تاياۋدا ءۇرجار اۋدانىنىڭ ناۋالى اۋىلىنداعى بالالار ۇيىندە بولدىق. ءبىزدى قارسى العان تۇرسىن دومبالانوۆتىڭ بالالار ءۇيىنىڭ باسشىسى بولىپ ەڭبەك ەتكەنىنە 30 جىل تولىپتى. باستاپقىدا مەكتەپ رەتىندە سالىنعان عيمارات 1934 جىلى بالالار ۇيىنە بەرىلگەن ەكەن. تاعدىر تەپەرىشىن تارتقان تالاي بالانىڭ توپشىسىن بەكىتىپ, ومىرگە جولداما بەرگەن مەكەمەنىڭ وزىندىك ەرەكشە ءتالىم-تاربيەسى بار. ايتالىق, باسشىسىنان باستاپ بالالاردىڭ بارشاسى باعبان ەكەنىن بايقادىق.
بالالار ءۇيىنىڭ اۋلاسىنا ەنگەن ساتتە تاپ-تۇيناقتاي تازا, جاسىل جەلەكپەن كومكەرىلگەن ەرەكشە ەستەتيكالىق كورمەگە تاپ بولعانداي اسەردە قالاسىز. قاۋىز جارعان قىزعالداق پەن مامىر گۇلدىڭ جۇپار ءيىسى مۇرىن جارادى. جەرگىلىكتى شەبەرلەردىڭ قولىنان شىققان اعاش مۇسىندەر كوز تارتارلىق. اينالا ماۋەلى جەمىس اعاشتارى. ۇقىپتى قولدان شىققان, تاقتا-تاقتاعا دەستەلەنگەن باقشا بارشىلىقتىڭ بەلگىسى ىسپەتتى. مەكەمە جەتەكشىسىنىڭ ايتۋىنشا, بالالار ءۇيىنىڭ اۋلاسىندا 60 تۇپتەن استام جەمىس اعاشى, ونىڭ ىشىندە الما, المۇرت, القورى, ورىك, شابدالى, شيە, ءجۇزىمنىڭ ءتۇر-ءتۇرى وسىرىلەدى. شىلدەنىڭ ورتا شەنىندە جەمىس اعاشتارى العاشقى جەمىسىن توگە باستايدى ەكەن. ءبىر عاجاپ كورىنىسكە قايران قالدىق. الما مەن المۇرت اعاشتارى ءبىر تامىر, ءبىر دىڭنەن ءنار الىپ تۇر! «باعباندىق دەپ وسىنى ايت!», دەدىك تاڭدانىسىمىزدى جاسىرماي. جولباسشىمىز – ءۇرجار اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى سەرىكقازى سادۋاقاسوۆ بالالار ۇيىنە بەت العانىمىزدا تۇرسىن ءنۇسىپ ۇلىنىڭ ەرەكشە ەڭبەكقور ەكەنىن ايتقان بولاتىن. دەسە دەگەندەي, وسىدان وتىز جىل بۇرىن بۇل مەكەمەنىڭ عيماراتىنان باسقا تۇگى بولماعان ەكەن. قازىر بالالار ءۇيىنىڭ وزىندە 8 عيمارات, وتباسىلىق ۇلگىدەگى ءۇي, كلۋب, مونشا, جازعى لاگەر, ساياجاي جانە بىرنەشە كولىكتەرى بار. مەكەمە باسشىسى مۇنىڭ بارلىعى مەملەكەت قامقورلىعى مەن بالالار ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى ەكەنىن جەتكىزدى. ماسەلەن, بالالار جىلىجايدا وزدەرى وسىرگەن قياردى قاراشادان باستاپ, ناۋرىزعا دەيىن تۇتىنادى. ودان بولەك, 2 گەكتاردان استام اۋلادا وسىرىلەتىن باۋ-باقشا داقىلدارى – قىستىگۇنگى بالالاردىڭ قورەگى. ءار بالاعا بەكىتىلگەن باقشا تەلىمى بار. ياعني, بالالار ءۇيىنىڭ تاربيەلەنۋشىلەرى ماڭداي تەرلەرىمەن وسىرگەن جەمىس-جيدەكتەرىنىڭ قۇنىن بىلەدى. بۇگىندە 52 بالا تاربيەلەنىپ جاتقان بالالار ءۇيىنىڭ تارباعاتاي تاۋىنىڭ بوكتەرىندە جەكەمەنشىك ساياجايى بار. بىرنەشە جىل بۇرىن ءماجىلىس دەپۋتاتى نۇرتاي سابيليانوۆتىڭ كومەگىمەن 6 ملن. تەڭگەگە ساتىپ العان ساياجايدا بالالار جازعى دەمالىسىن وتكىزەدى. وندا ارا ۇيالارى بار. بالالارعا قىستا – 20 گرامم, جازدا – 30 گرامم بال بەرىلەدى. جالپى, ءۇرجار ءوڭىرى – الما اعاشتارى تەز ونەتىن قۇيقالى جەر.
– مەكەمەمىزگە وبلىستىق قازىنادان قاراجات بولىنەدى. دەسە دە, بالالاردى ۇنەمشىلدىككە, ىسىراپشىلدىققا جول بەرمەۋگە, شارۋاشىلىققا ۇيرەتەمىز. بالالار جەردىڭ ءار بولىگىن پايدالانۋدى بىلەدى. ونىمدەرىمىزدى قويمالاردا ساقتايمىز, – دەدى ت.دومبالانوۆ.
تۇرسەكەڭ راسىندا جوقتان بار جاساۋعا شەبەر جان ەكەن. كونە مەكەمەنىڭ بۇزىلعان عيماراتىنىڭ ىرگەتاسىنىڭ ءوزىن باۋ-باقشا داقىلدارىنىڭ اتىزى رەتىندە پايدالانىپ وتىر. جەمىستەرىنىڭ ىشىندە بەلگرادتىق تۇقىمدار, المانىڭ امەريكالىق تۇرلەرى كەزدەسەدى. ۇيمە توپىراقتا وسەتىن ءونىمنىڭ ءتۇسىمى مول. گوللاندتىق كوگال ەمەس, دالاداعى سازدان ويىپ اكەلىنگەن شىممەن توڭىرەك تۇگەل جاپ-جاسىل كەيىپكە ەنگەن.
– اۋلا ادەمى بولىپ تۇرسا, بالالاردىڭ كوڭىل-كۇيى دە جوعارى بولادى. بۇل ولاردى ەستەتيكاعا تاربيەلەيدى, – دەدى ول.
مەكەمە باسشىسى وتباسىلىق ۇلگىدەگى ۇيلەردىڭ قاجەتتىلىگىن, ونداعى بالانىڭ باۋىرمال بولىپ وسەتىندىگىن ايتادى. ناۋالى بالالار ءۇيىنىڭ وتباسىلىق ۇلگىدەگى ءۇيىنىڭ تاربيەلەنۋشىلەرى تاتۋلىعىمەن, ەڭبەكقورلىعىمەن ۇنەمى ۇلگى بولىپ كەلەدى. قازىر بۇل بالالار ءۇيىنىڭ تۇلەكتەرى ەلىمىزدە, شەتەلدەردە جەمىستى ەڭبەك ەتۋدە. ولار تۇلەپ ۇشقان ۇيالارىن ەشۋاقىتتا ۇمىتقان ەمەس. ماسكەۋدە جانارماي قۇيۋ بەكەتىن اشىپ, اتاۋىن «ناۋالى» دەپ جازعان كاسىپكەر ازاماتتار دا وسى مەكەمەنىڭ تۇلەكتەرى.
ءبىز قوشتاسار ساتتە, قاقپادان ءبىر توپ مەيماندار كىرىپ كەلە جاتتى. بالا-شاعالارىمەن كەلگەن قوناقتار – ناۋالى بالالار ءۇيىنىڭ تۇلەگى جاعىپار سۇلەيمەنوۆ ەسىمدى ازاماتتىڭ ءوسىپ-ونگەن اۋلەتى بولىپ شىقتى. قانات ەسىمدى بالاسى اكەلەرىنىڭ وسى بالالار ۇيىندە تاربيەلەنگەنىن, ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسىپ, ەكى مارتە «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن, «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن ماراپاتتالعانىن جەتكىزدى.
– اكەمىز جاعىپار سۇلەيمەنوۆ ۆاسيا دەگەن دوسىمەن بىرگە ناۋالى بالالار ۇيىندە وسكەنىن ۇنەمى ايتىپ وتىراتىن. ەكەۋى وسى جەردە مەكتەپ بىتىرگەننەن كەيىن, اسكەرگە دە بىرگە اتتانىپتى. «ءبىز اسكەرگە بارعاندا, سوعىس باستالدى. 1941 جىلى العاشقى ۇرىستاردىڭ بىرىندە قاتتى جارالاندىم. سول كەزدە ۆاسيا مەنى ارقالاپ الىپ, شەپتى بۇزىپ ءوتۋ ءۇشىن جانتالاسا جۇگىردى. ۆاسياعا: «ەكەۋمىز دە ولگەنشە, ءبىرىمىز ءتىرى قالايىق. مەنى تاستاپ كەت» دەدىم. الايدا, دوسىم جاۋ قولىنا قالدىرعان جوق. ءسويتىپ, ەكەۋمىز دە ءتىرى قالدىق. 1945 جىلى رەيحستاگقا جەڭىس تۋى تىگىلگەندە, بۇكىل كەڭەستىك جاۋىنگەرلەر اسپانعا وق اتىپ تۇرعان ەدىك. ۆاسياعا سول كەزدە الدەقايدان اتىلعان وق ءتيىپ, كەنەتتەن قايتىس بولدى. تىعىلىپ جاتقان فاشيستەر اتتى ما, الدە باسقا ما, بىلمەدىك. جالعىز تۋىسىم دا, دوسىم دا سول ەدى», دەپ اكەمىز بىرگە وسكەن دوسىن بەرتىنگە دەيىن اۋزىنان تاستاماي ايتىپ, ەسكە الىپ وتىرۋشى ەدى, – دەدى قانات.
ءبىز سۇلەيمەنوۆتەردىڭ ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي, اتالارى وسكەن بالالار ۇيىنە باعالى سىيلىقتار اكەلىپ, سالتاناتتى تۇردە تابىستاعانىنا كۋا بولدىق. ولار ەرتەسىنە اكەلەرى مەن ونىڭ قارۋلاس سەرىكتەرىنىڭ رۋحىنا باعىشتاپ, تاسكەسكەن اۋىلىندا وتكىزەتىن اس پەن بايگەنى تاماشالاۋعا بالالار ءۇيىنىڭ ۇزدىك وقيتىن وقۋشىلارىن سۇراپ الىپ جاتتى. «جەتىم كورسەڭ جەبەي ءجۇر» دەيدى. ال تاعدىر تالكەگىنە تۇسكەن كىناسىز بۇلدىرشىندەردى ەڭبەككە باۋلۋدىڭ ءجونى مۇلدە بولەك. بىرلىگى جاراسقان باقۋاتتى بالالار ۇيىنەن مەرەيلەنىپ شىقتىق. وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ بالالارى كوپتەپ تاربيەلەنىپ جاتقان مەكەمەنىڭ جەتكىنشەكتەرى مەملەكەتتىك ءتىلدى ەركىن مەڭگەرگەندىكتەرىمەن دە قۋانتتى.
دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان».
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
ءۇرجار اۋدانى.