ەل پرەزيدەنتى العا قويعان تاپسىرمالار قاشاندا دەر كەزىندە قابىلدانۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. ەلباسى ن.نازارباەۆ جاريالاعان 5 ينستيتۋتتىق رەفورمانىڭ ىشىندە زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە ەرەكشە ءمان بەرىلگەن. ءبىزدىڭ مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق تاپسىرما رەتىندەگى الدىنا قويعان ماقساتى – الەمدىك قوعامداستىقتىڭ 30 الدىڭعى قاتارلى مەملەكەتتىڭ قاتارىنا ەنۋ. بۇل ماقساتقا ءبىزدىڭ مەملەكەت ناقتى, ءارى سالىستىرمالى تۇردە تەكسەرىلگەن, ءدال انىقتالعان جوسپارعا سايكەس دامىعان جاعدايدا عانا جەتە الادى. سولاردىڭ اراسىندا زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا ناقتى قادامدار انىقتالعان.
كونستيتۋتسيوناليزمنىڭ باستى قاعيدالارىنىڭ ءبىرى رەتىندە قۇقىق ۇستەمدىگى تانىلادى, ول 1995 جىلعى ەلىمىزدىڭ كونستيتۋتسياسىندا كورىنىس تاپقان. ونى دايىنداۋشىلار – زاڭ شىعارۋشىلار ءۇشىن قۇقىق ۇستەمدىگى مەن زاڭ ۇستەمدىگى يدەياسىن تولىق كونستيتۋتسيا وزەگى ارقىلى وتكىزۋ ماڭىزدى بولدى. سوندىقتان بۇگىندە, زاڭ ۇستەمدىگى يدەياسى قازاقستاننىڭ قازىرگى زاماناۋي كونستيتۋتسياسىندا تولىق ىسكە اسىرىلدى دەپ نىق سەنىممەن ايتا الامىز.
كونستيتۋتسيانىڭ 1-بابى قازاقستاندى قۇقىقتىق مەملەكەت رەتىندە بەكىتەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ قالىپتاسۋى – كۇردەلى جانە ۇزاق پروتسەسس, ول ومىرگە ساياسي, ەكونوميكالىق جانە قۇقىقتىق رەفورمالاردى ەنگىزۋ, ادامگەرشىلىك نەگىزدەر مەن جالپى ادامي قۇندىلىقتاردىڭ ورلەۋى, زاماناۋي دەموكراتيالىق ازاماتتىق قوعامدى قۇرۋ اياسىنا قاتىستى ۇزدىكسىز كەڭەيە تۇسۋدە. سونداي-اق, قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ قالىپتاسۋى ازامات پەن مەملەكەت, بيلىك, باسقارۋ, سوت ورگاندارى اراسىندا ەرەكشە قۇقىقتىق قاتىناستاردىڭ گەنەزيسىن, سونىمەن قاتار, قوعام, قۇقىق جانە ساياسات اراسىندا جاڭارتىلعان ءوزارا ارەكەتتەسۋدى جالعايدى. قۇقىقتىق مەملەكەت قۇقىقتىق زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن بەكىتپەي مۇمكىن بولا المايدى, ال قۇقىقتىق زاڭ ءوزىنىڭ ورناتىلۋى مەن ءارى قاراي جۇزەگە اسىرىلۋى ءۇشىن كونستيتۋتسيونالدىق-قۇقىقتىق باقىلاۋى بار جانە ادامي قاتىناستارداعى قۇقىق ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ باسقا دا ادىستەرىمەن بىرگە, بيلىكتىڭ سايكەسىنشە ءبولىنۋى بار قۇقىقتىق مەملەكەتتى قاجەت ەتەدى. بۇل تۋرالى ەلباسى 5 ينستيتۋتتىق رەفورمادا «بارلىق ازاماتتار قۇقىق كولەمىن تەڭ قولدانۋعا, جاۋاپكەرشىلىكتىڭ بىردەي جۇگىن كوتەرۋگە جانە تەڭ مۇمكىندىكتەردى پايدالانۋعا ءتيىس», دەپ ەرەكشە اتاپ كورسەتكەن بولاتىن.
مەملەكەتتىڭ قىزمەتى زاڭدى ۇيىمداسقان قوعامدىق تۇتاستىق رەتىندە تەك قانا قۇقىقتىق نىساندا جانە قۇقىققا سايكەس جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس. بۇل تولىقتاي زاڭ شىعارۋشى, اتقارۋشى جانە سوت بيلىگىنە قاتىستى. ويتكەنى, بارلىق جاعدايدا زاڭنىڭ بۇزىلۋى ادىلەتتىلىكتى ورناتۋ ءۇشىن سوت ورگاندارىنا جىبەرىلەدى. سوت – ادىلدىكتى جۇزەگە اسىراتىن ورگان. پرەزيدەنت ءادىل سوت اياسىنداعى زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا ناقتى قادامداردى انىقتادى. ولار سوت ورگاندارى قىزمەتىنىڭ ينستيتۋتتىق قۇراۋشىسىنا دا, مازمۇندى بولىگىنە دە قاتىستى.
زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋدەگى ناقتى قادامداردىڭ ءبىرى بەدەلدى شەتەل سوتتارى مەن ءادىل سوت سالاسىنداعى زاڭگەرلەردىڭ قاتىسۋىمەن ەلىمىزدىڭ جوعارعى سوت جانىندا حالىقارالىق كەڭەس قۇرۋ ارقىلى حالىقارالىق ولشەمدەردى ەنگىزۋ بولىپ تابىلادى. بۇل ورايدا زاڭ ۇستەمدىگىن زاڭعا بارلىق نورماتيۆتىك اكتىلەردىڭ, قۇقىقتى ىسكە اسىرۋ اكتىلەرىنىڭ (ۇستانۋدى, ورىنداۋدى جانە قولدانۋدى ىسكە اسىرۋ) باعىنىشتىلىعى دەپ تۇسىنگەن ءجون. زاڭ ۇستەمدىگى – بۇل ءوزىن دەموكراتيالىق دەپ سانايتىن كەز كەلگەن قوعامنىڭ ىرگەلى قاعيداسى, ول امبەباپ بولۋى جانە قوعامنىڭ بارلىق وزەگىنەن ءوتۋى ءتيىس. قۇقىق ۇستەمدىگى قاعيداسىنىڭ بارىنشا ءبىرىزدى جۇزەگە اسىرىلۋى زاڭدىلىقتىڭ تەورياسى مەن تاجىريبەسى بولىپ تابىلادى, وندا كونستيتۋتسياعا مەملەكەتتەگى نەگىزگى ءرول بولىنەدى, ال قالعان بارلىق باسقا قۇقىق شىعارماشىلىق قىزمەتتىڭ كونستيتۋتسيالىق شەگى بولۋى كەرەك.
زاڭ ۇستەمدىگى قاعيداسى شىندىققا اينالۋى ءۇشىن كونستيتۋتسيا ىقپالدى بولۋى قاجەت. ءدال وسى تاپسىرما قازىرگى قولدانىستاعى زاماناۋي كونستيتۋتسيانى دايىنداۋدا ماڭىزدى بولدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, زاڭ ۇستەمدىگى قاعيداسى قازىرگى كونستيتۋتسيادا قازاقستاندىق زاڭدىلىق قاعيداسى رەتىندە كورىنىس تاپتى. بۇل دەگەنىمىز, مەملەكەتتەگى بارلىق زاڭدارعا جانە باسقا دا زاڭدى نورماتيۆتىك اكتىلەرگە نەگىزدەلەدى دەگەن ءسوز. كونستيتۋتسيانىڭ 4-بابىنىڭ 2-تارماعى ەل كونستيتۋتسياسىنىڭ جوعارى زاڭدى كۇشىن بەكىتەدى.
قۇقىق ۇستەمدىگى قاعيداسىنىڭ جولىن ۇستاۋشىلىقتى بۇكىل وركەنيەتتى ادامزات مويىندايدى. بۇل قاعيدا حالىقارالىق قۇقىقتىق اكتىلەردە كورىنىس تاپقان. وسىلاي, ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىق ۇيىمى (ەقىۇ) كوپەنگاگەن كەڭەسىنىڭ قورىتىندى قۇجاتى بەكىتكەندەي, سبسە قۇرامىنا كىرەتىن 35 مەملەكەت قۇقىق ۇستەمدىگىنىڭ نەگىزىن قۇرايتىن ادىلەتتىلىك قاعيدالارىن قولداۋ جانە العا تارتۋ تۋرالى نيەتتەرىن ءبىلدىردى. بارلىق مەملەكەتتەر ءبىراۋىزدان قۇقىق ۇستەمدىگىنىڭ تەك جاي ءفورمالدى زاڭدىلىقتان دا ۇلكەن ماڭىزعا يە ەكەنىن مويىندادى. بۇل ينستيتۋتتارمەن كەپىلدەنگەن ادامزات تۇلعاسىنىڭ جوعارعى قۇندىلىقتارىن مويىنداۋ مەن تولىق قابىلداۋعا نەگىزدەلگەن ادىلەتتىلىكتى بىلدىرەدى.
كونستيتۋتسيالىق قۇقىق تەورياسىندا كونستيتۋتسيانىڭ ۇستەمدىگى قاعيداسى تۋرالى ايتىلادى, الايدا, بۇل بولەك قاعيدا ەمەس, تۇتاستاي تۇجىرىمداما بولىپ تابىلادى. كونستيتۋتسيا ۇستەمدىگى تۇجىرىمداماسى تاريحي, زاڭدى جانە الەۋمەتتىك ولشەمگە يە بولا الادى. كونستيتۋتسيا بۇكىل زاڭناماعا نەگىز بولادى جانە قوعامدىق ءومىردىڭ ءتۇرلى سالالارىن قۇقىقتىق رەتتەۋدىڭ سالماق تۇسەتىن قۇرىلىمىن انىقتايدى. قۇقىق قاينار كوزدەرىنىڭ جۇيەسىندە ول جوعارى بۋىن, زاڭداردىڭ شىڭى بولىپ تابىلادى. جوعارى زاڭدى كۇشكە جانە تىكەلەي ارەكەتكە يە بولا وتىرىپ, ول بۇكىل مەملەكەت اۋماعىنا تارايدى, وعان قايشى كەلەتىن زاڭدار مەن باسقا دا قۇقىقتىق اكتىلەر زاڭدى كۇشكە يە بولمايدى.
قۇقىق ۇستەمدىگى تۇجىرىمداماسى قازاقستاندىق كونستيتۋتسيالىق قۇقىق تەورياسىندا ايتارلىقتاي كۇردەلى بولىپ كەلەدى جانە مەملەكەتتىڭ كونستيتۋتسيالىق دامۋى كەزەڭىندە قاشاندا ونى كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق تاجىريبەدە ىسكە اسىرۋ ماسەلەلەرى تۋىندايدى. قازىرگى كونستيتۋتسيوناليزم دوكتريناسىنىڭ قالىپتاسۋىنا مەملەكەتتىك قۇرىلىستاعى زاڭ مەن قۇقىق ۇستەمدىگى تۇجىرىمداماسىنىڭ بىرتىندەپ ەنۋى ۇلكەن اسەر ەتتى.
ساۋلە اماندىقوۆا,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى, زاڭ فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.