ەلدىگىمىزدىڭ كيەلى كىتابى

ايبىندى اسىرعان ايشىقتى اتا زاڭ

كەشە استاناداعى تاۋەلسىزدىك سارايىندا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن اتا زاڭنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان «كونستيتۋتسيا: بىرلىك, تۇراقتىلىق, وركەندەۋ» تاقىرىبىندا حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا ءوتتى. جيىنعا قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسيالىق كەڭەسى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى حاتشىلىعى, ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۇلتتىق ورتالىق, قازاقستاننىڭ جوعارعى سوتى, ەلىمىزدىڭ باس پروكۋراتۋراسى, قازاقستاننىڭ ادىلەت, سىرتقى ىستەر مينيسترلىكتەرى, استانا قالاسى اكىمدىگى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن قازاق گۋمانيتارلىق زاڭ ۋنيۆەرسيتەتى, سونداي-اق, ەۋروپا كەڭەسىنىڭ قۇقىق ارقىلى دەموكراتيا ءۇشىن ەۋروپالىق كوميسسياسى ۇيىتقى بولدى. كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا ۇكىمەت مۇشەلەرى, پارلامەنت پالاتالارىنىڭ توراعالارى مەن دەپۋتاتتارى, كونستيتۋتسيالىق كەڭەس توراعاسى مەن مۇشەلەرى, بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمدار دەلەگاتسيالارى, سونىمەن قاتار, 28 ەلدىڭ قۇقىق قورعاۋ مەكەمەلەرى مەن پروكۋراتۋرالارىنىڭ, سوتتارىنىڭ, كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ورگاندارىنىڭ باسشىلارى, وتاندىق جانە شەتەلدىك تانىمال زاڭگەر-عالىمدار, ساياساتتانۋشىلار مەن ساراپشىلار قاتىستى. عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيانى اشقان قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى يگور روگوۆ ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ باستامالارىنا سايكەس, بيىلعى جىلى ورتاق تاريحي تامىرى بار بىرقاتار ەلەۋلى وقيعانىڭ ءوتىپ جاتقانىنا توقتالدى. ولار – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 20 جىلدىعى, قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 20 جىلدىعى. ەلىمىز كونستيتۋتسياسى تەك قانا قازىرگى زامانعى الەمدىك قۇقىقتىق عىلىمنىڭ جەتىستىكتەرىن عانا ەمەس, سونداي-اق, قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تۇڭعىش اكتىلەرىنىڭ الەۋەتىن دە قامتىدى. ولارعا «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى», «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى», «تاۋكە حاننىڭ جەتى جارعىسى», سونىمەن قاتار باسقا دا قۇقىقتىق-زاڭدىق ەرەجەلەردى جاتقىزۋعا بولادى. ال 1995 جىلى 30 تامىزدا رەسپۋبليكالىق رەفە­رەندۋمدا قابىلدانعان كونس­تيتۋتسيا قازاقستاننىڭ دەمو­كراتيالىق, زايىرلى-قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋىنىڭ, بەكىتىلۋىنىڭ, دامۋىنىڭ ايشىقتى سيمۆولىنا اينالدى», – دەدى ي. روگوۆ. وسىدان كەيىن مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا ءسوز بەرىلدى. قىمباتتى وتانداستار, قادىرلى كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار, – دەپ باستادى ءسوزىن مەملەكەت باسشىسى. – بارشاڭىزدى مەملە­كەتتىگىمىزدىڭ بەرىك ىرگەتاسى – كونستيتۋتسيامىزدىڭ 20 جىلدىق مەرەيتويىمەن قۇتتىقتايمىن! 30 تامىز – قازاقستان حالقى تاريحي تاڭداۋ جاساعان ۇلى بەتبۇرىس كۇنى. ءبىز وسىدان 20 جىل بۇرىن بۇكىل­حالىقتىق رەفەرەندۋمدا اتا زاڭىمىزدى قابىلدادىق. ەسكى مەن جاڭا توقايلاسقان الماعا­يىپ كەزەڭدە حالقىمىز بارشا الەمگە بىرلىگى مەن دانالىعىن كورسەتتى. جاڭا قازاقستاننىڭ زامان­نىڭ تالاپتارىنا ساي كەلەتىن نەگىزگى زاڭى­نىڭ ءماتىنىن بەكىتتى. «ءبىز, ورتاق تاعدىر بىرىكتىرگەن قازاق­ستان حالقى» دەپ باستالاتىن اتا زاڭىمىز بويىنا ەلىمىزدىڭ ەڭ باستى قۇندىلىقتارىن تۇگەل سىيعىزا ءبىلدى. مەن كونستيتۋتسيانىڭ 1 جىل­­­­دىعىنا ارنالعان سالتاناتتى جيىندا «ءبىز زاڭ اياسىندا ءومىر ءسۇرۋدى ۇيرەنۋىمىز كەرەك» دەگەن ەدىم. اتا زاڭىمىزبەن ءجۇرىپ وتكەن 20 جىلعا كوز سالا وتىرىپ بۇگىن «ءبىز زاڭ اياسىندا ءومىر سۇرەتىن ەلمىز» دەپ ماقتانىشپەن ايتا الامىن. كونستيتۋتسيا – ءبىزدىڭ بارشا تابىستارىمىزدىڭ باستاۋى. ەلدىگىمىزدىڭ كيەلى كىتابىنا اينالعان قاستەرلى قۇجات – تۇراق­تىلىق پەن تاتۋلىقتىڭ تۇعىرى. ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيامىز «ءبىز, ورتاق تاعدىر بىرىكتىرگەن قازاقستان حالقى» دەگەن سوزدەرمەن باستالادى. نەگىزگى زاڭنىڭ وسى سوزدەردە ءبىزدىڭ باستى قۇندىلىعىمىز – ەلدىڭ كوپەتنوستى, كوپكونفەسسيالى حالقىنىڭ بىرلىگى كورىنىس تاپقان. ءبىزدىڭ وتانىمىز دا وسى سوزدەردەن باستالادى! بۇگىن, – دەدى پرەزيدەنت, – ءبىز 1995 جىلدىڭ باسىندا قازاق­ستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى شىڭىراۋ شە­تىنە تىرەلىپ تۇردى دەگەندى وبەك­تيۆتى تۇردە ايتا الامىز. كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىن مەملەكەت بولا ما نەمەسە بولماي ما دەگەن ماسەلە توتەسىنەن قويىلدى. ول ساتتە قازاقستان شاراسىز كەدەي جانە ءوز ءىس-قيمىلدارى مەن مۇمكىندىكتەرىندە شاراسىز شەكتەۋلى بولدى. بىزدە ءوزىن-ءوزى باسقارۋدىڭ ءبىلىمى دە, تاجىريبەسى دە بولعان جوق جانە قازىرگى زامانعى مەملەكەت قالاي قىزمەت ىستەيدى دەگەندى دە كوز الدىمىزعا كومەسكى ەلەستەتتىك. ءبىز ەگەر ءوزىمىز تەز جانە باتىل ارەكەت ەتپەسەك, وندا بىزدە جاڭا جانە تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ ورنىنا انارحيا بولاتىنىن بىلدىك. ءبىز ونى وزگە ەلدەر تاجىريبەسىنەن بايقادىق. بۇرىنعى وداقتىڭ تاراۋىنان تۋىنداعان ەكونوميكالىق كوللاپس تەك رەفورمالارعا عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, ءىس جۇزىندە ءولىپ بارا جاتقان ەكونوميكانى ۇستاپ تۇرۋعا دا قانداي دا ءبىر قارجىنىڭ بولماۋىمەن تەرەڭدەي ءتۇستى. جۇمىسسىزدىق, ەڭبەكاقى مەن زەينەتاقىنىڭ بولماۋى ميلليونداعان ادامدى تەك ايتەۋىر كۇن كورۋ ءۇشىن كۇرەس شەگىنە اپارىپ قويدى. سول كەزدەگى «دەموكراتيالاندىرۋ» مەن «جاريالىلىقتى» قاتە ءتۇسىنۋ ينەرتسياسى ءتۇرلى ەتنوستارعا جاتاتىن قازاقستاندىقتار اراسىنداعى سەنىمگە قىلاۋ ءتۇسىردى. وسىلاردىڭ ءبارى دە بولدى! مەنىڭ كۇردەلى احۋالدان شىعۋ جونىندەگى پايىمدارىم مەن ۇسىنىستارىما سول كەزدەگى پارلامەنت اتىمەن تۇسىنبەستىك تانىتتى. داۋ-جانجالدارمەن جانە ازاماتتىق سوعىستارمەن قوسا جۇرگەن ستسەناريدى تمد-نىڭ كوپتەگەن ەلدەرى ءبىزدىڭ كوز الدىمىزدا باستان وتكەرىپ جاتتى. ءبىزدىڭ جاس جانە كوپەتنوستى مەملەكەتىمىزدە وعان جول بەرۋگە بولمايتىن جانە ول اپاتقا پارا-پار ەدى. ءبىز كوپتەگەن ەلدەردە جاڭا مەملەكەتتىلىك قۇرىلىسىنىڭ قاسىرەتتى جانە قانتوگىستى بولىپ شىققانىن كوردىك. وسى تۇرعىدا قازاقستاننىڭ ەڭ جاڭا تاريحى كوپتەگەن جاڭا مەملەكەتتەرگە ماڭىزدى ساباق بولا الادى. كونستيتۋتسيا تۋرالى, – دەدى ءسوزىن جالعاعان ەلباسى, – 1995 جىلعى 30 تامىزداعى رەفەرەندۋمدا ءبىز بىردەن-ءبىر دۇرىس جولدى تاڭدادىق جانە ونى ءبىزدىڭ 20 جىلدىق تاريحىمىز راستاپ وتىر. مەن ءبىزدى كەيدە اۆتوكراتيالى دەپ جازعىرىپ جاتاتىنىن بىلەمىن, بىراق ءبىزدىڭ حالقىمىز ءوز پرەزيدەنتى مەن پارلامەنتىن ەركىن بالاما سايلاۋدا تاڭداپ الىپ جاتقاندا قالايشا بۇلاي دەۋگە بولادى. بىزگە اقش-تان ەۋروپاعا دەيىنگى باتىس ەلدەرى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان دەموكراتيا جولىمەن تەزدەتىپ ءجۇرۋ قاجەتتىگىن ايتادى. ءبىز مۇنىڭ ءبارىن جاقسى تۇسىنەمىز. دەموكراتيا – ادامزات دامۋىنىڭ ورتاق ماگيسترالدىق جولى. ءبىز دە سول جولمەن كەلەمىز, بىراق بۇل رەتتە ءبىزدىڭ ازيالىق قوعام ەكەنىمىزدى ەسكەرۋ كەرەك. بىزدە باتىستان ەرەكشەلەنەتىن داستۇرلەر, وزگەشە ءدىني جانە مادەني كوزقاراستار بار. سوندىقتان, بىزگە بۇل جولمەن ابايلاپ, اسىقپاي ءجۇرۋ كەرەك. ويتكەنى, وزگە ەلدەرمەن سالىستىرعاندا, بۇل كەڭىستىكتە سوڭعى 300 جىل بويىندا دەموكراتيا مادەنيەتى بولعان جوق. سول سەبەپتى دە مەن ءبىزدىڭ قىزمەتىمىزدى باعالاعاندا ازيالىق قوعامنىڭ قالىبىنا, تاريحىنا, مادەنيەتى مەن داستۇرىنە تەرەڭىرەك بويلاپ قاراۋعا كەڭەس بەرەر ەدىم. مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ قاساڭ كەستە نەمەسە ۋتوپيالىق جوسپارلار نەگىزىندە جۇزەگە اسۋى مۇمكىن ەمەس. ەكونوميكالىق العا باسۋسىز جانە ادامداردىڭ ءال-اۋقاتىنسىز ورنىقتى تۇراقتىلىقتىڭ بولۋى دا مۇمكىن ەمەس. ال تۇراقتىلىقسىز ەلدە تابىستى وزگەرىستەرگە قول جەتكىزۋ مۇمكىندىگى نولگە تەڭ. مەن ەكونوميكالىق رەفورمالاردى جاڭعىرتۋ ءىسىنىڭ باسىنا قويدىم, ويتكەنى, دەموكراتيانىڭ دامۋى باسىمدىقتاردى الدىمەن – ەكونوميكا, ودان سوڭ – ساياسات تۇرىندە ناقتى قويعاندا عانا, ۇلكەن تابىستارعا جەتەتىنە سەنىمدى بولدىم. ءومىر ءبىزدىڭ جولىمىزدىڭ دۇرىس تاڭدالعانىن دالەلدەپ بەردى. ءبىز ءوزىمىزدىڭ وسى جولىمىزدى وزگەرتپەيمىز. سونىمەن قاتار, اينالامىزعا مۇقيات, ءجىتى, اسقان ساقتىقپەن قارايمىز. وسىلاي ەتۋ ارقىلى ءجۇرىپ كەلە جاتقان جولىمىزدىڭ دۇرىس ەكەنىن ادامدارعا لايىقتى جاعداي جاساۋ ارقىلى دالەلدەۋگە تىرىسۋدامىز. بۇگىن ءبىز 1995 جىلدىڭ ۇلى وقيعالارىن ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ تاريحي تاعدىرىن تاڭداۋى رەتىندە اتاپ كورسەتە الامىز. بىرىنشىدەن, وعان ءبىزدىڭ جاس مەملەكەتىمىزدىڭ ءومىر سۇرۋىنە قاتەر توندىرگەن جۇيەلى داعدارىس وبەكتيۆتى تۇردە العىشارت جاسادى. باتىل ءىس-قيمىلدارمەن, حالقىمىزدىڭ توپتاسقاندىعىمەن جانە بىرلىگىمەن ءبىز ول قاتەردى ەڭسەردىك. ەكىنشىدەن, ەلدىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىمىنىڭ بۇكىل جۇيەسى تۇبەگەيلى اۋىستى. ول كەڭەستىك كەزدەن قالعان ينەرتسيالىق فورمادان تۇپكىلىكتى ارىلدى. ۇشىنشىدەن, ۇلتتىق ەكونو­ميكانىڭ باسىمدىقتى ۇلگىسى اكىمشىل-ءامىرشىل تاسىلدەن نارىق­تىق تاسىلگە قاراي بۇلجىماستاي وزگەردى. 1995 جىلى قابىلدانعان زاڭ كۇشى بار 147 جارلىق احۋالدى نارىقتىق قاتىناستار پايداسىنا قاراي تۇپكىلىكتى بۇردى. ءىس جۇزىندە ول ءوزىمىز دەربەس ازىرلەگەن جانە جۇزەگە اسىرعان ءبىزدىڭ العاشقى تابىستى جاڭعىرتۋ تاجىريبەمىز بولدى. وسىناۋ تاماشا تاجىريبەنى ءوزىمىزدىڭ دامۋىمىزدىڭ جاڭا ساتىسىنا اياق باسا وتىرىپ, بۇگىندە دە پايدالانۋدامىز. مەن ەل ەكونوميكاسىنىڭ ودان ءارى وسۋىنە جانە قوعامدى جاڭعىرتۋعا جاعداي جاسايتىن بەس ينستيتۋتتىق رەفورما مەن «100 ناقتى قادامدى» ۇسىندىم. ول كەزدە, 90-شى جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ۆاليۋتالىق جانە بانك جۇيەسى, سونداي-اق, جاس قازاقستاندىق بيزنەس دامۋدىڭ جاڭا سەرپىنىنە يە بولدى. جەكەشەلەندىرۋ ءىسى باستاۋ الدى, وسىعان دەيىن قازاقستاندا بولماعان جەكەمەنشىك ينستيتۋتى العاش رەت پايدا بولىپ, جۇمىس ىستەي باستادى. ازاماتتاردىڭ جەكە باستاماشىلدىعى مەن ىسكەرلىكتەرى قۇندىلىقتارىنا نەگىزدەلگەن قاعيداتتى جاڭا ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قاتىناستار جۇيەسىنىڭ ىرگەتاسى پايدا بولدى. وسىلاردىڭ ءبارى تۇراقتىلىققا, ودان سوڭ ءبىز ماقتانىش ەتەتىن ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ جوعارى قارقىندارىنا نەگىز قالادى. تورتىنشىدەن, ءدال سول 1995 جىلى ساياسي جۇيە قاعيداتتى تۇردە جاڭاردى. كونستيتۋتسيانىڭ قابىلدانۋىمەن قوعامدا پار­تيانىڭ, ازاماتتىق سەكتوردىڭ جاڭا ۇەۇ-لارمەن, تاۋەلسىز باق-تارمەن دامۋى ءۇشىن قولايلى جاعدايلار پايدا بولدى. وسىناۋ ەستە قالارلىق جىلدا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ومىرگە كەلدى. رەفەرەندۋمدا كونستيتۋتسيا جوباسىنا قولداۋ كورسەتۋدەگى, بارلىق ەتنوستاردى پاتريوتتىق نەگىزدە توپتاستىرۋداعى ەڭ العاشقى تاريحي ءرول دە اسسامبلەياعا تيەسىلى. قازىر ءبىز ونىڭ دا 20 جىلدىق مەرەيتويىن كەڭىنەن اتاپ وتۋدەمىز. ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيامىزدا بۇكىل قازاقستاندىقتار قولداۋىنا يە ورتاق قۇندىلىقتار ايقىن باياندالعان. ول ازاماتتارعا جىنىسىنا, ناسىلىنە, ۇلتىنا, تىلىنە, دىنىنە جانە باسقا دا بەلگىلەرىنە قاراي قىسىم جاساۋعا قاتاڭ تىيىم سالۋ. وسى نەگىزدە بۇكىل حالىقتىڭ اراسىندا بەيبىتشىلىك, كەلىسىم مەن باقۋاتتىلىق قامتاماسىز ەتىلۋدە. ەڭ باستىسى, ءبىز قازاقتىڭ ءتىلىن, تاريحى مەن مادەنيەتىن وركەندەتىپ, ءورىسىن كەڭەيتتىك. مەكتەپتەرىمىزدىڭ كوپشىلىگىندە وقۋ قازاق تىلىندە وتەتىن بولدى. قازاق تىلىندە باسىلىمدار مەن كىتاپتار كوپتەپ شىعارىلىپ, بارلىق جەر شارىن ارالاپ, ءبىزدىڭ تاريحىمىزعا قاتىستى «ينەمەن قۇدىق قازعانداي» ەتىپ, قايتا جاڭعىرتۋعا مۇمكىندىك الدىق. ءوز ءتىلىمىزدى, ءدىلىمىزدى, ءدىنىمىزدى وركەندەتە وتىرىپ, ءبىز وزگە ەتنوس وكىلدەرىن كەمسىتپەدىك, باسقالاردى تومەندەتپەدىك, ولارعا ءوز دەڭگەيىمىزدە قاراپ, ولاردىڭ قۇقىقتارىنا قۇرمەتپەن قارادىق. ءبىزدىڭ تۇعىرىمىزدىڭ, ءبىزدىڭ بىرلىگىمىز بەن تىنىشتىعىمىزدىڭ ەڭ نەگىزگى ارقاۋى وسى بولىپ سانالادى. قازاق مادەنيەتى مەن تاريحى ەلىمىزدەگى بارشا ۇلىستاردىڭ رۋحاني ۇيىتقىسىنا اينالدى. كۇللى ەل بولىپ اتاپ وتكەلى وتىرعان قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى وسىنىڭ ايقىن كورىنىسى. ءتىل, تاريح جانە مادەنيەت ۇشتاعانىنىڭ بىرلىگى – ءبىزدىڭ مىزعىماس رۋحاني تىرەگىمىزدىڭ, ەل بىرلىگىنىڭ نەگىزى. ءبىزدىڭ گازەتتەرىمىز بەن جۋرنالدارىمىز 11 تىلدە شىعادى, ال تەاترلاردا اعىلشىن, ازەربايجان, نەمىس, كورەي, ۋكراين, ۇيعىر, وزبەك, دۇنعان, تاتار تىلدەرىن قوسا العاندا التى تىلدە ونەر كورسەتىلەدى. ەكى جۇزدەن استام ەتنوستىق مەكتەپتەر, 195 جەكسەنبىلىك تىلدىك ورتالىقتار تابىستى جۇمىس ىستەۋدە. تىلدەردى, مادەنيەتتى قايتا وركەندەتۋ, پاتريوتيزمگە تاربيەلەۋ, ۇلتارالىق كەلىسىمدى نىعايتۋ بويىنشا ۇلكەن دە كوپقىرلى جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. ولاردىڭ ءبارى تولىقتاي مەملەكەتتەن قارجىلاندىرىلادى. مۇنداي تاجىريبە الەمدە ەش جەردە جوق. بۇل بۇكىل ەل بويىنشا – ءار قالادا, اۋىلدا داستۇرگە اينالعان مەملەكەتتىڭ يگى ءىسى جانە ول الەمنىڭ وزگە مەملەكەتتەرىندە وقىپ-ۇيرەنۋ تاقىرىبىنا اينالىپ وتىر. قۇرمەتتى كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار, – دەدى بۇدان ءارى مەملەكەت باسشىسى. – نەبارى جيىرما جىلدىڭ ىشىندە ءبىز, كونس­تيتۋتسيا ەرەجەلەرىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, ۇلى جولدى ءجۇرىپ وتتىك. قازاقستان بۇگىندە الەمدەگى قالىپتاسقان, قۇرمەتتى جانە ابىرويلى مەملەكەت. بۇل – ءبىزدىڭ نەگىزگى زاڭىمىزدىڭ بارلىق ەرەجەلەرى مەن قاعيداتتارىنىڭ ومىردە ناقتى جۇزەگە اسۋى. تەك جاقسىلىققا قاراي وزگەرتۋگە قابىلەتتى مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق قۇرىلىس قانا ءتيىمدى بولىپ تابىلادى. ءبىزدىڭ نەگىزگى زاڭىمىزدا تابىستى دامۋ ءۇشىن دە, ۇلتتىڭ ءوزدى-وزىنەن جاڭارۋى ءۇشىن دە بارلىق قۇقىقتىق قۇرالدار بار. ءبىز الدىمىزعا جاھاندىق ماقسات – عاسىردىڭ ورتاسىنا قاراي, 2050 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ازىرلەنگەن ستراتەگيالىق باعدارلاما نەگىزىندە قازاقستاندى الەمنىڭ نەعۇرلىم دامىعان 30 ەلىنىڭ بىرىنە اينالدىرۋ ماقساتىن قويدىق. بارلىق كوشباسشى ەلدەردە تابىستىڭ ەكى باستى قۇرامداسى بار ەكەنىن تاريح كورسەتىپ وتىر. ءبىرىنشىسى – سەرپىندى ەكونوميكا جانە جاڭعىرۋ. ەكىنشىسى – تۇراقتى كونستيتۋتسيالىق جۇيە جانە ورنىقتى مەملەكەت. وسىناۋ ەكى فاكتور ءححى عاسىردا قازاقستانعا دا تولىق دارەجەدە قاجەت. ولار ءبىزدىڭ «ۇلت جوسپارى – بارشاعا ورتاق قازىرگى زامانعى مەملەكەتكە قاراي ءجۇز قادامىمىزدىڭ» بارلىق وي-ماقساتتارىن جانە ءىس جۇزىندەگى مىندەتتەرىن جاندى ءجىپ تۇرىندە بويلاي وتەدى. تەرەڭ جاڭعىرتۋدىڭ كەڭ اۋقىمدى ءمانى بيىلعى جىلى وتكەن پرەزيدەنتتىك سايلاۋ بارىسىندا بۇكىلحالىقتىق قولداۋعا يە بولدى. جاڭعىرتۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ اياسىندا ۇلت جوس­پارىن ورىنداۋ بويىنشا ناقتى ءىس-قيمىلدار ازىرلەندى. ولاردى حالىقارالىق ساراپشىلار قاراپ, قولداۋ ءبىلدىردى. پارلامەنت پەن ۇكىمەت, بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندار ءۇشىن وراسان زور جۇمىستار الدا تۇر. بۇتىندەي العاندا, ءبىزدىڭ ءىس-قيمىلدارىمىزدىڭ ءمانى قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ الەۋەتىن ودان دا كەڭىرەك اشۋعا كەلىپ تىرەلەدى. بىرىنشىدەن, مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىردەن-ءبىر قاينار كوزى حالىق تۋرالى. ۇلت جوسپارىنىڭ كاسىبي مەملەكەتتىك اپپارات پەن ەسەپ بەرەتىن مەملەكەت قۇرۋ جونىندەگى شارالارى دا وسىعان باعىتتالعان. «اشىق ۇكىمەت», جەمقورلىققا قارسى باتىل كۇرەس, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن قىزمەتشىلەردىڭ جۇمىستارىن ناقتى ناتيجەلەر بويىنشا باعا­لاۋ, سونداي-اق, وزگە دە شارالار – وسىلاردىڭ ءبارى ەل مۇددەسى ءۇشىن. ەكىنشىدەن, ازاماتتىق تەڭ قۇقىلىق تۋرالى كونستيتۋتسيالىق پوستۋلاتتار بەس رەفورمانىڭ زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ سياقتى باعىتىندا بىرتىندەپ اشىلىپ وتىراتىن بولادى. بۇل جۇمىستىڭ ماڭىزدى قىرى تاۋەلسىز سوت جۇيەسىن نىعايتۋعا جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن رەفورمالاۋعا بايلانىستى. ۇشىنشىدەن, يندۋستريالاندىرۋ جانە ەكونوميكالىق ءوسۋ باعىتتارى اياسىندا بۇكىل حالىق يگىلىگى ءۇشىن ەكونوميكالىق دامۋدىڭ كونستيتۋتسيالىق قاعيداتى تولىعا تۇسەدى. ءبىز ەكونوميكانى كوتەرۋ ماقساتىندا يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىن قولعا الىپ كەلە­مىز. سەبەبى, قازاقستان تابيعي رەسۋرستارعا, مۇناي مەن گازعا باي ەل. قازاقستاندا مەندەلەەۆ كەستەسىندەگى 53 ەلەمەنت شىعا­رىلادى. ءيا, بۇلار – ءبىزدىڭ بايلىعىمىز. الايدا, بۇگىندە كونيۋنكتۋرا وزگەرۋدە. سوندىقتان, ءبىز رەسۋرستارعا تاۋەلدى ەمەس, بالامالى, قايتا وڭدەيتىن, مۇلدە باسقا ەكونوميكا قۇرۋعا كوشتىك. ول جۇمىستى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ناقتى رەفورما كەرەك. ءبىزدىڭ باستى مىندەتتەرىمىز – بيزنەس ءۇشىن كەدەرگىلەردى جويۋ, رۇقسات بەرۋ رەسىمدەرىن قىسقارتۋ جانە سالىق رەجىمىن قاراپايىمداندىرۋ, يننوۆاتسيالىق كلاستەرلەردى دامىتۋ جانە ەنەرگيا ۇنەمدەۋ. تورتىنشىدەن, الەۋمەتتىك مەملەكەتتىڭ كونستيتۋتسيالىق قاعيداتى ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك جۇمىسپەن قامتىلۋى سالالارىن جاڭعىرتۋ جونىندەگى شارالارمەن بىرتىندەپ كەڭەيە تۇسەتىن بولادى. بەسىنشىدەن, ءبىزدىڭ كونستي­تۋتسيامىزدا «قازاقستاندىق پاتريوتيزم» ۇعىمى بەكىتىلگەن. ونىڭ ماعىناسى ءبىزدىڭ ازاماتتىق ۇلتىمىزعا ادال قىزمەت ەتۋگە, ازاماتتىڭ مىندەتتەرىن ءسوزسىز ورىنداۋىنا كەلىپ تىرەلەدى. شىنايى پاتريوتيزم كونستيتۋتسياعا ادال­دىقتان, مويىنداۋ مەن قاتاڭ ورىنداۋدان باستالادى. قانداي ەتنوسقا نەمەسە دىنگە قاتىسى بول­ماسىن ءدال وسىلار بارلىق قازاق­ستاندىقتاردى ءبىرتۇتاس حالىق ەتەدى. ءححى عاسىردا ءبىزدىڭ ۇلى ارمانىمىزدىڭ – ماڭگىلىك ەلدىڭ سەنىمدى ىرگەتاسى بار. 17 ميلليوننان استام ازاماتى بار مەملەكەت بىزگە سونداي تىرەك بولىپ تابىلادى. ول بۇگىننىڭ جانە بولاشاقتىڭ مەملەكەتى! مەن ايتقان بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ باعىتىندا ءبىز, ۇكىمەتتىڭ بارلىق اپپاراتى, پارلامەنت دەپۋتاتتارى تاباندى تۇردە جۇمىس جۇرگىزىپ كەلەمىز. ءبىز ونىڭ تەتىگىن كەلەر جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا ىسكە قوسقىمىز كەلەدى. ول ءۇشىن 78 زاڭنامالىق اكت قابىلداپ, كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر ەنگىزۋىمىز كەرەك. سەبەبى, ەكسپو-دان كەيىن استانادا مەملەكەتارالىق قارجى ورتالىعىن قۇرۋدى كوزدەپ وتىرمىز. سودان سوڭ دۋباي ورتالىعىنىڭ جۇمىس ىستەۋ ءادىسىن تولىقتاي قابىلداعىمىز كەلەدى. سوندىقتان, بۇگىننىڭ جانە بولاشاقتىڭ مەملەكەتىن قۇرۋ ارقىلى ءبىز جاڭا وزگەرىستەردىڭ تابالدىرىعىندا تۇرمىز. قىمباتتى قازاقستاندىقتار, – دەدى ءسوزىنىڭ سوڭىندا پرەزي­دەنت. – ءبىز بارىن باعالاپ, قىمباتىن قادىرلەي بىلگەن ەلمىز. ازاتتىعىمىزدىڭ ايشىقتى ايعاعى بولعان اتا زاڭ – تاۋەلسىزدىكتىڭ تەڭدەسسىز تارتۋى. سان بۋىن ۇرپاق الماسسا دا ەسكىرمەيتىن, جىل وتكەن سايىن جاڭعىرا بەرەتىن قۇندىلىقتار جيناعى. مەملەكەتتىگىمىزدىڭ التىن قازىعىن قاستەرلەۋ – ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ قاسيەتتى پارىزى. كونستيتۋتسيانىڭ ءاربىر ءسوزىن مۇلتىكسىز ورىنداپ, بۇلجىتپاي ساقتاساق, الار اسۋىمىز ءاردايىم اسقاق بولادى. سول ارقىلى ماڭگىلىك ەلدىڭ تۇعىرىن نىعايتىپ, شاڭىراعىن بيىكتەتە تۇسەمىز. اتا زاڭىمىزدىڭ مەرەيلى بەلەسى قۇتتى بولسىن! ەلدىگىمىزدىڭ تۇمارى بولىپ اسقاقتاي بەرسىن! ەلىمىز امان, جۇرتىمىز تىنىش بولسىن! الار اسۋلارىمىز ارقاشان بيىك بولسىن! ەلباسىنىڭ سوزىنەن كەيىن جيىنعا قاتىسۋشى قوناقتار ءسوز الىپ, وزدەرىنىڭ وي-پايىمدارىن ورتاعا سالدى. ماسەلەن, ەۋروپا كەڭەسى ۆەنەتسيا كوميسسياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى ەۆگەني تانچەۆ ءوزىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 20 جىلدىعىنا وراي ۇيىمداستىرىلعان شارا­عا قاتىسۋ مۇمكىندىگىنە يە بولعانىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىر­دى. «كونستيتۋتسيا – كەز كەلگەن حالىقتىڭ باقۋاتتى ءومىر ءسۇرۋى­نىڭ بىردەن ءبىر كەپىلى. دەمەك, اتا زاڭنىڭ ماڭىزى مەن ءمانىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. ءاربىر ەلدىڭ ازاماتتارى كونس­تيتۋتسيادا كورسەتىلگەن تالاپ-ەرەجەلەرگە سايكەس ءومىر ءسۇرۋى ءتيىس. ماسەلەن, ەۋروپا كەڭەسى ۆەنەتسيا كوميسسياسىنىڭ مىندەتى – ول ءبىزدىڭ كوميسسيانىڭ مۇشەلەرىنە كونستيتۋتسيانىڭ بارلىق حالىقارالىق تالاپقا ساي كەلۋ قاجەتتىگىن ءتۇسىندىرۋ. ءبىزدىڭ كوميسسيا 25 جىل بۇرىن قۇرىلعان ەدى. وعان 3 ملرد.-تان استام ازاماتى بار 60 مەملەكەت مۇشە. قازىرگى تاڭدا ءبىزدىڭ بەلسەندى جۇمىسىمىز تۇراقتى دەموكراتيانى قالىپتاستىرۋ, كونستيتۋتسيانى جازۋمەن عانا شەكتەلمەيتىنىن, بۇل ساياسي, زاڭدىق, حالىقتىق مادەني داستۇرلەرگە دە بايلانىس­تى ەكەنىنە كوز جەتكىزدىك. كەز كەلگەن زاڭ نورمالارى شىنايى ءومىر جاعدايلارىمەن ۇندەس بولۋى كەرەك. ياعني, ولار مەملەكەت پەن قوعامدى العا جىلجىتۋدىڭ تىرەگىنە اينالۋى ءتيىس. ءبىز كونستيتۋتسيانىڭ «ءولى تىلگە» اينالعانىن قالامايمىز», – دەدى ول. وسىلاي دەي كەلە, مەيمان قازاقستاننىڭ ۆەنەتسيا كوميسسياسىنا 2012 جىلدان باس­تاپ مۇشە ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «ءبىز بىرقاتار تالاپ-ەرەجەلەر بويىنشا قازاقستانعا قولداۋ كورسەتىپ, ىقپال ەتكەن بولاتىنبىز. قازاقستان ەۋرووداقپەن قارجىلاندىرىلاتىن بىرلەسكەن جوبالاردىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسى. ۆەنەتسيا كوميسسياسىمەن ارىپتەستىك ورناتۋ ارقىلى قازاقستان زاڭدىق-قۇقىقتىق سالادا ۇلكەن جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزەدى دەپ ويلايمىز», – دەدى ءوز سوزىندە ە. تانچەۆ. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق سوتىنىڭ توراعاسى الەك­ساندر فەدورتسوۆ «قازاقستان كونستيتۋتسياسىنىڭ 20 جىلدىعى – ناعىز تاريحي وقيعا. ءبىز ەلدىڭ قانداي قيىن-قىستاۋ كۇندەردەن وتكەندىگىن, ءتۇرلى ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك جاعدايلاردى باستان كەشكەندىگىن جاقسى بىلەمىز. بۇگىندە قازاقستان قار­قىندى تۇردە دامىپ, قۇقىقتىق-زايىرلى مەملەكەتكە اينالدى», دەسە, ارمەنيا رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق سوتىنىڭ توراعاسى, جاڭا دەموكراتيا ەلدەرى كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ورگاندارى كونفەرەنتسياسىنىڭ توراعاسى گاگيك ارۋتيۋنيان مەملەكەت باس­شىسى ن.نازارباەۆتى, بارلىق قازاقستاندىقتاردى كونستي­تۋتسيانىڭ 20 جىلدىق مەرەيتويىمەن قۇتتىقتادى. «كونستيتۋتسيانىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ قازىرگى زامانعى سىن-قاتەرلەرى» تاقىرىبىنداعى بايانداماسىن ءدۇيىم جۇرتقا تالداپ ايتا وتىرىپ, ول كونستيتۋتسيالىق احۋالعا بايلانىستى بىرقاتار ماسەلەلەردى ءسوز ەتتى. سونىمەن قاتار, قازاقستان مەملەكەتىنىڭ اتا زاڭى حالىقتىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارى نەگىزىندە ازىرلەنگەندىگىنە سەنىمدى ەكەندىگىن جەتكىزدى. رەسپۋبليكامىزدىڭ باسەكەگە قابىلەتتى بولۋى ادامي كاپيتالعا تىكەلەي بايلانىستى بولىپ وتىرعاندىعىن تۇسپالداي كەلە, مىسال رەتىندە «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا وقىپ كەلىپ جاتقان مامانداردىڭ قوعامدى دامىتۋعا اۋقىمدى ۇلەس قوسۋدا ەكەندىگىنە توقتالدى. «ءبىلىمدى ۇلت جونىندەگى يدەيا – تاماشا يدەيا», دەگەن ول تەحنولوگيالىق تۇرعىدا باسەكەگە قابىلەتتى دامىعان ەكونوميكانىڭ بولۋى, قازاقستاننىڭ جاھاندىق ىقپالداستىق ۇدەرىسىندەگى كەرەمەت باستامالارىنىڭ بارلىعى دا بۇل مەملەكەتتىڭ دامۋ دەڭگەيىن ايقىنداپ وتىر, دەدى ءسوزىن جالعاي. «قازاقستاندى ەرەكشەلەيتىن تاعى ءبىر وزگەشەلىك ەلباسىنىڭ الىستى بولجايتىن كورەگەندىگى. كونس­تي­تۋتسيا كۇنى – وتە مارتەبەلى مەرەكە. سوندىقتان, وسىنداي سالتانات­تى شارا بارىسىندا كونس­تيتۋتسيانىڭ ءمان-ماڭىزى مەن ارتىقشىلىعىن, ەرەكشەلىگىن, ونىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭدەرىن ورتاعا سالا­تىن بولامىز», – دەگەن, ول ەلباسى ن.نازارباەۆقا «قازاق­­ستان­دىق ترەند: توتاليتاريزمنەن دەمو­كراتيالىق جانە قۇقىقتىق مەم­لەكەتكە» اتتى ەڭبەگىن تارتۋ ەتتى. رەسەي فەدەراتسياسى ۇلتتىق ستراتەگيا ينستيتۋتىنىڭ حالىق­ارالىق جوبالار جونىندەگى ديرەكتورى, ساياساتتانۋ عىلىم­دارى­نىڭ دوكتورى يۋري سولوزوبوۆ بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان مەملە­كەتتىلىگىن نىعايتۋ باستى قاعي­داتقا اينالعانىن جەتكىزدى. «كونس­تيتۋتسيا – كەز كەلگەن ەل­دىڭ باستى قۇجاتى. ال العا قاراي قارىشتاي ۇمتىلاتىن, وزىندىك ماقساتتارى ايقىندالعان ەلگە اينالۋ ءۇشىن سول ەلدىڭ كونستيتۋتسياسىندا بەكى­تىلگەن ەرەجە-نورمالارعا سۇيەنىپ, باعدار الۋ كەرەك. سوندا عانا گۇلدەنگەن, وركەندەگەن ەلگە اينالىپ, «ماڭگىلىك ەل» سىندى يدەيانى جۇزەگە اسىرۋعا بولادى. كەز كەلگەن يدەيا جايدان جاي پايدا بولمايدى. ول قانشا مەرزىم بويىنا سىن ەلەگىنەن ءوتىپ, وي تارازىسىنا سالىنادى. بۇل ورايدا, قازاقستاننىڭ اتا زاڭىنىڭ قالىپتاسۋىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءرولى زور ەكەندىگىن اتاپ وتكەنىمىز ءجون», – دەدى ا.سولوزوبوۆ. بەلارۋس رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق سوتىنىڭ توراعاسى پەتر ميكلاشەۆيچ كونستيتۋتسيا قوعام مەن مەملەكەت دامۋىنىڭ تۇراقتىلىعى جانە سەرپىندىلىگىنە ىقپال ەتەتىنىن جەتكىزدى. «قازىرگى ۋاقىتتا حالىقتىڭ تۇتاستىعى, دەموكراتيالىق-قۇقىقتىق قوعام­نىڭ قالىپتاسۋى – كەز كەلگەن مەملەكەت ءۇشىن ماڭىزدى. قازاقستان كونستيتۋتسياسىندا بەكىتىلگەن قاعيداتتار مەن نورمالار ەلدىڭ دامۋىنا جانە مەملەكەتتىڭ قالىپتاسۋىنا تىكەلەي باعىتتالعان. ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيالارىمىزدىڭ ىرگەتاسى وتە كۇردەلى كەزەڭدە قالاندى. الايدا, ول جاڭا دەموكراتيانىڭ قالىپتاسۋىنا نەگىز بولدى. كەيىن كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتاردى قولدانا وتىرىپ, مەملەكەتتەرىمىزدىڭ تۇراقتى دامۋىنا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە قول جەتكىزدىك. الداعى ۋاقىتتا ءبىز كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتاردىڭ جالپى قوعامدا, الەمدە بولىپ جاتقان ۇدەرىستەر مەن وزگەرىستەر دەر كەزىندە ىقپال ەتۋ مۇمكىندىگىن ۇنەمى نازاردا ۇستاۋىمىز كەرەك. سول ارقىلى ول قۇندىلىقتار قۇقىقتىق ستاندارتقا اينالادى», – دەدى پ.ميكلاشەۆيچ. سونىمەن قاتار, پلەنارلىق سەسسيانىڭ جالعاسى بويىنشا سپيكەر اسقار شاكىروۆ كەلەسى بايان­داما جاساۋ كەزەگىن مالايزيا فەدەرالدىق سوتىنىڭ توراعاسى اريفين بين زاكارياعا ۇسىندى. اۋەلدە ول قازاقستان سەكىلدى بىرلىككە ۇيىسقان مەملەكەتتىڭ 20 جىلدىق كونستيتۋتسيا مەرەكەسىن اتاپ وتۋگە شاقىرتىلعاندىعىنا العىس بىلدىرە وتىرىپ, «كونس­تيتۋتسيا: حالىقتىڭ بىرلىگى, تۇراق­تىلىق جانە وركەندەۋ» تاقىرىبىندا وزىندىك پايىمدارىمەن ءبولىستى. وسى رەتتە مالايزيانىڭ دا ءبىزدىڭ ەل سەكىلدى كوپۇلتتى جانە كوپدىندى مەملەكەت ەكەندىگىن جىلى لەبىزىمەن ۇشتاستىرا كەلە, وزدەرىنىڭ تاۋەلسىزدىك تاڭى اتقان سالتاناتتى مەرەكەلەرىن الداعى ءۇش كۇننەن كەيىن اتاپ وتەتىنىن تولعانا جەتكىزدى. بۇگىنگى تاڭدا ءبىزدىڭ ەلىمىز ۇلكەن ءوندىرىستى, قارقىندى دامۋشى يندۋستريالى-اگرارلىق مەملەكەتكە اينالدى, دەي وتىرىپ بۇل جاعىنان ەلدەگى كونستيتۋتسيانىڭ دۇرىس جولعا قويىلعاندىعى ۇلكەن سەپ ەكەندىگىن تۇسپالدادى. سونىمەن قاتار, ول مالايزيانىڭ 50-جىلدار ورتاسىندا ءتاڭىردىڭ قولداۋىمەن ەگەمەن ەل ستاتۋسىنا يە بولعاندىعىن ايتا وتىرىپ, بيلىك نىسانى – كونستيتۋتسيالىق مونارحيا ەكەندىگىن تىلگە تيەك ەتتى. بۇل رەتتە مونارح ءوزىنىڭ بيلىگىن كونستيتۋتسيا نەگىزىندە جۇزەگە اسىراتىنىن, زاڭ شىعارۋ تۇرعىسىنان ۇكىمەتتىڭ ايرىقشا ورنىن اتادى. جانە دە ۇلت اراسىنداعى كەلىسىم مەن تاتۋلىقتى تۋ ەتىپ ۇستاعان مەملەكەت, يگىلىككە باستار دوستىقتىڭ بايراعىن جەلبىرەتكەن ەل عانا العا جىلجيتىنى راس ەكەندىگىن, سونىمەن قاتار, ەلدەگى كونستيتۋتسيالىق احۋالدىڭ دۇرىس جولعا قويىلعاندىعىنىڭ ماڭىزىن اتاپ ءوتتى. كونفەرەنتسيا شەتەلدىڭ سوت توراعالارىنىڭ بىرقاتار باياندامالارى جانە ىزگى تىلەكتەرىمەن جالعاسىن تاپتى. كەزەك بويىنشا جيىندى دۋباي حالىقارا­لىق قارجى ورتالىعى سوتىنىڭ باس سۋدياسى مايكل حۆان «دۋباي حالىقارالىق قارجى ورتالىعى جانە ونىڭ قۇقىقتىق ينفراقۇرىلىمى — استانا قارجى ورتالىعى ءۇشىن ىقتيمال ۇلگى رەتىندە» تاقىرىبىنداعى بايانداماسىمەن جالعاستىرسا, گرۋزيا كونستيتۋتسيالىق سوتى­نىڭ توراعاسى گەورگي پاپۋاش­ۆيلي «كونستيتۋتسيالىق قۇقىق­تاردىڭ قورعالۋى گرۋزيا­نىڭ دەموكراتيالىق دامۋىنا نەگىز رەتىندە» تاقىرىبىن ورتاعا سالدى. ازداعان ۇزىلىستەن كەيىن پلەنارلىق سەسسيانىڭ كەلەسى كەزەگى جالعاسىن تاپتى. ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ رەكتورى ەرلان سىدىقوۆ مودەراتورلىق تىزگىنىن الىپ, بايانداما كەزەگىن بولگاريا كونستيتۋتسيالىق سوتىنىڭ توراعاسى ديميتار توكۋشەۆكە بەردى. «1991 جىلعى كونستيتۋتسيا — بولگاريا رەسپۋبليكاسى قوعامىنىڭ جاعدايى جانە مەملەكەتتىك-ساياسي قۇرىلىسىنىڭ سەرپىندىلىگى» تاقىرىبىنىڭ ءتۇيىنىن اعىتقان ول, كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلاردى قۇتتىقتاي كەلە, بۇل جيىنعا شاقىرتۋ العانىنا ۇلكەن العىس ءبىلدىردى. جيىن سوڭىندا كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىستاعى قازاقستاننىڭ تاجىريبەسىنە باعا بەرىپ, ەلدىڭ كونستيتۋتسيالىق تۇرعىدان دامۋىنداعى ن.نازارباەۆتىڭ اتقارعان ءرولى ايرىقشا ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار, قازاقستاننىڭ قوعامدىق-ساياسي تۇراقتىلىقتى ساقتاۋداعى, ەتنوسارالىق جانە دىنارالىق كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋدەگى تابىستارى, سونداي-اق, دەموكراتيالاندىرۋ جانە ىرىقتاندىرۋ ۇدەرىستەرىندەگى ورنىقتىلىق پەن جۇيەلىلىك تۋرالى ءسوز قوزعادى. انار تولەۋحانقىزى, ءلايلا ەدىلقىزى, ەلميرا ماتىباەۆا, «ەگەمەن قازاقستان».

 *قاتىسۋشىلار لەبىزى

سەرىك اقىلباي, پارلامەنت سەناتىنىڭ كونستيتۋتسيا­لىق زاڭناما, سوت جۇيەسى جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى كوميتەتىنىڭ توراعاسى: – بۇگىنگى كونفەرەنتسيا تەك قازاقستان ءۇشىن عانا ماڭىزدى ەمس. ول حالىقارالىق دەڭگەيدە ۇلكەن مانگە يە. ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيامىز, ونىڭ نەگىزى, مەملەكەتىلىگىمىزدىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭدەرى ەلباسىنىڭ سوزىندە جان-جاقتى ايتىلدى. بىزدە اتاڭ زاڭىمىزعا ۇقساس زاڭدار بولعانى ايان. ال قازىرگى كونستيتۋتسيا – سولاردىڭ زاڭدى جالعاسى ىسپەتتى. قازىرگى تاڭدا ءبىزدىڭ اتا زاڭىمىز كوپ ەلدىڭ كونس­تيتۋتسيالارىنا ۇلگى بولىپ وتىر. اسىرەسە, وندا قوعامداعى بارلىق قارىم-قاتىناس تولىعىمەن قامتىلعان. سول سەبەپتى, ول ءبىزدىڭ قۇقىقتىق مەملەكەت دەگەن دارەجەمىزگە وتە ساي كونستيتۋتسيا. ارينە, قوعام ءبىر ورىندا تۇرمايدى. مەملەكەت دامىعان سايىن كونستيتۋتسيا دا دامۋى ءتيىس. ەلباسى ايقىنداعان 5 حالىقتىق رەفورماداعى جايتتار كونستيتۋتسياعا دا وزگەشە لەپ الىپ كەلۋى مۇمكىن. دەمەك, كونستيتۋتسيانىڭ 20 جىلدىعى – مەملەكەتىمىز, حالقىمىز ءۇشىن ۇلكەن مەرەيتوي. ال زاڭگەرلەرگە بىرنەشە ەسە جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. قايرات لاما شاريف, قازاقستاننىڭ بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىندەگى ەلشىسى: – مەنىڭ اراب ەلدەرىندە ديپلوماتيالىق قىزمەتتە بولعانىما 20 جىلعا جۋىق­تاپتى. سوندىقتان, اراب ەلدەرىنىڭ كونستي­ت­ۋتسيالىق جۇيەسى مەن ءبىزدىڭ ەلدىڭ كونستيتۋ­تسيالىق جۇيەسىن سالىستىرعان كەزدە, جالپى, مۇسىلمان الەمىندە ءبىزدىڭ اتا زاڭىمىزدىڭ كوش باسىندا تۇرعانىنا كوز جەتكىزۋگە بولادى. قازىرگى تاڭدا اراب ەلدەرىندە بولىپ جاتقان ءتۇرلى قيىندىقتاردىڭ, داعدارىستاردىڭ ءبىر سەبەبى كەزىندە كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردىڭ ءوز دەڭگەيىندە, دۇرىس جۇرگىزىلمەۋىنەن دەر ەدىم. ياعني, ەلدەردىڭ باسىم كوپشىلىگىندەگى كونستيتۋتسيالىق جۇيە ەسكىرگەن. وعان ليۆياداعى جاعدايدى مىسالعا كەلتىرۋگە بولادى. سوندىقتان, ونداي داعدارىستاردىڭ تۋىنداۋىنا وسى تەكتەس ماسەلەلەر دە كەرى ىقپال ەتۋدە. ال قازاقستانعا كەلەتىن بولساق, ءبىز ءوزىمىزدىڭ اتا زاڭىمىز ارقىلى بارشا ەلدەرگە, اسىرەسە, مۇسىلمان ەلدەرىنە ۇلگى بولىپ وتىرمىز. ولار ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيامىزدى اراب تىلىندە وقي وتىرىپ, اتا زاڭىمىزداعى ەتنوسارالىق, دىنارالىق قاتىناستار تۋرالى باپتارعا ەرەكشە ءمان بەرۋدە. سەبەبى, بۇل اراب ەلدەرىندە وتە وزەكتى ماسەلە بولىپ تۇر. سوندىقتان دا, ولار بۇگىندە بىزدەن تاجىريبە الۋدا. ارينە, بارلىق كونستيتۋتسيانىڭ نەگىزى ادىلدىككە, قوعام ازاماتتارىنىڭ ءبىر-بىرىمەن قارىم-قاتىناسىنا نەگىزدەلەتىنى بەلگىلى. بۇل جەردە ادامزاتتىڭ ورتاق قۇندىلىقتارى دا كورىنىس تابادى. ال بىراق, كەز كەلگەن ەلدىڭ ءوز ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى ءاربىر كونستيتۋتسيانىڭ دا ايىرماشىلىعى بولادى. مۇسىلمان ەلدەرىندە بۇل كوبىنەسە شاريعاتقا نەگىزدەلگەن. ءبىز زايىرلى مەملەكەت بولعاننان كەيىن, ەۋروپا مەن ازيانىڭ ورتاسىندا وتىرعاننان كەيىن ءوزىمىزدىڭ ءداستۇرىمىز, قۇندىلىقتارىمىز بار. سوعان سايكەس, ءوز اتا زاڭىمىز بار. الپارسلان التان, تۇركيا كونستيتۋتسيالىق سوتىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى: – قازاقستاننىڭ باس قالاسى استاناعا ءبىرىنشى رەت كەلىپ وتىرمىن. از ۋاقىتتىڭ ىشىندە جوعارى جىلدامدىقپەن بوي كوتەرىپ ۇلگەرگەن عيماراتتار بىلدەي ءبىر مەملەكەتتىڭ باس قالاسى دەۋگە تۇرارلىق ادەمى كورىنىس بەرىپ تۇر. ەرەكشە اسەر العانىمدى جاسىرمايمىن. بولاشاعىنان مول ءۇمىت كۇتتىرەتىن بۇل مەملەكەتتىڭ وسىنداي اتاۋلى مەرەكەسىن بىرلەسە تويلاۋعا شاقىرتىلعانىما اسا قۋانىشتىمىن. مەملەكەت باسشىسى قاتىسقان حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيادا بولدىم. ەلباسىنىڭ ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا جاساپ وتىرعان قارقىندى جۇمىسى جايىندا تىڭداپ, كوپتەگەن مالىمەتتەرگە قانىقتىم. قازاقستاننىڭ حالقىن تاعى دا وسىنداي سالتاناتتى مەرەكەمەن قۇتتىقتايمىن!  ارا سااكيان, ارمەنيانىڭ قازاقستانداعى ەلشىسى: – قازاقستان مەملەكەتى كونستيتۋتسياسىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان «كونستيتۋتسيا: بىرلىك, تۇراقتىلىق, وركەندەۋ» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسياعا قاتىستىم. ەلباسى مەملەكەت قۇرۋ جولىنداعى قادامدار مەن نەگىزگى زاڭ تۇرعىسىنداعى جاعداياتتاردى اتادى. شىن مانىندە, شەتەلدەن كوپتەگەن ماماندار كەلىپ, ولار وزىندىك پايىمدارىمەن ءبولىستى. ءارتۇرلى ەلدەردىڭ كونستيتۋتسيالىق سوتتارىنىڭ توراعالارى ­باياندامالارىن ورتاعا سالدى. بارلىعى تاماشا ءوتتى. قازاقستان تۇرعىندارىن تاۋەلسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتىڭ تەتىگى رەتىندەگى وسىناۋ رەسمي مەرەكەمەن قۇتتىقتايمىن!