب. تۋرالى سۇراقتار شەشىمىن ءتيىستى دەڭگەيدە تاپپاعان بولاتىن. دەگەنمەن دە, وتاندىق كونستيتۋتسيالىق دوكترينانىڭ قالىپتاسۋىنا 1993 جىلعى كونستيتۋتسيانىڭ وڭ ىقپال ەتكەنى داۋسىز, ونىڭ كوپتەگەن كەمشىلىكتەرى مەن شيكى تۇستارى سول مەرزىمدەگى وبەكتيۆتى سەبەپتەردىڭ سالدارى بولدى دەپ بىلەمىز. اتالعان ماسەلەلەر ءوز ءتۇيىنىن جاڭا كونستيتۋتسيادان تاپتى.
1995 جىلى 30 تامىزدا بۇكىلحالىقتىق رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى شىن مانىسىندە تاۋەلسىز, ەگەمەندى ەلىمىزدىڭ كونستيتۋتسيالىق دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىنىڭ تەرەڭ ىرگەتاسىن قالاعان ماڭىزى زور قۇجات بولىپ تابىلادى.
جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق دوكترينانى الەمدىك وركەنيەتتىڭ وزىق جەتىستىكتەرىمەن نارلەندىرۋى ءسوزسىز تابىس.
1995 جىلى 6 قىركۇيەكتە الماتىدا ەلىمىزدىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىنىڭ رەسمي تۇساۋكەسەر سالتاناتىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا. نازارباەۆ: «كوپتەگەن دەموكراتيالىق مەملەكەتتتەردىڭ كونستيتۋتسيالارى ىسپەتتەس ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيامىز دا قۇر دەكلاراتيۆتى ەمەس, كەرىسىنشە, بۇكىل قۇرىلىمىمەن جانە زاڭدىق-تەحنيكالىق نەگىزىمەن, مەملەكەتتانۋشىلىق, ساياسي جانە قۇقىقتىق ساناتتاردىڭ قاتاڭ جۇيەسىمەن زاماناۋي مەملەكەت پەن بۇكىل حالىقتىڭ يگىلىگىن كوزدەيتىن نارىقتىق ەكونوميكا قالىپتاستىرۋعا جانە ولاردى دامىتۋعا سەنىمدى العىشارتتار قۇرايدى», – دەپ اتاپ ءوتتى.
ءيا, بۇل رەتتە, كونستيتۋتسيوناليزم جۇيەسىن قۇراستىرۋشى قاعيداتتاردىڭ ەڭ ماڭىزدىسى زاڭ بيلىگى بولسا كەرەك. تەك وسى ۇستانىمنىڭ اۋاداي قاجەتتىلىگىن ۇعىنعان زاڭ شىعارۋشى قۇقىق پەن زاڭنىڭ ۇستەمدىگى يدەياسىن اتا زاڭىمىزدىڭ وزەگىنەن وتكىزىپ, ماڭگىلىككە بويىنا ءسىڭىرۋ ۇلكەن كورەگەندىكتىڭ ايعاعى.
سونىمەن, جاڭا ومىرگە جاڭاشا اياق باسقان دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت ءۇشىن ونىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى رەتىندە ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى تانىلدى. بۇل دەگەنىمىز, مەملەكەت ءۇشىن ادامدى جانە ونىڭ ماتەريالدىق, رۋحاني ءال-اۋقاتىن قامقورلىققا الۋدان جانە قامتاماسىز ەتۋدەن اسقان ماڭىزدى مىندەت جوق دەگەن ءسوز. مەملەكەت ادامنىڭ قالىپتى الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق جاعدايدا تىرشىلىك ەتۋىنە مۇمكىندىك جاساۋعا وزىنە جاۋاپتى مىندەتتەمە قابىلدادى. مەملەكەت ادام ءومىرىن قول سۇعۋشىلىقتاردان قورعاۋعا, سونىمەن قاتار, ونىڭ وزىنە قۇقىققا قايشى ارەكەتتەردەن ءوزىنىڭ ساقتانۋىنا مۇمكىندىك بەرۋگە مىندەتتەندى.
1995 جىلعى كونستيتۋتسيا كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىمنىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن قالاۋمەن بىرگە, رەسپۋبليكا قىزمەتىنىڭ: قوعامدىق تاتۋلىق پەن ساياسي تۇراقتىلىق; بۇكىل حالىقتىڭ يگىلىگىن كوزدەيتىن ەكونوميكالىق دامۋ; قازاقستاندىق پاتريوتيزم; مەملەكەت ءومىرىنىڭ اسا ماڭىزدى ماسەلەلەرىن دەموكراتيالىق ادىستەرمەن, ونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا نەمەسە پارلامەنتتە داۋىس بەرۋ ارقىلى شەشۋ سياقتى تۇبەگەيلى پرينتسيپتەرىن بەكىتتى.
جاڭا اتا زاڭىمىز قوعامدىق-ساياسي ينستيتۋتتاردىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرىن, ادام جانە ازاماتتىڭ كونستيتۋتسيالىق مارتەبەسىن انىقتادى, ەكونوميكالىق قۇرىلىمنىڭ نەگىزدەرى ايقىندالىپ, مەملەكەتتىك قۇقىقتىق جۇيەنىڭ نەگىزى قالاندى.
كونستيتۋتسياعا ساي جانە ونىڭ تالاپتارىن ورىنداۋ ماقساتىندا قۇقىقتىق جۇيەنى دامىتۋدا ماڭىزدى ءرول پروكۋراتۋرا ورگاندارىنا جۇكتەلگەن. پروكۋراتۋرا مەملەكەت اتىنان رەسپۋبليكانىڭ اۋماعىندا زاڭداردىڭ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى جارلىقتارىنىڭ جانە وزگە دە نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ دالمە-ءدال ءارى بىركەلكى قولدانىلۋ زاڭدىلىعىنا جوعارى قاداعالاۋدى جۇزەگە اسىرادى. بۇل ەرەجەلەر پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى جۇيەسىندەگى ەرەكشە ورنىن, ونىڭ قۇقىق قورعاۋ سيپاتىن ايعاقتايدى.
رەسپۋبليكامىزدىڭ قارۋلى كۇشتەرى, باسقا اسكەرلەرى مەن اسكەري قۇرىلىمدارىندا وسى فۋنكتسيالاردى اسكەري زاڭ جۇيەسىندە اتقاراتىن نەگىزگى مەملەكەتتىك ورگان – اسكەري پروكۋراتۋرا بولىپ تابىلادى.
قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اسكەري پروكۋراتۋراسى نىعايىپ كەلەدى. اسكەري پروكۋرورلىق كادرلاردى ساپالى دايارلاۋعا, قۇقىقتىق ءتارتىپتى نىعايتۋعا بارىنشا كوڭىل بولىنۋدە. ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىعىن, جەكە ءومىرىن, دەربەستىگىن ساقتاۋدا اسكەري پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرلەرى ايانباي قىزمەت ەتۋدە.
كونستيتۋتسيانىڭ ۇستەمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا قىسقا مەرزىم ىشىندە, زاڭنامالىق باستامالىقتى قولدانا وتىرىپ, اسكەري پروكۋراتۋرا ورگاندارى بىرقاتار ۇسىنىستار ەنگىزدى. وسىنىڭ ناتيجەسى اسكەري-قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنىڭ رەفورماسى, قىلمىستىق, قىلمىستىق-پروتسەسسۋالدىق جانە جەدەل-ىزدەستىرۋ زاڭدىلىقتارىنىڭ جەتىلدىرىلۋى دەپ ايتۋعا بولادى.
كونستيتۋتسيادا كوزدەلگەن يدەيالار مەن پرينتسيپتەر ۇلتتىق قۇقىقتىق جۇيەنىڭ, ونىڭ ىشىندە, كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتىڭ ۇزاق مەرزىمگە دامۋىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى مەن تەتىكتەرىن ناقىشتايدى. ياعني, نەگىزگى زاڭنىڭ پرينتسيپتەرى مەن نورمالارىن, ەڭ الدىمەن, مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارى جانە لاۋازىمدى ادامدار قىزمەتىندە, بۇل رەتتە كونستيتۋتسيانىڭ تىكەلەي قولدانىلۋىن جانە ونىڭ الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق ءمۇمكىندىكتەرىن قولدانىستاعى زاڭناما جانە قۇقىق قولدانۋ تاجىريبەسى ارقىلى تولىققاندى جۇزەگە اسىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى مىندەت بولىپ تابىلادى.
قورىتا ايتقاندا, ءبارى دە اتا زاڭنان باستاۋ الادى. ءبىزدىڭ سۇيەنەرىمىز دە, باسشىلىققا الاتىنىمىز دا – قازاقستان كونستيتۋتسياسى. ونى ءبىزدىڭ التىن تەمىرقازىعىمىز دەسە دە بولادى. ەندەشە, باعىت ايقىن, ماقسات بيىك. وسى جولدا ەلمەن بىرگە بولاشاققا قادام باساتىنىمىز انىق.
ەرعالي مەرزادينوۆ,
باس اسكەري پروكۋرور,
ادىلەت گەنەرال-لەيتەنانتى.