2014 جىلدىڭ 25 تامىزى كۇنى ەلباسى ن.نازارباەۆ تەلەارنا تىلشىسىنە « ۇلىتاۋ – ۇلت ۇياسى» اتانعان تاريحي سۇحباتىن بەردى. پرەزيدەنتىمىز كوگىلدىر ەكراننان اعىنان جارىلا, ەشتەڭەنى بۇكپەي اشىق سويلەپ, «ماڭگىلىك ەل» اتانۋ ءۇشىن حالقىمىزدىڭ الدىندا تۇرعان رۋحاني مۇراتتاردى ءار قۇلاققا ەستىرتە, ءار جۇرەككە جەتكىزە تولعادى. سوندا ەلباسىمىز: «مىناۋ ءوزىمىز كەلىپ وتىرعان ۇلىتاۋ – وتە قاسيەتتى جەر. ۇلىتاۋ دەپ اتالۋىنىڭ ءوزىنىڭ تاريحي ءمانى بار... وسى اۋليەبۇلاقتىڭ جاعاسى قانداي كوركەم. مىنا تۇرعان قايىڭدار, مىناۋ جەر سوناۋ جوشى حاننىڭ دا, الاشا حاننىڭ دا, توقتامىستىڭ دا, ەدىگە باتىردىڭ دا – ءبارىنىڭ كوزىن كورگەن شىعار. مىنەكەي, دۇنيە دەگەن وسىلاي ىلعي تۇرا بەرەدى. زامان وتەدى, ۋاقىت العا جىلجيدى. ۇرپاقتار ءبىرىنىڭ جولىن ءبىرى جالعايدى. بىراق, اتا -بابامىزدىڭ جەرى وسىلاي كەرەمەت بولىپ قالا بەرەدى. وسىنداي اۋليەلى جەردەن قۋات العان حالقىمىز اتا-بابالار جولىمەن جۇرەدى دەپ سانايمىن. ول جول – سارا جول, ءماڭگىلىك ەلدىڭ جولى!» دەگەن ەدى. وسىناۋ تەرەڭ ماعىنالى جاسامپاز وي الەۋمەتىمىزدىڭ بويىنا قۋات بولىپ قۇيىلىپ, ءبىر جىلدان بەرى قولدارىمىز ايقاسىپ, بىلەكتەرىمىز بىرىگىپ, كوڭىل قۇسى اسپانعا شارىقتاپ, دۇبىرلەسۋمەن كەلەمىز.
مەنى تاڭعالدىرعانى پرەزيدەنتىمىزدىڭ ۇلىتاۋدىڭ ايرىقشا قاسيەتى تۋرالى ايتقان ۇلاعاتتى ءسوزىن بۇدان 800 جىل بۇرىن دەشتى قىپشاق بيلەۋشىسى جوشى حاننىڭ دا ايتقانى. 1224-1225 جىلدارى ۇلىتاۋ جۇرتى ونى وردا-بازارعا كوشىرىپ اكەلىپ, كەڭگىردىڭ سارايلى ساعاسىنا قونىستاندىرىپ, وزدەرىنە حان كوتەرگەندە, ۇلىتاۋ وڭىرىنە سۇيسىنە قاراعان جوشى: «جالپاق الەمدى شارلاساڭ – مۇنداي جانعا جايلى جەر, تازا اۋا, ءدامدى سۋ, كەڭ شۇيگىن جايىلىمدى ىزدەسەڭ, ءسىرا, تاپپاسسىڭ», دەپتى (دجۋزدجاني «تاباكات-ي ناسيري// يستوريا كازاحستانا ۆ پەرسيدسكيح يستوچنيكاح.توم IV. 40 ب.).
ەكى تۇلعانىڭ اراسىندا مىڭجىلدىقتارعا جەتەعابىل ۋاقىت جاتقانمەن, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى مەن جوشى حان سوزدەرى ءبىر-ءبىرىنىڭ جاڭعىرىعىنداي. ەلباسى ۇلىتاۋ باۋرايىندا بەرگەن تاريحي سۇحباتىندا ۇلىتاۋ ءوڭىرىن «قاسيەتتى جەر» دەپ تانىپ, ول قاسيەتتىڭ باستاۋ بۇلاعى ەلگە قورعان قامال بولعان ولكەنىڭ تاريحىندا جاتقانىن اتاپ كورسەتتى.
ءيا, ۇلىتاۋ ءوڭىرىنىڭ تاريحى ەجەلگى زاماندارعا يەك ارتقان اتا-بابامىزدىڭ كيەلى قونىسى. اڭىز-اڭگىمەلەردى ايتپاعاندا, جازبا دەرەكتەمەلەردىڭ نازارىنا ىلىككەنى ب.ز.ب. 3,5 مىڭجىلدىقتار شاماسى. ابىلعازى ءباھادۇر ءوزىنىڭ «تۇرىك شەجىرەسى» ەڭبەگىندە وعىز حاننىڭ اتا-قونىسى سارىارقا دەپ كورسەتكەن. ال «دجامي ات-تاۋاريح» جىلناماسىنىڭ اۆتورى راشيد-اد-دين ءوز ەڭبەگىندە: «وعىز قاعان يران, تۇران, سيريا, ەگيپەت, كىشى ازيا ەلدەرىن جاۋلاپ العان سوڭ, ءوزىنىڭ اتاجۇرتى ورتاع, كەرتاع ولكەسىنە كەلىپ تۇراقتادى», دەپ انىق تا قانىق مالىمدەيدى (راشيد-اد-دين. سبورنيك لەتوپيسي. توم I. 86 ب.). وسىنداعى ورتاع – ورتاۋ, كەرتاع – ۇلىتاۋ بولسا كەرەك.
مىنە, وسى جەردە وعىز قاعان ۇرپاعى 24 رۋعا جىكتەلىپ, ەتەك-جەڭى داليعان ۇلان-عايىر ەلگە اينالدى. وعىزدىڭ مۇراگەرى كۇن حان تۇسىندا رۋلارعا تاڭبا ۇلەستىرىلىپ, كوشپەلى ەلدىڭ ايقىن ءبىر بەلگىسى العاش كورىنىس تاپتى.
ابىلعازى ءباھادۇر ءوز ەڭبەگى تۋرالى: «ينال حان زامانىنان وسى ەڭبەك جازىلعانعا دەيىنگى ايتقانىمىز – اقيقات, جاڭساقتىق جوق. ال بىراق وعىز حاننىڭ نەمەرەسى كۋزى-ياۆى حان مەن ينال حان اراسىندا قانشا ۋاقىت وتكەنىن انىقتاي المايمىز. دەمەك, ول كەزەڭ تۋرالى مەيلىنشە از سويلەگەن ءجون. كوپ سويلەسەك – وتىرىك جامالادى. بۇل ارالىق ءتورت مىڭ جىلمەن ولشەنۋى مۇمكىن», – دەيدى. وسىناۋ جازبا دەرەكتەمەلەردى وي سارابىنان وتكىزگەن ورىس عالىمى ا.ن.كونونوۆ: «وعىز حان پايعامبارعا دەيىن ءتورت مىڭ جىل بۇرىن جاساعان» دەگەن تۇجىرىمدى كولدەنەڭ تارتادى (كونونوۆ ا.ن. رودوسلوۆنايا تۋركمەن... 55, 71 بب.).
پايعامبار زامانىنان ءتورت مىڭ جىل بۇرىنعى كەزەڭ ب.ز.ب. 3,5 مىڭجىلدىقتى مەڭزەيدى. بۇل باتىس ءسىبىر, قازاقستان توپىراعىنداعى جاڭا تاس ءداۋىرىنىڭ سوڭىن, وتپەلى ەنوليت كەزەڭىن قامتىپ, قولا ءداۋىرگە يەك ارتادى. عاجابى سول – ارحەولوگيالىق قازبالاردىڭ ماتەريالدىق-زاتتىق جادىگەرلىكتەرى وسى وعىز قاعان كەزەڭىنە تۇسپا-تۇس كەلدى.
جاڭا تاس ءداۋىرى ياكي ب.ز.ب. 3 مىڭىنشى جىلداردان باستاپ باتىس ءسىبىر جانە ونىمەن جاپسارلاس قازاقستان توپىراعى, سارىارقا وڭىرىندە ەلەۋلى ارحەولوگيالىق جاڭالىقتاردىڭ بەتى اشىلدى. باتىس ءسىبىر, اسىرەسە, سەلەبە (چەليابى) ەلدى مەكەنىنەن باستاپ توبىلدى جاعالاي وتىرىپ, وبقا يەك ارتقان ارالىق تۋۆا ارحەولوگى ر.ل. قىزىلاسوۆ ەڭبەكتەرىندە «قالالار وتانى» دەپ اتالدى. جابايى تايگا دەگەن ولكەلەرىمىز – ەجەلگى ءوركەنيەتتىڭ وشاعى بولىپ شىعىپ وتىر. ارحەولوگ ۆ.ا.بورزۋنوۆ وسى وڭىرلەردەن 70-تەن استام جەكەلەنگەن ادام تۇراقتارى مەن شاعىن كەنتتەردىڭ ورنىن تاپتى. بۇل قالالاردىڭ ەڭ ەجەلگىسى نازىم وزەنىنىڭ وبقا قۇياتىن جەرىندەگى يانك-باس قامالى ەكەنىن گ.ف.ميللەر «يستوريا سيبيري» ەڭبەگىنىڭ 1729-1730 جىلدارعا جاتاتىن دەرەكتەمەلەرىندە جازىپ كەتكەن. ال ءوز زەرتتەۋىن 1997 جىلى جازعان ۆ.ا.بورزۋنوۆ وزەننىڭ اتىن قازىم, قالانىڭ اتىن امنيا دەپ كورسەتكەن. بۇل اسىلى, ارحەولوگقا مالىمەت بەرۋشىلەردىڭ شالالىعى نەمەسە جەر اتاۋىنا ۋاقىت ەنگىزگەن وزگەرىستەر دەپ قابىلداعان ءجون. باتىس ءسىبىر زەرتتەۋشىلەرى ەڭبەكتەرىندە نازىم وزەنى, نازىم جۇرتى, نازىم بەكتىگى سىندى تىركەستەر ۇزبەي كەزدەسەدى. مىنە, وسى جاعداي «قامبار باتىر» جىرىنان ورىن العان. جىردا نازىم وزەنى, نازىم جۇرتى نازىم سۇلۋدىڭ اتىمەن استاسىپ كەتكەن دە, نازىم قىزدىڭ قىز تاڭداۋعا جينالعان باتىر, باعلانداردى بيىك مۇناراسىندا تۇرىپ شولاتىن قالانى اقارال دەپ الىپتەگەن. مىنە, وسى قالا نەوليت داۋىرىنە جاتاتىن ەڭ ەسكى بەكىنىس رەتىندە عالىمداردىڭ نازارىنا ىلىگىپ وتىر.
بۇدان كەيىنگى كوڭىل ەلەڭدەتەر قالالىق جادىگەرلىكتەردىڭ ءبىرى – توبىلعا قۇياتىن ەسەت ساعاسى بويىنداعى تاشتىق, ەكىنشىسى توبىل مەن ەسىل ارالىعىندا جاتقان سىنتاس قالاشىقتارى. اسىرەسە, سىرتىندا اعاش پەن توپىراقتان قالانعان بيىك قورشاۋى بار, ۇيلەرى ەكى قاباتتى, قالاشىق ورتاسىندا وت حرامى بار سىنتاس جادىگەرلىگى كونەنىڭ كوزىندەي. وسى سىنتاستان باتىسقا قاراي 50 شاقىرىم جەردەگى ارقايىم قالاشىعى قازىر ەلدىڭ اۋزىندا. ونى اري قاۋىمىنىڭ ءدىني ورتالىعى دەگەن قيسىن بەت قاراتپاي تۇر. بىراق, ارقايىم قازاق توپىراعىنا اريلەر اياق اتتاۋدان 800 جىل بۇرىن سالىنعان. دەمەك, ول توحار ساقتارىنىڭ جادىگەرلىكتەرى بولۋى ابدەن مۇمكىن.
سىنتاس-ارقايىم اريالىنان وڭتۇستىك شىعىسقا جىلجىعاندا اتباسارعا يەك ارتىپ, قولا داۋىرلىك بوتاي مادەني وشاعى جاتىر. ولار باسپانالارىنىڭ ەدەنىن جەر قىرتىسىنا 1 م. دەيىن تومەندەتىپ, سىرتقى قابىرعانى بورەنەدەن تۇرعىزىپ, سازبەن سىلاعان. دەمەك, تۇرعىن ءۇيدىڭ جەرتولە ءتاسىلىن قولدانعان. جەر قىرتىسىنىڭ 17 گرادۋس تابيعي جىلۋى بار, سول جىلۋدى تۇرمىستا قولدانا بىلگەندىكتەرىمەن ەرەكشەلەنەدى.
ال ودان شىعىس جانە شىعىس وڭتۇستىككە قاراي باتىس مەجەسى ەدىگەتاۋدان 1,5 شاقىرىم باتىسقا قاراي ايباس داراسىنان باستالىپ, وڭتۇستىكتە بەتپاق دالانىڭ تەرىستىك جيەكتەرى – جەتىقوڭىر, تاياتقان-شۇناق, بەتباقسۋ, شاجا جىلعالارىن, سولتۇستىكتە ەسىل, سىلەتى, دامسى, شورتاندى, قايراقتى, ارشالى, ەرەيمەنتاۋ, ولەڭتى, شىدەرتى قامتىپ, شىعىستا ابىرالى, شىڭعىستاۋعا يەك ارتقان قولا داۋىرلىك بەگازى-ءداندىباي مادەني وشاعى جاتىر. بەگازىلىقتاردىڭ ءبىر پاراسى مال باعۋمەن, ەكىنشى پاراسى جەر قىرتىسىن قوپارىپ كەن وندىرۋمەن شۇعىلدانعان. ادەتتە, مالشىلىق پەن كەنشىلىك ۇيلەسە بەرمەيتىن كاسىپتەر, مۇنى سارىارقا تۇرمىسىنىڭ وزىنە عانا ءتان ءومىر ەرەكشەلىگى دەپ تۇسىنگەن ءجون.
ب.ج.ب. 1800 جىلدان X عاسىرلار ارالىعىندا سارىارقا وڭىرىندە قولا ءداۋىر مادەنيەتىن قالىپتاعان بەگازى-ءداندىباي جۇرتى, اسىرەسە, ولاردىڭ كەن قازۋمەن اينالىسقان بولىگى, قالالىق مادەنيەتتىڭ ءىرگەسىن قالادى. ولاردىڭ ءىرى كەنتتى تۇراقتارىنىڭ قاتارىنا كەنت, بۇعىلى, مىرجىق, اتاسۋ, شورتاندى-بۇلاق قالاشىقتارى جاتادى. بۇل كەزدىڭ ەلدى مەكەن كەنتتەرى قورشاۋ, قورعانىس جۇيەلەرى بولماۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. كەنىشتەر ىرگەسىندە بوي كوتەرگەن تۇراق مەكەنجايلار ەتەك-جەڭى داليىپ, شاشىراي سوزىلىپ جاتقان. ماسەلەن, كەنت قالاشىعىنىڭ راديۋسى 30 شاقىرىمدى قۇراپ, بايشورا, اكىمبەك, دومالاقتاس, نايزا, نارباس, قىزىلتاس اۋىلدارىمەن استاسىپ كەتكەنى انىق بايقالادى. ال مىرجىقتا كەن قورىتاتىن قازانداردىڭ قىزۋىن ءۇي جىلىتۋعا پايدالانعان جىلۋ جۇيەلەرىن قولدانعاندارى تاڭعالدىرماي قويمايدى. اتاسۋدىڭ قاتار ورنالاسقان التى پەشى دە ءارى كەن قورىتقان, ءارى قىستى كۇنى ءۇي جىلىتۋ مىندەتىن قاتار اتقارعان (قىزىلاسوۆ ل.ر. گورودسكايا تسيۆيليزاتسيا سرەدنەي ي سەۆەرنەي ازي.م., 2006. 133 ب.).
ب.ز.ب. X عاسىردان – تەمىر ءداۋىرى دەپ اتالاتىن كەزەڭدە سارىارقا تۇرعىندارى قورعاسىن مەن قالايى قوسىندىسىن بىرگە بالقىتىپ, قولا قۇيۋدان باس تارتىپ, تازا تەمىر, التىن, كۇمىس, مىس وندىرۋگە اۋىستى. مىس تۇرمىستىق بۇيىمدارعا جاراتىلسا, قارۋ-جاراقتار ەندى تەمىردەن سوعىلا باستادى. اسىرەسە, تەمىرگە سۇرانىس كۇشتى بولدى. سارىارقانىڭ تەمىرىنە قول جەتكىزەم دەپ, I داري ارال تەڭىزىنىڭ تەرىسكەي جاعالاۋىنا كەمەمەن اسكەر توگىپ, قاراقۇم ارقىلى تالاي جويقىن جورىقتار جاسادى. اسكەرىنىڭ تەڭ جارىمى قايتىپ ورالماي, سۇيەكتەرى سارىارقا جەرىندە قالدى. قاراتەڭىز جاعالاۋىنداعى گرەك كولونيالارىنىڭ ساۋداگەرلەرى سارىارقاعا ۇزبەي كەرۋەن جونەلتىپ, التىن, كۇمىس, جەز, اسىرەسە, تەمىر ونىمدەرىن ساتىپ الۋعا قۇلشىنىستى.
قىسقاسى, بەعازى-ءداندىباي مادەني وشاعىنىڭ تۇرعىندارى ارگيلەر –ارعىندار كەلىمدى-كەتىمدى جۇرگىنشىلەردەن كەندە بولمادى. ولاردىڭ اراسىندا ەن بايلىقتى ەبىن تاۋىپ ۇپتەپ كەتۋدى كوزدەۋشىلەر دە از ەمەس-ءتى. سۇرانىسى مول, باعالى كەن ونىمدەرىن ءوندىرۋ – ول بايلىق كوزدەرىن قورعاۋدى كۇن تارتىبىنە قويدى. ب.ز.ب. X عاسىرلاردان باستاپ سارىارقادا جان-جاعى ورلانعان, بورەنە قادالارمەن بەكىتىلىپ, سازدى توپىراقپەن شەمەندەلگەن مىقتى بەكىنىستى قالالار پايدا بولدى. ونداي بەكىنىس قالاسىنىڭ جارقىن ۇلگىسى ورتاڭعى ەسىلدەگى اقتاۋ قالاسى ەدى. قالانىڭ م.ك. حابيدۋللينا سىزعان جوباسى ل. قىزىلاسوۆ ەڭبەگىندە جاريالاندى (134-140 بب.). بۇل قالا اقمولا نەمەسە اتباسار توڭىرەگىندە, بولماسا وسى ەكى ەلدى مەكەننىڭ ارالىعىندا پايدا بولعان سياقتى. تەمىر ءداۋىرىندەگى ارگي-ارعىنداردىڭ باس قالاسى وسى اقتاۋ بەكىنىسى بولعان سىڭاي بايقالادى.
ال جاڭاشا جىل قايىرۋىمىزدان كەيىنگى زامانداردا سارىارقا قالالىق مادەنيەتى باسقامىر (حيان قالاسى), اياققامىر كەنتتەرى ارقىلى جالعاسىن تابادى.
سارىارقا جاڭا تاس ءداۋىرىنىڭ سوڭعى كەزەڭىنەن باستاپ, جەر قويناۋىنان كەن قازىپ, كەنىش توڭىرەگىندە كەنتتەردە تۇرعان, مەتاللۋرگيا وندىرىسىمەن شۇعىلدانعان ەل بولعانى انىق. بۇل جاعداي ءبىزدىڭ كوشپەندى ءومىر, كوشپەندى وركەنيەت تۋرالى تۇسىنىگىمىزگە تۇزەتۋ ەنگىزەرى حاق.
سارىارقا ەشقاشان دا يەسىز جاتقان يەن دالا بولعان جوق. كەيىنگى ورتا عاسىرلاردا ونىڭ تەرىسكەي القابىنداعى ەسىل-ەرتىس ارالىعىن بۇركىت, بالكىم مەركىت بەكتىگى جۇرتى, اتباسار توڭىرەگىن بەگەندىك, شەگەندىكتەر, شەگەلەك, شەگەدەك, وكىرەش نايماندار, كەڭگىر بويىن شومەن, شومەكەيلەر قونىستادى. ورتالىق قازاقستان توپىراعىندا اتباسار, وردابازار, بىتىعاي قالالارى ەجەلدەن-اق بوي كوتەرىپ, تاشكەنت – يسكەر ء(سىبىر حاندىعىنىڭ استاناسى) كەرۋەن جولدارىنىڭ ۇستىندە جاتتى. ولاردا باج سالىعىن وندىرەتىن كەدەندەر قىزمەت اتقاردى.
ءسىبىر حاندىعى مەن رەسەي اراسىنداعى بىتىسپەس جانجالداعى ساياسي جاعدايدى قازاق حاندىعىنا قولايلى ارناعا بۇرۋ ءۇشىن تاۋەكەل حان 1588 جىلى نەمەرە ءىنىسى ورازمۇحاممەد, تايبۇعا سەيدەك, قادىربەك جالايىر باستاعان اسكەري توپ جىبەردى. الايدا, ورازمۇحاممەد بالالىق ىستەپ, قۇس سالىپ, سايات قۇرۋ قىزىقشىلىعىمەن ءجۇرىپ, ۆوەۆودا چۋلكوۆتىڭ قولىنا ءتۇسىپ قالدى.
توبىل باسشىلارى ىرگەدەگى قازاق حاندىعىنان تىنىشتىق بولمايتىنىن سەزىپ, شەكارا مەجەلەرىن اشىپ, ەكى ارانى جوڭعارلارعا تولتىردى. ءسويتىپ, ولار جوڭعارلاردىڭ تاساسىنا قالقالانىپ, ءسىبىردىڭ ەن بايلىعىن يگەرۋ قامىنا كىرىستى.
ەسىم حان سارىارقانى قولدا ۇستاپ قالۋ كۇننەن-كۇنگە قيىنداعانىن ءتۇسىنىپ, 1615-1620 جىلدار ارالىعىندا ارقاعا ەل كوشىرۋ ساياساتىنا دەن قويدى. ارعىنداردىڭ ۇلىتاۋ, قىزىلتاۋ, قارقارالى, باياناۋلاعا بەتتەپ, ءۇش لەك بولىپ كوشكەنى اريستوۆا, بالاكشين ەڭبەكتەرىندە ەگجەي-تەگجەي باياندالعان. بۇكىل ەلگە ساۋىن ايتىلعان بۇل مەملەكەتتىك شاراعا ۇلى جۇزدەن ءۇيسىن قاۋىمى, كىشى جۇزدەن تامالار ات-سالىستى. شاپىراشتى قاراساي باتىردىڭ ماڭگىلىك ورنى ايىرتاۋدا جاتقانىن وسى وقيعالار اياسىندا تۇسىنگەن ءجون.
1652 جىلى سالقام جاڭگىر ولگەن سوڭ, ارقا جۇرتى قاراتاۋعا كەرى قايىرىلىپ, ءتىپتى, وعان دا توقتاماي جيدەلى-بايسىن اسىپ كەتتى. بۇقار جىراۋ جىرلارىندا «باستاپقى اقتابان بولعاندا» دەگەن ولەڭ جولدارى بار. ال دۋلات باباتاي ۇلى بولسا «اتا قونىس ارقادان, باسىندا قازاق اۋعاندا» دەگەن ولەڭ شۋماعى كەيىنگى «اقتابان شۇبىرىندىدان» دا بۇرىن بوسقىنشىلىق بولعانىن ەسكە سالادى.
ارعىن جۇرتشىلىعى ارقانى تاۋكە حان زامانىندا قايتا قونىستانا باستادى. ءXVىى عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا توبىل گۋبەرنياسى ءىس-قاعازدارىندا ەسىل, نۇرا مەن شىدەرتى, ولەڭتى وزەندەرىنىڭ جوعارعى سالالارىندا قۋاندىق اتالارىنىڭ قىستاۋلارى پايدا بولعانىن, ال قورعالجىن كولى ءتوڭىرەگىن قارپىق, توقا رۋلارىنىڭ جايلاي باستاعاندارى حاتتالعان.
1723 جىلعى جوڭعار شاپقىنشىلىعىندا ەلدىڭ ءبىر بولىگى سامارقاندقا اۋسا, ەكىنشى بولىگى ۇلىتاۋدى ساعالاپ, توبىل, وباعان وزەندەرىنە ۇزارا كوشۋدى داعدىعا اينالدىردى. قىسقاسى, كىندىك قالاسى تۇركىستاننان ايىرىلعان ەل ارقادا تىرەك قامال قورعانىن ۇلىتاۋدان تاپتى. جوڭعارعا قارسى كۇرەستىڭ ەڭ اۋىر 1723-1757 جىلدارى ارالىعىندا ۇلىتاۋ جىلما-جىل وتەتىن قۇرىلتايدىڭ كىندىك ورداسىنا اينالدى. ۇلىتاۋدا 1723-1820 جىلدار ارالىعىندا 100-گە جۋىق قۇرىلتاي كەڭەستەرى وتكىزىلدى.
قازاق ەلىنىڭ جوڭعارعا قارسى قاراقۇم, بۇلانتى, شۇبارتەڭىز, اڭىراقاي سوعىستارى ۇلىتاۋدا دايىندالىپ, جاۋعا اتتانىستاردىڭ بارشاسى وسى ۇلىتاۋ توپىراعىنان باستالدى. ەڭ سوڭعى ابىلاي سۇلتان باستاعان ۇلى شايقاسقا دايىندىق تا وسى ۇلىتاۋ جەرىندە جاسالدى. 1756 جىلى ابىلاي جوڭعاردىڭ قاراۋىندا وتىرعان سىر بويى قالالارىنا اتتانىپ, الدىمەن جۇلەك, سوسىن جاڭاقورعان, تۇركىستان, يقان, شىمقالا, سايرام قالالارىن جاۋدان ازات ەتىپ, جوڭعار قوسىندارىن جەتىسۋدان اسىرا قورعاس سىرتىنا قۋىپ سالدى.
مىنە, ۇلىتاۋعا قاتىستى تاريحي وقيعالاردىڭ ۇزىن ىرعاسى وسى شامالاس بولىپ كەلەدى. ەلباسىمىز: « ۇلىتاۋ تاريحى تەرەڭدە, قاسيەتتى جەر» دەگەندە, اسىلى, وسى وقيعالاردى مەڭزەسە كەرەك.
قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى دابىرالى, ۋلى-شۋلى مەرەكە عانا ەمەس, ول ءوز تاريحىڭدى, قالا بەردى ءوزىڭنىڭ, ۇلتىڭدى تانۋدىڭ جولى. 20-22 تامىز ارالىعىندا ۇلىتاۋ توپىراعىندا بولىپ وتكەن ءىس-شارالار ءبىراز جايدىڭ بەتىن اشتى. البەتتە, مەرەكەلىك مەرەيتويعا لايىق جينالىستار, باياندامالار, تاريحي كورىنىستەر, كونتسەرتتەر, بالۋان كۇرەس, اتشابىستار كەزەگىمەن ءوتىپ جاتتى. ول قازاق تويىنىڭ اجىراماس ءبىر ءسانى عوي. ەشكىم ونى ارتىق دەي المايدى. مەنى سۇيسىندىرگەنى – ەسكەرۋسىز جاتقان بۇلانتى شايقاسى ورنىنا بەلگى قويىلۋى.
بۇلانتى ۇلىتاۋدان 180 شاقىرىم, دالا سوقپاعى بولماسا, گرەيدەر جولى ءجۇرىپ بولمايتىن, شالعاي قيانداعى يت ولگەن جەر. ءۇيتاس توبەشىگىنىڭ اينالا ەتەگىندە ەسكى مولالار, مولاعا ۇقساعان تاس ۇيىندىلەرى شاشىلىپ جاتىر. بالكىم, بۇلار شايقاستا شەيىت بولعانداردىڭ قابىر ورنى شىعار. بالكىم, كەيىن قالانعان تامدار شىعار. زەرتتەۋ جۇرگىزگەن ارحەولوگتار وسى ءتوڭىرەكتەن قالماقتاردىڭ ءۇيىندى سۇيەكتەرىن, قۇمعا كومىلگەن جوڭعار قارۋ-جاراقتارىنىڭ جۇقانالارىن تاپقاندارىن دالەلدى ارتيفاكت رەتىندە تىلگە تيەك ەتەدى... اسىلى, تاريحي ادەبيەتتەردە ايتىلاتىن بۇلانتى, بىلەۋتى, قاراسيىر شايقاستارىنىڭ ورنى وسى بولسا كەرەك. ءبىزدىڭ بولجامىمىزدى راستاعانداي قاتار جارىسقان بۇلانتى, بىلەۋتى وزەندەرى وسى شامادا جاقىن كەلىپ, قوس بۇرىم بولىپ قاپتالداسىپ قاتار اعىپ جاتىر.
ءۇيتاس قىرقاسىنىڭ توبەسىنە «قازاقمىس» كورپوراتسياسىنىڭ دەمەۋشىلىگىمەن توت باسپايتىن مەتالدان دۋلىعالى ستەلا قويىلىپ, جازۋلى ساعاناتاستار قاتار تۇزەگەن. جەرگىلىكتى تۇرعىندار ءوز اتالارىنا بەلگى قويىپ ۇلگەرىپتى. ويتپەسە, قازاق بولا ما! وقاسى جوق, ءبارى كەشىرىمدى. ءۇيتاس توبەسى گرانيتتەن قاشالعان بەلگىلەرگە مولىعىپ قالىپتى.
بۇلانتى ءماجىلىسىن وبلىس اكىمى نۇرمۇحامبەت ابدىبەكوۆتىڭ ءوزى اشتى. اسىلىندا, جاڭا باسشى سوزگە ساراڭ, ىسكە جومارت, ىسكەر ادامنىڭ مىنەزىن تانىتتى. ول باسقارىپ جۇرگەن جەردە كەستەدەن اۋىتقۋشىلىق بولعان جوق, ءبارى ۋاقىتىندا باستالىپ, ۋاقىتىندا اياقتالىپ وتىردى.
اكىمنىڭ بۇلانتى باسىنداعى ءسوزى مەيلىنشە قىسقا بولدى. ونىسى زاڭدى دا. ويتكەنى, بۇلانتى شايقاسى تۋرالى بىلەتىندەر شامالى. بىلەتىنىمىز – شايقاستىڭ 1727 جىلى بولعانى, جوڭعاردىڭ قىرعا شىققان قاراۋىل توبىنا قازاقتار تاپ بەرىپ, جويىپ جىبەرگەنى. بۇل ورايدا, ماقالا جازعاندار شايقاسقا بوگەنباي, قابانباي, قازىبەك بي, شاقشاق جانىبەك قاتىستى دەپ ءسوزدى كوبەيتۋگە اۋەس. قازاقتىڭ بۇل ءتورت تىرەۋىن جوڭعارمەن بولعان قاي سوعىسقا قاتىستىرسا دا ارتىق بولمايدى. بىراق, قولعا ۇستاعانداي ناقتى دەرەك كەمشىن.
ال بۇلانتى شايقاسىنىڭ ماڭىزى وتە زور. جوڭعار ەسە جىبەرمەۋگە بولاتىن جاۋ ەكەنىنە كوزدەرى جەتىپ, قازاق ساربازدارىنىڭ بويىنا سەنىم ۇيالاپ, قايراتتارىنا قايرات قوسىلدى. وسى شايقاستان ارقالانعان قازاق جاساقتارى كوپ ۇزاماي شۇبارتەڭىز ىرگەسىندە جوڭعاردى تاعى دا تالقاندادى. بۇلانتى شايقاسى جوڭعارلارعا قارسى جەڭىستى جورىقتاردىڭ باستاۋى بولدى دەسە ارتىق ەمەس.
بۇلانتى شايقاسىندا جوڭعاردان قانشا ادام قىرىلعانى, ءبىزدىڭ ساربازداردىڭ قانشاسى شەيىت بولعانى بەلگىسىز. قاريالارىمىزدىڭ ەستەرىندە ەشتەڭە قالماپتى. ال شايقاس ورنىنداعى مولالاردى ۋاقىت تەگىستەپ جىبەرگەن. ءبىز مۇندايعا ۇيرەنگەن جاندارمىز. وتكەن كۇندەردى قيال كوزىمەن شولىپ, جەتپەگەندى جۇيرىك قيالمەن تۇگەندەپ الۋعا كوپ قينالىپ جاتپايمىز.
بۇلانتىدان قايتىپ ورالعان سوڭ, قالانىڭ ورتالىق سكۆەرلەرىنىڭ بىرىنە بولاشاقتا كەتبۇعا جىراۋعا ارنالاتىن ەسكەرتكىش ورنىنا ەستەلىك كاپسۋلا قويىلدى.
21 تامىز كۇنگى ەرتەڭگى ساپارىمىز ۇلىتاۋ ءوڭىرىنىڭ تاعى ءبىر كيەلى ورنى «حان ورداسى» كۇلدىگىن ارالاۋدان باستالدى. بۇل تاريحي ورىن ۇلىتاۋدان 18 شاقىرىم جەردە, ەدىگەتاۋعا قاراما-قارسى قاراتال وزەنىنىڭ ىرگەسىندە. ۇزىندىعى 150 م., ەنى 90 م. ءتورت بۇرىشتى قورعان. قورعان قابىرعالارى قۇلاپ تۇسكەن توپىراق ۇيىندىلەرىنەن انىق اجىراتىلادى. ءتورت بۇرىشتا قاراۋىل قارايتىن ءتورت مۇنارانىڭ ورنى بار. قورعان سىرتىنان ورمەن قورشالىپ, ىرگەدەگى قاراتال وزەنىنەن تەرەڭ ارىق تارتىلعان. قابىرعانىڭ قالىڭدىعى 3,5 م., بيىكتىگى 4 م. شاماسىندا. قورعاننىڭ ىشىندە ەسكى عيمارات ورنىنا سايارلىق قۇرىلىس ىزدەرى جوق. ەدەن توپىراعى بىركەلكى. وسى بەلگىلەرگە وراي ءا.مارعۇلان اتامىز ونى ىرگەسى ءحى-ءحىىى عاسىرلاردا قالانعان قامال-بەكىنىس قاتارىنا جاتقىزعان. الايدا, ۇلكەن قورعاننىڭ ىرگەسىندە تاعى دا ءبىر شاعىن قورعان بولعانى بايقالادى. دەمەك, اتالمىش تاريحي ورىن حانداردىڭ جازعى رەزيدەنتسياسىنا كوبىرەك ۇقسايدى. بىزدىكى دە بىزگە دەيىنگى پىكىر بىلدىرگەندەردىڭ ءسوزى دە سىرتتاي تون ءپىشۋ عانا. ەكى كۇرەك توپىراقتىڭ استىندا نە جاتقانىن بىلمەگەندىكتەن كوزبەن مولشەرلەپ, كوڭىلمەن شامالاۋدان باسقا لاج جوق. وسىناۋ شاعىن قورعانعا قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ونشا قيىن ەمەس. مۋزەي قىزمەتكەرلەرى نەمەسە ينستيتۋت تاريح فاكۋلتەتى ستۋدەنتتەرىنىڭ قولدارىنان كەلەتىن ءىس.
شەجىرەلى ولكەدە تۋىپ, شەجىرەشىل بولماۋ اقىلعا قونبايدى. ۇلىتاۋلىقتاردىڭ ەسكى ءسوز, كونە تاريحقا دەگەن ىنتاسى الابوتەن. جاپ-جاس بوزبالا جىگىتتەر ءتۇرتىپ قالساڭ ولكەسىنىڭ وتكەن-كەتكەنىن سايراي جونەلەدى. ۇلىتاۋ ۇلكەن-كىشىلەرىنىڭ تاريحتان مول ماعلۇماتى بار زەرەك جاندار ەكەنىن عىلىمي كونفەرەنتسيادا بايقادىق. داۋلى, تالاستى, سونىسىمەن قىزىق, اسا مازمۇندى كونفەرەنتسيا كوپتەن كورمەپ ەدىم, وسى جولى كوردىم. ءاربىر جاڭا ءسوز, سونى دەرەككە جينالعان جۇرت ەلەڭ ەتىپ, دۋىلداتا قول سوعىپ وتىردى. جەرگىلىكتى ءۇش-ءتورت ادام كەزەكتەن تىس, كيمەلەپ سويلەپ تە كەتتى. عىلىمي كونفەرەنتسيانىڭ شىن اجارى وسى جولى ۇلىتاۋدا كورىندى.
قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا ارنالعان حالىقتىق دۋماننىڭ ءۇشىنشى اقتىق سالتاناتى ۇلىتاۋدان ءتورت شاقىرىم جەردەگى حانتوبەدە ءوتتى. جەلسىز ىقتاسىندى تاۋ قويناۋى, سىڭسىعان ورمان. جاعالاي تىگىلگەن جۇزگە جۋىق اق شاڭقان كيىز ۇيلەر. ورتادا حان شاتىرلى ورتالىق الاڭ. قازىر ءبىزدىڭ اكىمدەر تابيعات اياسى, اشىق الاڭ دالا توسىندە توي وتكىزۋدىڭ مادەنيەتىنە جاتتىعىپ قالعانداي. اينالا توڭىرەكتىڭ ءبارى كوڭىلگە قۋانىش ورناتىپ, كوز سۇيسىندىرەتىن عاجاپ سۋرەتتەر.
سالتاناتتى ءماجىلىستى ۇلىتاۋ اۋدانىنىڭ اكىمى حاميت وماروۆ اشتى. قازىر كوپ سوزگە سالىنباي, ءماندى دە ءنارلى قىپ-قىسقا سويلەۋگە باسشىلار ۇيرەنىپ قالعانداي. ون مينۋتتىق باياندامادا قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا بايلانىستى تاقىرىپتى تۇگەل قامتىپ شىقتى. ۇلىتاۋ سالتاناتىنا قاتىسۋشىلار استانادان كەلگەن قوناقتار توقتار اۋباكىروۆ, قاجىعالي مۇحامبەتقاليەۆ, تۇرسىن جۇرتباەۆ, ءمادي ارتىقاليەۆتەر جانە وسى جولداردىڭ اۆتورى ەدى. كەزەگىمەن ولارعا دا, قاراعاندى ۋنيۆەرسيتەتتەرىنەن كەلگەن پروفەسسورلارعا دا ءسوز بەرىلدى. سالتانات سوڭى تاريحي كورىنىستەرمەن كونتسەرتكە ۇلاسىپ كەتتى.
حاندىعىمىزدىڭ 550 جىلدىعىنا ارنالعان حالىقتىق مەرەكەنى وتكىزۋ سالماعى نەگىزىنەن ۇلىتاۋ اكىمدىگىنىڭ موينىنا تۇسكەنى بايقالىپ تۇردى. ۇلىتاۋمەن جاپسارلاس كورشى اۋدان, قالالار ورتاق ىسكە قولعابىس ەتكەنى ايتپاسا دا ءتۇسىنىكتى ەدى. جەزقازعان قالاسىنىڭ اكىمى باتىرلان احمەتوۆ, ساتباەۆ قالاسىنىڭ اكىمى ءانۋار ومار, جاڭاارقا اۋدانىنىڭ اكىمى عابدىراحمان وماروۆ, قاراجال قالاسىنىڭ اكىمى قايرات عوسمان ۇلى ەرتەلى-كەش وسى ءىس-شارانىڭ باسى-قاسىندا بولدى. وبلىس اكىمدىگىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن قىزىلوردالىق «پەتروقازاقستان – قۇمكول رەسورسيز», «قور» اكتسيونەرلىك قوعامدارى مەن قاراعاندىلىق «قازاقمىس» كورپوراتسياسىنىڭ قول كومەگى از بولماعان سياقتى.
قىسقاسى, حاندىعىمىزدى ۇلىقتاعان حالىقتىق مەرەكە وبلىستىڭ ءوز كۇشىمەن ءوتتى. ءبىر اۋدان كولەمىمەن شەكتەلگەن ءىس-شارالار مەرەيتويدىڭ ءاۋ باستان-اق جەرگىلىكتى دەڭگەيدە جوسپارلانعانى كورىنىپ تۇردى. تويدا استانا ساياسي ەليتاسىنىڭ ءبىردە-ءبىرى قارا كورسەتپەدى. وسى جايت كوڭىلگە كولەڭكە تۇسىرگەندەي بوپ تۇرعاندا, حانتوبە ىرگەسىندەگى بيىك قىراتقا ۇلىتاۋدىڭ قىز-جىگىتتەرى توپ-توبىمەن ورمەلەپ شىعىپ, ۇكىلەرى تەڭسەلە تۇرىپ دومبىرا شەرتىپ, ءان شىرقاعاندا قاباق كىربىڭى جازىلىپ, كوڭىل ايدىنى جارقىراپ سالا بەردى. «قازاق جاستارى باياعى اتا-بابالارى سياقتى اڭعال, اڭقاۋ بولعانىمەن, شەتىنەن جۇرەكتەرى لاپىلداعان, ەل مەن جەر دەسە جاندارىن بەرۋگە دايىن ناعىز وتانشىل جاندار! مەنىڭ بىردەن-ءبىر سەنەرىم وسى ءورىمتال جاس ۇرپاق!» دەگەندى ىشتەي قايتالاپ, ريزا بولعانىمدى جاسىرمايىن.
انەس ساراي,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى.سۋرەتتى تۇسىرگەن
ەرلان وماروۆ.
ۇلىتاۋ.