قازاقتىڭ قامىن قولداعان قۇجات

ءوز مەملەكەتىمىز ءۇشىن ماقتانىش سەزىمىنە بولەنىپ, ءبىرتۇتاس وتباسى سەزىمىن سەزىنۋگە, قازىر بۇكىل دۇنيەجۇزى بىلەتىن رەسپۋبليكا – تۋىن, ەلتاڭباسىن, گيمنىن ارداقتاپ, قۇرمەتتەۋگە ءتيىسپىز.

 نۇرسۇلتان نازارباەۆ.

«كونستيتۋتسيانى قاتاڭ ۇستانۋ – بۇل مەملەكەتتىلىكتىڭ تابىستى دامۋىنىڭ جانە قوعامداعى ازاماتتىق كەلىسىمنىڭ نەگىزى. ول بويىنشا ءومىر ءسۇرۋ – بۇل دەموكراتيانىڭ ەڭ جوعارعى مەكتەبى. بۇل مەكتەپتەن بارلىعىمىز وتۋگە ءتيىسپىز. ءبىزدىڭ مىندەت – كونستيتۋتسياعا اسا ۇقىپتىلىقپەن قاراۋ».  ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ وسىلاي دەگەن ەدى. ءيا, كونستيتۋتسيا, شىنتۋايتىنا كەلگەندە, كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ ۇستانىمىن, ۇلتىنىڭ قۇندىلىعىن ايقىندايتىن نەگىزگى قۇجات. ونى ۇلتتىڭ بەت-پەردەسى, ايناسى دەسەك تە بولادى. كەز كەلگەن مەملەكەت ءوزىنىڭ العاشقى قادامىن تاۋەلسىزدىگىمەن قاتار,  كونستيتۋتسياسىن قابىلداۋمەن باس­تايتىنى – بۇكپەسىز اقيقات. كونستيتۋتسيا – مەملەكەتتى قۇراۋشى ۇلتتىڭ عاسىرلاردان جيناقتالعان وزىنە ءتان ۇستانىمىنىڭ, زاڭدارىنىڭ, جۇرگەن جولدارىنىڭ وزەگىنەن شىعىپ, كەلەشەگىنە باعىت-باعدار جاسايتىن ماڭىزدى بەلگى. سول سەبەپتى دە, ەلباسىمىز: «كونستيتۋتسيا ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدى نىعايتتى, مەملەكەتتى جانە بۇكىل قوعامدى بەرىك ەتتى. سوندىقتان دا ءبىزدىڭ ورتاق پارىزىمىز – نەگىزگى زاڭعا قۇنتتىلىقپەن قاراۋ,  ونى ءوز وتانىمىزدى, ءوز تاريحىمىزدى قۇرمەتتەگەندەي قۇرمەتتەۋ» دەپ بەكەر ايتقان جوق. كونستيتۋتسيا ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق ساياسي-قۇقىقتىق جۇيەسىنىڭ مايەگى, مەملەكەتتىلىگى مەن ەگەمەندىگىنىڭ زاڭدىق نەگىزى, رەسپۋبليكانىڭ ءسوزسىز جەتىستىكتەرى مەن ەلباسىمىز سالىپ بەرگەن ءورشىل ماقساتقا قول جەتكىزۋ – باستى پارىزىمىز. ءاربىر مەملەكەتتىڭ, ەل دامۋىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ايقىندايتىن ءوز كونستيتۋتسيالىق ساياساتى بولادى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ دە كونستيتۋتسيالىق ساياساتىنىڭ نەگىزدەرى 1995  جىلعى 30 تامىزدا بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمدا ايقىندالدى. بىراق ونىڭ ءتۇپ نەگىزى «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى», «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى», تاۋكە حاننىڭ «جەتى جارعىسى» سەكىلدى دالا زاڭىنىڭ قۇقىقتىق اكتىلەرىنىڭ الەۋەتىن ساقتاپ, نەگىزىن جالعاستىردى دەسەك تە بولادى. ەگەمەندى ەلدىڭ كونستيتۋتسياسى بەرتىندە قالانعانىمەن, ونىڭ نەگىزگى ىرگەتاسى ارىدە جاتىر. قازاق حاندارى جولعا قويعان بۇل جارعىلار دالا زاڭىنىڭ باستاۋى بولىپ تابىلادى. ءتىپتى حح عاسىردىڭ باسىندا الاش ارداقتىلارى دا دالا ەرەجەلەرىنىڭ نەگىزىندە دەربەس كونستيتۋتسيا ازىرلەگەنىن دە تاريحىمىزدان بىلەمىز. الاش قايراتكەرلەرى كونستيتۋتسيانى ازىرلەۋدە نەگە سۇيەنگەنىنە كەلەر بولساق, بۇل قۇجات, ءبىر جاعىنان, پارتيانىڭ  نەگىزگى باعدارلاماسى بولىپ سانالدى. الاش پارتياسىنىڭ ساياسي باعدارلاماسىن جاساۋعا كىمدەر اتسالىستى؟ تاريحتان بەلگىلى, الاش پارتياسىن قۇرۋدىڭ باسى-قاسىندا ۇلتتىڭ بەتكەۇستار قايماقتارى ءجۇردى. ولار ءا.بوكەيحان, ا.بايتۇرسىن ۇلى, م.دۋلات ۇلى, ە.عۇمار, ە.تۇرمۇحامەدوۆ, ع.جۇندىباەۆ, ع.ءبىرىمجانوۆ باستاعان قازاقتىڭ سول كەزدەگى الدىڭعى قاتارلى, وزىق ويلى ازاماتتارى اتسالىسقان ەدى. بۇل باعدارلاما ون بولىمنەن تۇردى. وندا مەملەكەتتىڭ فورماسى, جەرگىلىكتى بيلىك پەن ونى باسقارۋ جۇيەسى جونىندە, قۇقىق نەگىزدەرى, ءدىن بوستاندىعى, سوت بيلىگى, ەلدى قورعاۋ, سالىق سالۋ, ەڭبەكشىلەردىڭ قۇقىعى, جەر ماسەلەسى قامتىلدى. الاش پارتياسىنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – دىنىنە, قانىنا, جىنىسىنا قاراماي بارلىق ادامداردىڭ تەڭدىگى قاعيداسىن ۇستانعاندىعى. حاندىق جارعىلاردان كەيىنگى العاشقى كونستيتۋتسيانىڭ تاريحى وسىنداي. ودان كەيىن دە رەسپۋبليكامىزدا بىرنەشە كونستيتۋتسيالار ومىرگە كەلگەن. ونىڭ العاشقىسى 1926 جىلى  18 اقپاندا جازىلعان ەكەن. الايدا, بۇل كونستيتۋتسيا زاڭدىق كۇشىنە ەنە الماعان. ودان كەيىن 1937  جىلى 26 ناۋ­رىزدا بەكىتىلگەن قۇجاتتىڭ عۇمىرى ۇزاق بولدى. اراعا قىرىق جىل سالىپ بارىپ قانا, 1978 جىلى  20 ساۋىردە جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلداندى. بۇل قۇجات ەلىمىز ەگەمەندىككە قول جەتكىزگەنگە دەيىن ءومىر ءسۇردى. قازاقتىڭ ارايلاپ تاڭى اتتى. ەل ەگەمەندىگىنە قول جەتكىزدى. تاۋەلسىز ەلدىڭ تاۋەلسىز تۇڭعىش كونستيتۋتسياسى ازىرلەندى. 1993 جىلى قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ العاشقى كونستيتۋتسياسى ەگەمەندى ەلدىڭ تاريحىنداعى ەڭ دەموكراتياشىل قۇجات بولىپ تابىلدى. ال 1995 جىلدىڭ 30 تامىزىندا نەگىزىن قالاعان قۇجات ونداعى ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىردى. ەلىمىزدەگى ساياسي وزگەرىستەرگە وراي, سول جىلى ەلباسى باستاماسىمەن ارنايى ساراپشىلار توبى قۇرىلدى. بۇل توپ الەمنىڭ وزىق ەلدەرىنىڭ كونستيتۋتسيالارىن, اسىرەسە, حح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا قابىلدانعان نەگىزگى قۇجاتتاردى مۇقيات ساراپتاۋدان وتكىزدى. ساراپشىلار توبىندا  عالىمدارىمىز, ساياساتكەرلەرىمىز عانا ەمەس, بۇل ىسكە ەلباسىمىز دا ەتەنە ارالاسقان ەدى. ءتىپتى, وسى ءىستىڭ تىزگىنى مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوز قولىندا بولدى. «ءبىز ءۇشىن دامۋدىڭ ءارتۇرلى ساتىلارىندا تۇرعان, سان الۋان الەۋمەتتىك-مادەني, ۇلتتىق جانە باسقا دا ەرەكشەلىكتەرى, ءارتۇرلى قۇقىقتىق جۇيەسى بار ەلدەردىڭ كونستيتۋتسياسى باستى ماسەلەنى – تۇراقتىلىقتى نىعايتۋداعى, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋداعى جانە دەموكراتيانى دامىتۋداعى قول جەتكەن تابىستارىن ۇعىنۋ ماڭىزدى بولدى. ىزدەنىس گەوگرافيا­سى دا اۋقىمدى بولاتىن – ول ەۋروپانى, ازيانى, سولتۇستىك جانە لاتىن امەريكاسىن قامتىدى. مەن ءوز باسىم تىكەلەي الەمدەگى جيىرما ەلدىڭ كونستيتۋتسياسىن تالداپ, ولاردان كونسپەكتى جاساپ الدىم. ناتيجەسىندە, جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ قاجەتتىگى تۋرالى شەشىم قابىلداماس بۇرىن بىزدە بەس جىلدىق جيناقتالعان تاجىريبە بولدى. ءبىز سودان نەگىزگى باسىمدىقتاردى, ماقساتتاردى اجىراتىپ, ولارعا جەتۋدىڭ امالىن ۇيرەندىك. كونستيتۋتسيانى قابىلداۋ قارساڭىندا ونداعان جىلدار بويى ازاماتتارىمىزدىڭ وي-ساناسىندا قوردالانىپ قالعان ستەرەوتيپتەردى جويۋ ءۇشىن, مەملەكەت پەن قوعامدى تۇبەگەيلى رەفورمالاۋ بارىسىندا پايدا بولاتىن كوپتەگەن وبەكتيۆتى جانە سۋبەكتيۆتى پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن  بىرنەشە جىلعا سوزىلعان تاباندى جۇمىستار اتقارۋعا تۋرا كەلدى. ءيا, كەيدە ءبىزدىڭ شەشىمدەرىمىز جارتىكەش, ىمىراشىل سيپاتتا دا بولدى. كەز كەلگەن جاڭا ىستە بولاتىنى سياقتى, قاتەلىكتەر دە جىبەرىلەتىن. وسىنىڭ ءبارى سول كەزدەردە انىق وتپەلى سيپاتتا بولعان مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار مەن زاڭنامالىق قىزمەتتەردەن كورىنىس تاۋىپ وتىردى. بىراق, سول ءبىر قيىن-قىستاۋ جىلداردى ەسكە العاندا, ەلىمىزدى كۇردەلى الەۋمەتتىك كاتاكليزمدەرگە سوقتىرماي, امان ساقتاپ, الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ تەڭ قۇقىقتى مۇشەسى رەتىندەگى وسى زامانعى مەملەكەت قۇرۋ ءۇشىن نە كەرەكتىڭ ءبارىن ىستەگەنىمە, مەملەكەتتى قۇرۋعا قىزمەت جاساعانىما سەنىمدىمىن» – دەپ جازادى ەلباسى وتكەن جىلدار تۋرالى. ءيا, بۇل كونستيتۋتسيانى تالقىلاۋ كەزەڭىندە ەلىمىزدەگى بەدەلدى زاڭگەرلەردەن بولەك, فرانتسيانىڭ كونستيتۋتسيالىق كەڭەسىنىڭ دە وكىلدەرى شاقىرىلدى. سونىمەن بىرگە, مەملەكەتتىك كەڭەستىڭ مۇشەلەرى, رەسەي زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ەڭ بەدەلدى زاڭگەرلەرى جوبالىق جۇمىستىڭ جوعارى تالقىلاۋ شارالارىنا قاتىستى. قىزۋ پىكىرلەر ورتاعا سالىندى. كەم-كەتىكتەر تۇگەندەلدى. ايتا كەتەرلىك تاعى ءبىر ماسەلە – تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تاريحىنداعى تۇڭعىش رەت بۇكىلحالىقتىق تالقىلاۋعا سالىنعان, كوپتەگەن پىكىرلەر ەسكەرىلگەن نەگىزگى زاڭ دا وسى. رەسمي مالىمەتتەر نە دەيدى؟ رەسمي دەرەك, قۇجاتتى تالقىلاۋعا 3 ملن. 345 مىڭ ادام قاتىسقانىن ايتادى. سول سەبەپتى دە, ەلباسىمىزدىڭ: «1995 جىلعى كونستيتۋتسيا تاقىر جەردە پايدا بولعان جوق. ول ەگەمەن قازاقستاندا كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىس ورناتۋ ءۇشىن بۇرىننان جيناقتالعان تاجىريبەلەردى, سونداي-اق ءبىزدىڭ جاعدايىمىزعا سايكەس كەلەتىن ەڭ پروگرەسشىل شەتەلدىك تاجىريبەلەردى بارىنشا تولىق پايدالانعان ەدى. سوندىقتان دا, كىمدە-كىم ەلىمىزدىڭ نەگىزگى زاڭىنىڭ رۋحى مەن ماڭىزىن تەرەڭ تۇسىنگىسى كەلسە, ونى جاساۋدىڭ, قالىپتاستىرۋدىڭ تاريحىن جاقسى ءبىلۋى كەرەك», دەۋى ورىندى. سول جىلى كونستيتۋتسيانى قابىلداۋ ءۇشىن بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋم ءوتتى. وعان سايلاۋشىلاردىڭ 90,58 پايىزى قاتىسىپ, 89,14 پايىزى جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ قابىلدانۋىن قالادى. كونستيتۋتسيا بارلىق قازاقستاندىقتاردىڭ وي-پىكىرىن ەسەپكە الا وتىرىپ, جاسالعان قۇقىقتىق-ساياسات قۇجات بولدى. ونىڭ سەبەبى, بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمعا قاتىسىپ, حالىقتىڭ ءوزى داۋىس بەرگەندىگى. سوندىقتان بۇل كونستيتۋتسيانى ەلىمىزدىڭ نەگىزگى باستى قۇجاتى دەيمىز. بۇل قۇجات نەسىمەن قۇندى؟ ونداعى باستى قۇندىلىقتار قانداي؟  ۇلت قۇقىعى, نەگىزگى قۇندىلىقتاردىڭ  بوستاندىق, ادىلدىككە نەگىزدەلگەن قاسيەتتەردىڭ «دالا دەموكراتياسىنان» الىنعانىن ەسكەرۋگە بولادى. ەستەرىڭىزدە بولسا, ەجەلگى سوت بەدەلىنىڭ ءوسۋى, تالاي حانعا اقىلشى بولعان بيلەردىڭ حالىق ءىلتيپاتىنان كەندە بولماۋى قازاق قۇقىعىنىڭ  وزىندىك قىرىن اڭعارتپاي ما؟ بۇرىنعى قوعامداعى تاعى ءبىر ارتىقشىلىق, ءسوز قۇدىرەتىن جوعارى باعالاۋى. داۋلاسقان داۋگەرلەردى دە, جاۋلاسۋشىلاردى دا ءبىر اۋىز سوزبەن توقتاتقانىن تاريحتان بىلەمىز. مۇنىڭ ءبارىن نەگە مىسالعا كەلتىرىپ وتىرمىز. ءبىز جوعارىدا ەلىمىزدىڭ باستى قۇجاتىنىڭ نەگىزىندە «دالا دەموكراتياسىنىڭ» جاتقانىن تەگىن ايتقان جوقپىز. وسىندايدا العاشقى بولىپ ەسكە تۇسەتىنى تاۋكە حاننىڭ جەتى جارعىسى. ونىڭ سەبەبى, تاۋكە حاندىق قۇرعان XVII عاسىردىڭ اياعى مەن  XVIII عاسىردىڭ باسى قازاق ەلىنىڭ ابىرويى اسىپ, كوسەگەسى كوگەرگەن ەرەكشە ءبىر كەزەڭى بولدى. بۇل جايىندا بەلگىلى تاريحشى ا.لەۆشيننىڭ: «تاۋكەنىڭ اتىن اتاساق, بار قازاقتىڭ جۇرەگىن العىس كەرنەپ, ماقتانىش بيلەيدى. تاۋكە الاۋىز بولىپ قىرعىنعا بوككەن ەلدى ساباعا ءتۇسىرىپ, رۋ مەن رۋدىڭ اراسىنداعى تالاي جىلعى قانتوگىستى توقتاتتى, اقىلى مەن ادىلدىگىنىڭ ارقاسىندا جۇرتتىڭ ءبارىن وزىنە مويىنسۇندىرا ءبىلدى, ءالسىز رۋلاردىڭ باسىن قوسىپ, الەۋەتتى دۇشپانعا قارسى قويا الدى. كۇشتىلەردى تىزەگە سالىپ, تاۋبەسىنە كەلتىردى. بارشاعا ورتاق زاڭ جاساپ, سول بويىنشا بيلىك ايتتى. اتاقتى مارتوبەدە ءۇش ءجۇزدىڭ يگى جاقسىلارىنىڭ باسىن قوسىپ, ەل ءومىرىنىڭ كولەمدى ماسەلەلەرىن تالقىلادى. قازاق  قوعامىنا وسىنداي بىرتۇتاستىق دارىتىپ, ىنتىماق ورنىقتىرعان ەجەلگى ەرەجە-قاعيدالاردىڭ, ءتارتىپ-نيزامنىڭ, سالت-داستۇرلەردىڭ جۇيەلى جيىنتىعى – اتاقتى «جەتى جارعى» ەدى. «جەتى جارعى» بابا دانالارىمىزدىڭ  «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى», «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى» دەپ اتالاتىن مەملەكەت باسقارۋ مەن بيلىكتىڭ قالىپتاسقان جوسىقتارىن نەگىزگە الىپ, ساحارانىڭ سول زامانداعى تۇرمىس-تىرشىلىگىن, قوعامدىق-الەۋمەتتىك احۋالىن ەسكەرە وتىرىپ, كەلەشەكتىڭ قامىن ويلاپ, جان-جاقتى بايىپتالعان زاڭگەرلىك ۇلى مۇراسى بولدى. ۇلى ابايدىڭ «عاقيالارىنىڭ» ءۇشىنشى سوزىندە: «بيلىك جاساۋ ءۇشىن بۇرىنعىنىڭ «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى», ءاز تاۋكە حاننىڭ «كۇلتوبەنىڭ باسىندا كۇندە كەڭەس» بولعاندىعى «جەتى جارعىسىن» بىلمەك كەرەك» دەۋى كورەگەن بابالارىمىزدىڭ رەفورماتورلىق قاسيەتىن باعالاعانى دەپ بىلگەنىمىز ءجون. حاكىم اباي  ونى تەگىن مىسالعا كەلتىرىپ وتىرعان جوق. دالا دەموكراتياسىنىڭ كورىنىسى حانداردىڭ جارعىلارىندا جازىلعانىن كورەگەندىكپەن ايتىپ وتىر. ماسەلەن, «جەتى جارعى» اۋىل-ءۇيدىڭ بەرەكەسىن قاشىراتىن تالاس-تارتىستى ازايتىپ, بىرلىككە ۇندەدى. كۇنشىلدىك, باقتالاستىق, قىزعانشاقتىق سياقتى كۇيدىرگى دەرتتەن ايىقتىرىپ, شارۋاعا قۇلشىندىرىپ, ەڭبەككە باۋلىدى. قارەكەت-تىرلىككە يكەمدەدى. ەلدىڭ باسى قوسىلىپ, حالىق ءوز قاسيەتىن تاپقان ەدى. بۇعان تۇرتكى بولعان تاۋكە حانداي حاننىڭ كورەگەندىلىگى مەن حان ماڭايىنا توپتاسقان زيالى توپ وكىلدەرىنىڭ بىلگىرلىگى ەدى. سوڭعى قابىلدانعان كونستيتۋتسيا «دالا دەموكراتياسىنىڭ» قايتا تۇلەۋى, قايتا تۇرلەنۋى. اتا زاڭىمىز بايتاق ەلىمىزدىڭ وركەندەۋىنە, اتقارۋشى, زاڭ شىعارۋشى سوت بيلىگىنىڭ بارعان سايىن نىعايىپ, حالقىمىزدىڭ ويىنان شىعۋىنا بەرىك ىرگەتاس بولىپ قالاندى. كونستيتۋتسيامىزدا قارالعان قۇقىقتار مەن ەركىندىكتەردىڭ جۇزەگە اسۋىن قولداپ, باعالاۋىمىز كەرەك. وسىنداي جاعدايدا عانا ءبىز قوعامنىڭ شىنايى كونستيتۋتسيالىق دۇنيەتانىمىن, جاڭا كونستيتۋتسيالىق مادەنيەتىن قالىپتاستىرا الامىز. مادەنيەتتىلىك, وتانسۇيگىشتىك, ۇلتجاندىلىق ءاربىر وتباسىنداعى تاربيە شەڭبەرىنەن باستاۋ السا, ادىلدىك پەن زاڭدىلىقتىڭ كۇرەتامىرى اتا زاڭىمىزدىڭ بۇلاعىنان ارنا تارتادى. مۇنىڭ باستاۋىندا «دالا دەموكراتياسى» تۇرعانى ايقىن. سوندىقتان, ەلىمىزدىڭ باس قۇجاتىنىڭ الەۋەتى جوعارى.  كونستيتۋتسيا دەگەنىمىزدىڭ ءوزى – قوعامدىق جانە مەملەكەتتىك قۇرىلىس نەگىزدەرىن, مەملەكەتتىك ورگاندار جۇيەسىن, ولاردىڭ ءتۇزىلۋ رەتتىلىگى مەن قىزمەتىن, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىن ايقىندايتىن مەملەكەتتىك زاڭ ەمەس پە؟ كونستيتۋتسيا بۇگىن مەملەكەتىمىزدى مەكەندەيتىن حالىقتاردىڭ تىنىش ءارى بەيبىت ءومىر ءسۇرۋىنىڭ كەپىلى بولىپ وتىر. اتا زاڭ اياسىندا التىن دالا قازاقستان الەم ەلدەرى الدىندا ەكونوميكالىق رەفورمالار جۇرگىزۋ مەن دەموكراتيالىق قوعام قالىپتاستىرۋدا, ءارتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنىڭ بەيبىت ءومىر ءسۇرۋى جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ وڭ شەشىم تابۋى جونىنەن ۇلگى بولىپ وتىر. كونستيتۋتسيا مەملەكەتىمىزدىڭ تاريحي دامۋىنىڭ نەگىزى رەتىندە تانىلىپ قويماي, ول بارلىق زاڭداردىڭ باستاۋى بولىپ تابىلاتىنى بەلگىلى. اتا زاڭدا ادامنىڭ جەكە باس بوستاندىعى, جەكە ومىرىندەگى قۇندىلىعى, سونداي-اق بيلىك تارماقتارىنىڭ قوعامداعى ءرولى ايقىن تۇجىرىمدالعان. كونستيتۋتسيا ءبىزدىڭ سايا­سي, مادەني, رۋحاني جانە ەكونوميكالىق دامۋىمىزدىڭ قۇقىقتىق قاينار كوزى رەتىندە تانىلادى. ول ەلىمىزدىڭ دامۋىنا جول اشىپ, تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ بۋىنىنىڭ قاتايۋىنا سەبەپ بولدى. وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلگەننەن كەيىن اتا زاڭىمىز جاڭا سيپاتقا يە بولىپ, ەلىمىزدەگى دەموكراتيالىق رەفورمالار تەرەڭدەي ءتۇستى. ەلىمىزدىڭ باستى ساياسي قۇجاتىنىڭ نەگىزى – ادام ءومىرىن ساقتاۋ جانە ونىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعىنا نۇقسان كەلتىرۋگە جول بەرمەۋ بولىپ تابىلادى. ال شىنتۋايتىنا كەلگەندە, زاڭعا باعىنۋ دەگەنىمىز – ءتارتىپ, ال ءتارتىپ بار جەردە, تاربيە مەن تياناقتىلىق بولادى. بۇل قاسيەتتەر قوعامنىڭ دامۋىنا نەگىز بولا الادى. ءوز وتانىن ءسۇيۋى, ونىڭ زاڭدارىنا باعىنۋى – بۇل ءار ادامنىڭ ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنۋى, ءوز ەلىنىڭ الدىنداعى ازاماتتىق بورىشىن ورىنداۋى. ەندەشە, ءبىز اتا اماناتىنا ادالدىق تانىتىپ, اتا زاڭنىڭ نەگىزىندە ەلدىك پارىزىمىزدى اقتاۋعا ءتيىسپىز. وسىلايشا, قازاقتىڭ قاسيەتىن ارتتىرۋدا باستى قۇجاتتىڭ ماڭىزى زور ەكەنىن ۇمىتپايىق, اعايىن. مۇرات باقتيار ۇلى, سەناتور, ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور.