ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ادام جانە ونىڭ قۇقىعى ارقاشاندا باستى نازاردا تۇرادى دەپ بەك سەنىم ارتامىز. شىندىعىندا سولاي ما؟ كەز كەلگەن قازاقستاندىق قازاقستان جەرىندە ءوزىن بارلىق جاعىنان قۇقىقتىق قاۋىپسىز جانە مەملەكەتتىك قورعالۋ زاڭدارىمەن تولىققاندى قامتاماسىز ەتىلگەنمىن دەپ جەتىك سەزىنە الۋى ءتيىس. ويتكەنى, بۇعان ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيامىز كەپىلدىك بەرە الادى. اسىرەسە, وندا ادام قۇقىعى قورعالۋى ەرەن ەسكەرىلەتىنى ايداي اقيقات. ءتىپتى, سول ءۇشىن كوپتەگەن قۇقىقتىق, زاڭدى ىستەر جۇزەگە اسۋدا. سونىڭ ءبىرى رەتىندە مەملەكەت باسشىسى جاريالاعان بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانىڭ 2-ءشى تارماعىندا ەلدەگى سوت جۇيەسىن جاڭعىرتۋعا كوپ كوڭىل بولىنگەن. سونىڭ ىشىندە پروكۋروردىڭ تەرگەۋ ىسىنە قاتىستى سانكتسيا بەرۋ قۇزىرەتىن ەندىگى جەردە سوتتىڭ قاراماعىنا وتكىزۋ قاجەتتىلىگى كوزدەلگەن. ەل كونستيتۋتسياسىنىڭ 20 جىلدىعىنا وراي ءبىز وسى ماسەلەگە قاتىستى باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى نۇرماحانبەت يساەۆقا جولىعىپ, بىرقاتار سۇراقتارىمىزعا جاۋاپ الۋدى كوزدەدىك.
– نۇرماحانبەت مولدالى ۇلى, اتا زاڭىمىز جانە ودان تۋىنداعان وزگە دە زاڭدارىمىز بويىنشا ادام قۇقى ەلىمىزدە باستى نازاردا تۇرۋعا ءتيىستى دەپ بىلەمىز. بىراق ادامنىڭ ادامى, شەنەۋنىكتىڭ دە شەنەۋنىگى بار دەگەندەي, راسى كەرەك, كەي جاعدايدا زاڭدىلىقتىڭ ساقتالمايتىن كەزى دە بار ەكەنى جاسىرىن ەمەس. وسى ورايدا كونستيتۋتسيا تالاپتارىنا ساي ناقتى زاڭدىلىقتى, ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋ باعىتى بويىنشا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىندا رەفورمالار دا جۇرگىزىلە باستادى. سونىڭ ءبىرى – ادامنىڭ بار سەنەرى سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋ بولىپ وتىر. اۋەلى وسى ماسەلەلەر توڭىرەگىندە ايتىپ بەرسەڭىز.
– دۇرىس ايتاسىز, مەملەكەت باسشىسى جاريالاعان بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانىڭ 2-ءشى تارماعىندا ەلدەگى سوت جۇيەسىن وڭتايلاندىرۋعا كوپ كوڭىل بولىنگەن. سونىڭ ىشىندە پروكۋروردىڭ تەرگەۋ ىسىنە قاتىستى سانكتسيا بەرۋ قۇزىرەتىن ەندىگى جەردە سوتتىڭ قاراماعىنا وتكىزۋ قاجەتتىلىگى كوزدەلىپ وتىر. تەرگەۋ ارەكەتتەرىنە بارلىق سانكتسيالاردى تەرگەۋ سۋدياسى بەرەتىن بولادى. سوندىقتان «100 قادامنىڭ» 19-قادامىنىڭ 10-ى سوتقا ارنالعان. نەگىزگى ماقساتتاردىڭ ءبىرى – سوت قاداعالاۋىن كەڭەيتۋ. سەبەبى, بارلىق دامىعان ەلدەردە سوت قاداعالاۋى قىلمىستىق پروتسەستە ادامنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ كەپىلى بولىپ تابىلادى. بۇل, وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2010-2020 جىلدارعا ارنالعان قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىندا بەكىتىلگەن. ال كونستيتۋتسيانىڭ 13-بابىنا سايكەس ءبىزدىڭ ەلىمىزدە اركىمنىڭ سوت ارقىلى قورعالۋىنا قۇقىعى بار ەكەندىگىن دە ەستەن شىعارۋعا بولمايدى. 2007 جىلى مەملەكەت باسشىسى جولداۋىندا سوتتاردىڭ تۇتقىنداۋدى سانكتسيالاۋعا اۋىسۋىن ايتتى. ءسويتىپ, سوتتار وسى وكىلەتتىكتەرگە يە بولدى, ال سوتقا دەيىن تەرگەۋشىنىڭ قاماۋ كەرەك دەگەن ءوتىنىشىن قولداۋ-قولداماۋىن پروكۋرور شەشەدى. وسىلايشا, ەكىجاقتى قاداعالاۋ جاسالۋدا.
– جوعارىدا تەرگەۋ ارەكەتتەرىنە بارلىق سانكتسيالاردى تەرگەۋ سۋدياسى بەرەتىن بولادى دەدىڭىز. سوندا قالاي, سانكتسيالاۋ قۇزىرەتى سوتقا بەرىلسە جاعداي تۇزەلە مە, الدە قۇقىق قورعاۋ ساپاسى ارتا ما؟ مۇنداي تاجىريبە بار ما؟
– بار. مۇنداي تاجىريبە اقتالعان جانە ءتيىمدى. سوندىقتان ول جاڭا قىلمىستىق-پروتسەستىك كودەكستە سوت وكىلەتتىكتەرىن كەڭەيتۋ كەزىندە قولدانىلدى. بۇگىندە سوتتار 12 تەرگەۋ جانە پروتسەسسۋالدىق ارەكەتتى, سونىڭ ىشىندە م ۇلىككە تىيىم سالۋ, ءمايىتتى ەكسگۋماتسيالاۋ, جاقىنداۋعا تىيىم سالۋ, سونداي-اق قىزمەتتەن ۋاقىتشا شەتتەتۋ ارەكەتتەرىن وتكىزۋگە سانكتسيالار بەرەدى. ماسەلەن, قازىرگى تاڭدا پروكۋروردىڭ سانكتسياسىمەن ءماجبۇرلى قاراپ-تەكسەرۋ, ءتىنتۋ, جەكە ءتىنتۋ, الۋ, ۇلگىلەردى ماجبۇرلەپ الۋ, سونداي-اق جاسىرىن تەرگەۋ ارەكەتتەرى وتكىزىلەدى. جاسىرىن تەرگەۋدەن باسقالاردىڭ بارلىعىن كەلەسى جىلدان باستاپ سۋديا سانكتسيالايتىن بولادى. سودان كەيىن جابىق تەرگەۋ ارەكەتتەرىن وتكىزۋدى دە سۋديا سانكتسيالايتىن بولادى. ويتكەنى, بۇل ادامداردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن قورعاۋ تەتىگىن ايتارلىقتاي كۇشەيتەدى. جاسىراتىنى جوق كەيدە سوتتا قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ زاڭسىز ارەكەتتەرى انىقتالاتىنى دا از ەمەس. سوندىقتان مەن سوت قاداعالاۋىن كەڭەيتۋ تەرگەۋدىڭ بارلىق كەزەڭدەرىندە زاڭنىڭ بۇزىلۋىن بولدىرماۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ سەنەمىن.
– دەگەنمەن, جاڭالىقتىڭ ءبىرى رەتىندە, ياعني, بۇلتارتپاۋ شاراسىن قولدانۋ ءۇشىن كۇزەتپەن ۇستاۋ تۇرىنە قالاي قارايسىز؟
– بۇكىل الەمدە قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگاندارى كۇدىكتىلەردىڭ كۇزەتپەن ۇستالۋىنا, ياعني, ولاردىڭ قول استىندا بولۋىنا مۇددەلى. مۇنداي مۇددە تەك ءبىزدىڭ پوليتسيادا عانا ەمەس, بارلىق ەلدەردە بايقالادى. وسى ءۇشىن كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتار مەن بوستاندىقتاردىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتەتىن تەرگەۋ سۋديالارى مەن پروكۋرورلار بار. كوپ جاعدايدا سوتقا جەتكىزبەي تەرگەۋشىلەردىڭ كۇزەتپەن ۇستاۋ تۋرالى وتىنىشتەرىن قولداماي پروكۋرورلار ءبىرىنشى سۇزگى قىزمەتىن اتقارادى. اعىمداعى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىنىڭ وزىندە پروكۋرورلار تەرگەۋ ورگاندارىنىڭ پىكىرىمەن كەلىسپەي, 966 ادامدى قاماۋدان بوساتتى.
سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ بارىسىندا كۇزەتپەن ۇستاۋ قاجەتتىلىگىن جەتە تەكسەرۋى ءتيىس تەرگەۋ سۋديالارى ەكىنشى سۇزگى بولىپ تابىلادى. ولار وسى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا 74 ادامدى قاماۋعا الۋدان باس تارتتى. سۋديالار مەيلىنشە ساقتانىپ جۇرگەنىن وسى ساندار كورسەتەدى دەپ ويلايمىن. باس پروكۋروردىڭ وسى ماسەلەدەگى پوزيتسياسى ۇستامدى. سوتقا دەيىن تەك اسا اۋىر قىلمىس جاساعان كۇدىكتىلەر عانا كۇزەتپەن ۇستالۋى كەرەك. باسقا جاعدايلاردا بالاما رەتىندە كەپىل بولۋى ءتيىس.
جالپى ايتقاندا, مەن وركەنيەتتى ەلدەردەگى سياقتى كۇدىكتىنىڭ (جوعارىدا كورسەتكەندەي, اسا اۋىر قىلمىس جاساعان, كىسى ءولتىرگەن, تەرروريزم جانە باسقا قاۋىپتى قىلمىس جاساعانداردان باسقا) كەپىل بەرىپ, ءىسى سوتتا قارالعانعا دەيىن بوستاندىقتا بولۋى مۇمكىندىگى قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن. بۇل بارلىعى ءۇشىن پايدالى. جانە دە بۇل ادامدار قۇقىعىنىڭ كەپىلى جانە ەڭ باستىسى – بولۋى مۇمكىن قاتەلەردىڭ الدىن الۋ. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 15 تامىزىنداعى جاعداي بويىنشا كەپىل كۇدىكتىلەردىڭ 40 پايىزىنا قاتىستى قولدانىلدى, ال كۇزەتپەن تەك 23 پايىزى ۇستالدى. ءسويتىپ, ءبىز وسىلايشا «تۇرمە حالقىن» قىسقارتۋمەن بايلانىستى ماسەلەنى دە شەشەمىز.
– ءوزىڭىز ايتقانداي, جاڭا كودەكستە قورعاۋشىنىڭ نەگىزگى تالاپتارىنا اسا نازار اۋدارىلادى ەكەن. ەگەر بۇرىنعىداي وعان كوڭىل بولىنبەسە شە؟
– قورعاۋشىنىڭ, ادۆوكاتتىڭ زاڭدى جانە نەگىزدى تالاپتارىنا دەگەن كەز كەلگەن كوڭىل بولمەۋشىلىكتى تەرگەۋ سۋدياسى جويادى. وسى جاعىنان تەرگەۋ سۋدياسى ولاردىڭ دالەلدى ءوتىنىشى بويىنشا سوت ساراپتاماسىن تاعايىنداۋعا, كەز كەلگەن مالىمەتتەردى, زاتتاردى جانە قۇجاتتاردى تالاپ ەتىپ, قىلمىستىق ىسكە قوسا تىركەۋگە, ولار بۇدان بۇرىن سۇراق العان كۋاگەردى تەرگەۋگە الىپ كەلۋ نەمەسە ونىڭ جاۋاپتارىن ايعاقتاردى ساقتاۋعا قويۋ جونىندەگى ماسەلەنى شەشۋگە قۇقىلى. وسى رەتتە ادۆوكاتتىڭ ادامداردى اۋديوبەينە جازبا قۇرالدارىن پايدالانىپ, سۇراق الۋعا قۇقىعى بار. سوت قاداعالاۋىن كۇشەيتۋمەن قاتار قورعاۋ وكىلەتتىكتەرىنىڭ كەڭەيۋى ورىن الدى.
– وسى رەفورمالار ءىستى تەرگەۋ كەزىندە سوزبۇيدالىقتى, قاعازباستىلىقتى جويۋعا كومەكتەسە الادى ما؟
– بۇل تەتىكتى دە ءبىز قاراستىردىق. مەن قاتىسۋشىلارعا پروكۋرور الدىندا سوزبۇيدالىقتى توقتاتۋ تۋرالى ءوتىنىش جاساۋعا قۇقىق بەرەتىن نورمانى قىجك-گە قوسۋدا باستاماشىلاردىڭ ءبىرى بولدىم. ول قىجك-ءنىڭ 192-بابىنىڭ 8-بولىگىندە بەكىتىلدى. ەگەر كۇدىكتىنىڭ نەمەسە زارداپ شەگۋشىنىڭ پىكىرى بويىنشا ءىستى تەرگەۋ سوزىلىپ كەتسە, ولاردىڭ تەرگەۋشىنىڭ سوڭعى شەشىم قابىلداۋى كەرەك بولاتىن بەلگىلى ءبىر مەرزىمدى ورناتۋدى پروكۋروردان سۇراۋ قۇقىعى بار. سونىمەن قاتار, ولار وعان سوت تارتىبىندە دە شاعىمدانا الادى. ياعني, مۇندا دا سوت قاداعالاۋى بار. وسىنداي ءمۇمكىندىك ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتتە, ادام قۇقىعىن قورعاۋ تۋرالى ەۋروپالىق كونۆەنتسيادا جانە باسقا حالىقارالىق كەلىسىمدەردە بەكىتىلگەن. ءبىز بارلىق ستاندارتتاردى ۇستاندىق.
– اسىرەسە سوتتالۋشى كىناسىز بولسا, نە ونىڭ كىناسى جەتكىلىكتى تۇردە دالەلدەنبەگەن كەزدە قوسىمشا تەرگەۋلەر ءسوزبۇيدانىڭ وزىندىك ءبىر فورماسى بولىپ تابىلمايدى ما؟
– مەن كەڭەستىك ۋاقىتتىڭ وسى قالدىعىنىڭ كوزى جەتكەن قارسىلاسىمىن. سوت عيماراتىنان ادام نە سوتتالىپ, نە اقتالىپ شىعۋى كەرەك. ءۇشىنشىسى بەرىلمەگەن. وكىنىشكە قاراي, سۋديادا ءىس بويىنشا سوڭعى, سونىڭ ىشىندە اقتايتىن شەشىمدى شىعارۋعا جاۋاپكەرشىلىكتى وزىنە الۋعا باتىلدىعى مەن مىنەزىنىڭ تۇراقتىلىعى ۇنەمى جەتە بەرمەيدى. جانە تەك داۋلى نەمەسە قوعامدىق رەزونانس تۋدىرعان ىستەر بويىنشا عانا ەمەس. ونىڭ كونستيتۋتسيالىق مىندەتى قازاقستاندىقتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋدان تۇرادى عوي.
قىلمىستىق پروتسەستى تۇپكىلىكتى وزگەرتۋ (جاڭا قىجك-دە قايتا تەرگەۋگە ءىستى قايتارۋ ينستيتۋتىن الىپ تاستاۋ) ءىس جۇزىندە اقتاۋ ۇكىمدەرى سانىن ارتتىرۋعا اكەلۋى كەرەك ەدى جانە ءبىز, پروكۋرورلار, مۇنى ەشكىمنەن جاسىرعان جوقپىز, اشىق ايتتىق جانە وسىنى كۇتتىك. الايدا, پراكتيكادا اقتاۋلار سانى كەرىسىنشە ازايدى. ماعان پروكۋرور رەتىندە قۋانۋ كەرەك ەدى, بىراق ولاي ەتە المايمىن, سەبەبى بۇل سۋديالاردىڭ ىستەردى قوسىمشا تەرگەۋگە قايتارۋدىڭ بۇركەمەلى فورماسىنىڭ ناتيجەسى دەپ سەنەمىن. مۇمكىن پروكۋرورلارمەن ولاردىڭ قول جەتكىزگەن ءوزارا «تۇسىنۋشىلىگى» بولعان شىعار.
– ىستەردىڭ وسى جاعدايىنىڭ سەبەبى تەك سوندا عانا ما؟
– ارينە, جوق. جاۋاپكەرشىلىكتى وزىنە الۋ قورقىنىشى تەك سۋديالارعا عانا ءتان ەمەس. تەرگەۋشىلەر مەن پروكۋرورلار داۋلى دالەلدەمەلەر بازاسى بار ىستەردى سوتقا جولداۋعا قاۋىپتەنەدى. ولار ەگەر ادامداردى اقتاسا, وندا ولاردىڭ وزدەرىنە جازا قولدانادى دەپ قورقادى. ءبىز وسى جىلدار بويى تامىر جايعان ستەرەوتيپتەردى بۇزۋىمىز كەرەك. كەز كەلگەن شەشىم نەمەسە قاماۋعا ۇستاۋ زاڭسىز ەمەس قوي.
ماسەلەن, قالىپتى جاعدايدى الايىق. توناۋ. پاترۋل قىلمىس ورنىندا ەكى ادامدى ۇستايدى, ولاردىڭ ارقايسىسى ءوزىن كىنالامايدى, ءبىر-بىرىنە سىلتەيدى.تەرگەۋشى وسىنداي جاعدايدا نە ىستەۋى كەرەك؟ ارينە, ول بارلىعىن قاماۋعا الادى. سوڭىندا ولار پروكۋرورمەن سوتقا بەرىلەدى. سوت تەرگەۋىنىڭ ءناتيجەسى بويىنشا بىرەۋى اقتالادى. ال مۇندا تەرگەۋشىنىڭ جانە پروكۋروردىڭ قانداي كىناسى بار؟ جانە نەگە وسى ءۇشىن ولار جازاعا تارتىلۋى ءتيىس؟ ەگەر ءبىز نەگىزسىز تەرگەۋشىلەر مەن پروكۋرورلاردى قولدان قاعاتىن بولساق, وندا ولار ءوز كولەڭكەسىنەن قورقىپ, جۇمىس ىستەۋدى توقتاتادى. كوپتەگەن وسىنداي ىستەر بويىنشا سوڭعى نۇكتەنى سوت قويۋى كەرەك.
– سوندا تەرگەۋشىلەر مەن پروكۋرورلار كۇدىكتىنى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتقىسى كەلگەنى ءۇشىن جاۋاپ بەرمەۋى كەرەك پە؟
– ەگەر تەرگەۋشى جانە پروكۋرور زارداپ شەگۋشىنىڭ قۇقىقتارىن ادال تۇردە, زاڭدى بۇزباي قورعاسا, تەرگەۋ جۇرگىزسە جانە ءىستى سوتقا جولداسا, ال سوت, مىسالى, سوتتا نەگىزگى كۋاگەرلەر ءوز جاۋاپتارىن وزگەرتكەندىكتەن كۇدىكتىنى اقتاپ شىقسا, وندا ولاردى كىنالاۋعا سەبەپ جوق. ەگەر كۋاگەرلەر جانە باسقا ادامدار سوتتا ءوز جاۋاپتارىن وزگەرتسە, ولار قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلۋى ءتيىس. سوت ءبىرىنشى بولىپ وسىعان كوڭىل ءبولىپ, جەكە قاۋلى شىعارۋى قاجەت.
بىراق پراكتيكادا ءىس ءبىرشاما وزگەشە كورىنەدى. سوت تاراپىنان دا, وكىنىشكە قاراي پروكۋرورلار تاراپىنان دا وسىلاي. وسىنداي فاكتىلەرگە تولىققاندى نازار اۋدارۋ جوق. بۇل جالعان ارىزدارعا دا قاتىستى. اركىم ول ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ بولۋى داۋسىز ەكەنىن ءبىلۋى كەرەك. قىلمىستارعا قارسى تۇرىپ, ءبىز ءبىر ۋاقىتتا جالعان جالا جابىلعانداردىڭ قۇقىقتارىن دا قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋىمىز كەرەك ەكەنىن ەسكە تۇسىرۋگە ءماجبۇرمىن.
– پروتسەسسۋالدىق پروكۋرور دەگەن جاڭا فيگۋرا كىم؟ ونىڭ ءرولى تۋرالى تولىعىراق ايتىپ بەرىڭىزشى.
– قازىر پروكۋراتۋرادا بۇرىنعىداي سوتقا دەيىنگى كەزەڭدە قاداعالاۋدى ءبىر پروكۋرور وتكىزەدى, ال ءدال وسى ءىس بويىنشا مەملەكەتتىك ايىپتاۋدى باسقاسى قولدايدى. بۇل ونشا دۇرىس ەمەس. پروتسەسسۋالدىق پروكۋرور – بۇل قاداعالاۋ ساپاسىن ارتتىرۋ بويىنشا كەلەسى ساتى. ول جالعىز ءوزى سوتقا دەيىنگى كەزەڭدى قاداعالاۋدى قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, سوتتا مەملەكەتتىك ايىپتاۋدى دا قولدايدى. بۇل دۇرىس ەكەنىنە سەنىمدىمىن. باسقاشا قالاي ءبىز كاسىپقويلار كورپۋسىن قالىپتاستىرا الامىز. ولار ازىرگە ەڭ ماڭىزدى ىستەر بويىنشا بەلگىلەنگەن, بىراق جاقىن ارادا ىستەر اياسى كەڭەيەدى.
سوتقا دەيىنگى تەرگەۋگە جانە سوتتا مەملەكەتتىك ايىپتاۋدى قولداۋعا پروتسەسسۋالدىق باسشىلىق ەتۋ – بۇل شەت ەل پروكۋراتۋرالارى ءىسىنىڭ وزەگى ەكەنى بەلگىلى. پروتسەسسۋالدىق پروكۋرور – بۇل ءتيىمدى پروكۋرورلىق قاداعالاۋدىڭ ەۋروپالىق مودەلىنە اۋىسۋدىڭ تاعى ءبىر قادامى.
– مەملەكەت باسشىسى قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ قازاقستاندىقتار قۇقىقتارىن جان-جاقتى قورعاۋعا باعىتتالعانىن تالاپ ەتەدى. بۇل ءۇشىن تاعى نە ىستەۋ كەرەك؟
– مەنىڭ ويىمشا, الدا ىستەر ءالى از ەمەس. باستىسى ارقايسىمىزدىڭ ءىسىمىز ادامداردىڭ مۇددەسىنە نەگىزدەلۋى ءتيىس. كەز كەلگەن ىستە تيىمدىلىك ەكى قۇرامداس بولىككە بايلانىستى: قۇرال ساپاسىنا (وسى جاعدايدا جاڭا قىجك) جانە ورىنداۋشى (سۋديا, پروكۋرور, تەرگەۋشى جانە ت.ب.) ارەكەتىنىڭ ساپاسىنا. ياعني, مەن كەز كەلگەن پروگرەسسيۆتىك نورمانىڭ ارەكەتتىلىگى كوپ جاعدايدا ءبىز كۇندەلىكتى پراكتيكادا تامىر جايعان سوتتىڭ دا, قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگاندارىنىڭ دا وسى جاڭالىقتارعا كەدەرگى بولاتىن جۇمىسىن بۇزۋعا دايىن بولۋىمىزعا بايلانىستى ەكەنىن اتاپ ايتقىم كەلەدى.
مىسالى, ءبىز جاقىن ارادا تەرگەۋشىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ بويىنشا ناقتى جانە شىنايى شارالاردى قولدانۋىمىز جانە ونى جەدەل قىزمەتتىڭ قۇرساۋىنان بوساتۋىمىز كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن, ايتپەسە ەڭ ومىرشەڭ قىلمىستىق-پروتسەسسۋالدىق نورمالاردىڭ ءوزى ادامدارعا كومەكتەسە المايدى. ال سۋديالار ءوز جۇمىسىن اقش, ۇلىبريتانيا جانە تاعى باسقا ەلدەردەگى سەكىلدى ادامداردىڭ مۇمكىندىگىنشە تەز سوت الدىندا تۇرا الاتىنداي ەتىپ ۇيىمداستىرۋى كەرەك. اسىرەسە, ايقىن كىنالار جانە كىشىگىرىم قىلمىستار بويىنشا. ارينە, باسقا شارالار دا قاجەت. ويتكەنى, ارقاشان كەز كەلگەن جاڭا ىستە كەمشىلىكتەر بولاتىنىن اتاپ ايتقىم كەلەدى. وعان قوسا قىلمىستىق پروتسەستىڭ نورمالارىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋ تۋرالى ءسوز بولعان كەزدە. قازىر ءبىزدىڭ مىندەتىمىز وسى كەمشىلىكتەردى انىقتاپ جويۋ جانە زاڭسىزدىق پەن سوزبۇيداعا بىردە-ءبىر ىلىك بولمايتىنداي ەتۋ. سونىمەن قاتار, قيسىندى مەرزىمدە شەشىم قابىلدانۋى ءتيىس: ادام كىنالى مە, الدە كىناسىز بە؟ ايقىن جانە اشىق. سوندا حالىق ءبىزدىڭ سوت تورەلىگىمىزگە سەنەدى.
– ەلباسى مىندەتتەگەن «100 ناقتى قادام» تاپسىرماسىندا بەس ساتىلى سوت قىزمەتىن ءۇش ساتىعا دەيىن ازايتۋ تۋرالى ناقتى ايتىلدى. بۇعان قانداي الىپ-قوسارىڭىز بار؟
– پرەزيدەنتتىڭ ۇسىنىسى بويىنشا, كەلەسى جىلدىڭ ءبىرىنشى قاڭتارىنان باستاپ بىزدە تەك سوتتىڭ ءۇش ساتىسى عانا قىزمەت ەتەتىن بولادى. ولار – ءبىرىنشى, سوسىن اپەللياتسيالىق جانە كاسساتسيالىق ساتى. تاراتىپ ايتسام, بۇل جەردە «ءبىرىنشى ساتى» – ول اۋداندىق سوت, ەكىنشى ساتى – وبلىستىق اپەللياتسيالىق سوت, ءۇشىنشىسى – كاسساتسيالىق ساتى, ياعني – جوعارعى سوت. بەس-التى ساتى ەمەس, بار بولعانى ۇشەۋ عانا. سوندىقتان دا ءتارتىپ بويىنشا, ءبىرىنشى سوتتىڭ شەشىمىنە كەلىسپەگەن جاعدايدا, الدىمەن اپەللياتسياعا, سودان كەيىن كاسساتسياعا جازادى. ال كونستيتۋتسيا مەن قىلمىستىق ىستەر جۇرگىزۋ كودەكسى بويىنشا, كۇشىنە ەنگەن ۇكىممەن كەلىسپەگەن جاعدايدا باس پروكۋرورعا ارىزدانۋعا كىم-كىمنىڭ دە حاقىسى بار.
– مۇنداي سوتتىڭ شەشىمىن بۇزۋعا پروكۋرورلارىمىز قانشالىقتى دارمەندى دە قاۋقارلى؟
– بۇل جەردە باس پروكۋرور عانا ءىستىڭ اق-قاراسىن اجىراتىپ, سوتتاردىڭ شەشىمىنە جوعارعى سوتقا نارازىلىق كەلتىرۋگە قۇزىرەتى بولادى. ەسكەرتە كەتەتىنىم, بۇل كۇشىنە ەنگەن ۇكىمدەرگە عانا قاتىستى. ال باسقا پروكۋرورلار كەلىسپەگەن جاعدايدا اپەللياتسيالىق سوتقا نارازىلىق كەلتىرەدى. بۇل جەردە ەرەكشە ايتايىن دەگەنىم: ەلىمىزدە سوتتان جوعارى ەشكىم بولماۋى كەرەك. مەيلى, ونىڭ شەشىمى بىرەۋگە ۇناسىن-ۇناماسىن, ءبىز سوعان مويىنسۇنۋىمىز ءتيىس. مەن ءوزىم پروكۋرور بولسام دا, قايتالاپ ايتقىم كەلەتىنى – سوتتان بيىك ەشكىم بولماعانى لازىم. ءبىز مادەنيەتى وزىق, وركەنيەتتى ەل بولامىز دەسەك وسىنى مويىنداپ, وسىعان توقتاعانىمىز ءجون. ايتپەسە ءبارى بەكەر. ارينە, مەن توبەنى قانشالىقتى تاۋ دەپ اتاپ ايتسام دا ەشكىم وعان سەنبەيدى. تاۋدى تاۋ قىلىپ وتىرعانى ونىڭ بيىكتىگى. سوندىقتان سوت وسى جوعارى دەڭگەيگە ساي بولۋى ءۇشىن جانە ەڭ باستىسى ءداپ سولاي جالپى حالىق ساناۋ ءۇشىن ءار سۋديا پروكۋروردان دا, باسقالاردان دا كاسىبي دە, باسقا دا جاعىنان الدەقايدا بيىك بولۋى كەرەك. سولاي بولسىن دەسە, ارينە.
– سۋديالىققا قاي جاستان باستاپ تاعايىنداعاندى ءجون دەپ ەسەپتەيسىز؟
– ارينە, بۇرىنعىداي ءبىر-ەكى جىلدىق ەڭبەك وتىلىمەن 25 جاسىندا سۋديالىققا تاعايىندالۋدى ءجون دەپ سانامايمىن. كەمىندە 30-35 جاسقا جەتىپ, تاجىريبەسى تولىسقان مامانداردى سۋديالىققا قويساق ۇتىلمايمىز دەپ ويلايمىن. ەندى مىنە, ءبىزدىڭ وسى ويىمىز ەلباسىنىڭ «100 ناقتى قادام» جوباسى اياسىندا ىسكە اسىرىلاتىن بولدى دەپ ۇمىتتەنىپ وتىرمىز.
– جوعارىدا ايتىلعانداردى تۇيىندەي كەلگەندە كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتاردى ساقتاۋ حالىقتىڭ جاعدايىن جاقسارتاتىن ەلدى بولاشاققا باستاۋ جولى دەيسىز عوي.
– البەتتە, ەلباسى تاپسىرماسىن ورىنداۋ – بولاشاققا جول سالۋ.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
الەكساندر تاسبولاتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».