* 18 قازان – رۋحاني كەلىسىم كۇنى
اسا قامقور, ەرەكشە مەيىرىمدى اللانىڭ اتىمەن باستايمىن!
ءدىن مەن ءتىلدىڭ, سالت پەن سانانىڭ مىزعىماس تىرەگى – تاۋەلسىزدىكتى ءناسىپ ەتكەن اللا تاعالاعا سانسىز شۇكىرلەر مەن ماقتاۋلار بولسىن! ۇلتتار مەن ۇلىستاردى ىنتىماققا ۇيىتقان قازاق ەلىنىڭ ەگەمەندىگى باياندى بولسىن!
ەكى دۇنيەنىڭ باقىتىنا جەتەلەيتىن قۇران كارىمنىڭ «حۋجۋرات» سۇرەسىندە: «ەي, ادامدار! نەگىزىندە, ءبىز سەندەردى ءبىر ەر جانە ءبىر ايەلدەن جاراتتىق, ءارى سەندەردى ءبىر-بىرلەرىڭدى تانىپ, بىلۋلەرىڭ ءۇشىن حالىقتار مەن رۋلار ەتىپ جاسادىق. انىعىندا, اللانىڭ الدىنداعى سەندەردىڭ ەڭ قۇرمەتتىلەرىڭ – تاقۋالارىڭ», – دەلىنگەن. اللانىڭ الدىندا سۇيكىمدى ادامدار, ولار – ەلدى بىرلىككە شاقىرعاندار, الاۋىزدىققا جول بەرمەگەندەر.
ادامزات جاراتىلىسىنىڭ بۇكىل ءمانىن: «بىرلىك بولماي, تىرلىك بولماس», – دەپ تۇيىندەگەن بيلەردىڭ تورەسى – تولە بي بابامىز بىردە اكەسىنەن: «قالاي ەتكەندە بىرلىك بولادى, ونىڭ كۇشى قانداي بولماق؟» – دەپ سۇرايدى. سوندا اكەسى جاۋاپ ايتپاس بۇرىن ءبىر بۋما شىبىقتى الدىرىپ: «مىنانى سىندىرىپ كورشى», – دەيدى. تولە بۋىلعان شىبىقتى ءيىپ سىندىرا المايدى. «ەندى سول شىبىقتى بىرتىندەپ سىندىرشى», – دەگەندە, ونى وڭاي سىندىرادى.
– ءتۇسىندىم, اكە! بۇل مىسالىڭىزدىڭ ءمانىسى: ىنتىماعى, بىرلىگى مىقتى ەلدى جاۋ دا, داۋ دا الا المايدى دەگەن عوي.
– بارەكەلدى, بالام! دۇرىس تاپتىڭ. ەل بيلەۋ ءۇشىن الدىمەن ەلدى اۋىزبىرلىككە, ىنتىماققا شاقىرا ءبىل. «باق قايدا باراسىڭ دەگەندە, ىنتىماققا بارامىن» دەگەن ءسوزدىڭ ءمانىسى وسى, – دەگەن ەكەن.
اللاعا شۇكىر, كەشەگى ابىلاي حاننىڭ ارمانداپ كەتكەن ازاتتىعى, تەكتى بابالاردىڭ تىلەگى بۇگىن ورىندالدى. قازاقستان حالقى تاۋەلسىزدىكتى تويلاپ, ونى ماڭگىلىك ەتۋدى ويلاپ جۇرگەن جورالى جۇرتقا اينالدى. ەندەشە, ەلباسى ايتقانداي, تاۋەلسىزدىگىمىزدى ءسات سايىن قورعاۋىمىز قاجەت.
بۇكىل ادامزات بالاسىنىڭ ۇلتتار بولىپ قاۋىمداسىپ ءومىر ءسۇرۋى, ءبىر-بىرىنەن ەرەكشەلەپ جاراتىلۋى – جاراتۋشىنىڭ دانالىعى, مەيىرىمى مەن نىعمەتى. سايىن دالانى مەكەن ەتكەن ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرى سالت-ءداستۇرىن, ادەبيەتى مەن مادەنيەتىن دامىتۋعا ەرىكتى. بۇل – پرەزيدەنتىمىزدىڭ پاراساتتى قادامى مەن قامقورلىعى ارقىلى جەتكەن جەتىستىگىمىز. «ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى يگى باستاما ورتاق قۇندىلىقتارعا ۇيىتقى بولدى.
بۇگىندە ەۋرازيا جۇرەگىندە بەيبىت عۇمىر كەشىپ كەلە جاتقان قازاقستان تورتكۇل دۇنيەگە بىتىمگەر, ارااعايىن, ىمىراشىل ىرگەلى ەل رەتىندە تانىلدى. ەلىمىزدىڭ تۇراقتى دامۋ جۇيەسىندە ماڭىزدى تۇتقا بولىپ تابىلاتىن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى – بارلىق ەتنوستاردى ورتاق ماقساتقا جۇمىلدىرعان, بۇكىل الەمگە ۇلگى بولعان بىرەگەي يدەيا. بەيبىتشىلىكتى تۋ ەتىپ, مىزعىماس بىرلىكتى ماقسات تۇتقان اسسامبلەيا ۇلتتاردى ىنتىماققا ۇيىستىرۋدىڭ الەمدىك تاجىريبەسىنە ەنۋدە.
ەلىمىزدە رۋحاني كەلىسىم كۇنىن بەلگىلەپ, بۇل باستاماعا ماڭىز بەرىپ جاتقان جايتتىڭ دا وزىندىك ايرىقشا ورنى بار. كەلىسىمسىز كەلەشەك كەمەل بولمايتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى, تاريحتان دا ايقىن اڭعارامىز.
مەن ەلىمىزدەگى ورىس پراۆوسلاۆيە شىركەۋىنىڭ قازاقستان جانە استانا ءميتروپوليتى الەكساندرمەن دە كەزدەسىپ تۇرامىن. كەزدەسۋدە حالىقتى ىزگىلىككە, ادامگەرشىلىككە شاقىرىپ, ەلدىڭ بىرلىگىن نىعايتۋ جولىندا بىرلەسە جۇمىس ىستەۋ قاجەتتىگى تۋرالى پىكىر الماسامىز. قازاقستان جانە استانا ءميتروپوليتى الەكساندر ءبىزدىڭ ورتاق شارالارىمىزعا قاتىسىپ تۇرادى. مەن دە ولاردىڭ شاقىرتۋىن قابىل الىپ, ورتاق ءىس-شارالارىنا قاتىسامىن. ەلىمىزدەگى وسى ەكى ءداستۇرلى ءدىننىڭ وكىلدەرى وزدەرىنىڭ ءدىني مەرەكەلەرى كەزىندە ءبىر-ءبىرىن قۇتتىقتاپ, جاقسى بايلانىس ورناتىپ كەلەدى. راسىندا دا, ءداستۇرلى دىندەردىڭ ماقساتى – قوعامعا ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتارىن ناسيحاتتاۋ.
ورىس پراۆوسلاۆيە شىركەۋىنىڭ قازاقستان جانە استانا ءميتروپوليتى الەكساندر ەلىمىزدەگى مۇسىلمان قاۋىمىن جىل سايىن قۇربان ايت مەرەكەسىمەن قۇتتىقتايدى. مەن دە ءوز تاراپىمنان پراۆوسلاۆيە سەنىمىندەگى حريستيانداردى روجدەستۆو مەرەكەسىمەن قۇتتىقتاپ, ارنايى حات جولدايمىن. وركەنيەتتى ەلدەردەگى دىندەرارالىق تاتۋلىقتىڭ قالىپتاسۋى – اسا ماڭىزدى.
ءبىزدىڭ ەلدە ءداستۇرلى دىندەر اراسىنداعى ءوزارا كەلىسىم ۇلتتار اراسىندا دا جوعارى دەڭگەيدە كورىنىس تاپقان. قازاقستاندى مەكەن ەتكەن ۇلتتار وزدەرىن ءبىر ءۇيدىڭ بالاسىنداي سەزىنەدى. سونىمەن قاتار, «ورتاق ءۇيىمىز, ورتاق شاڭىراعىمىز – قازاقستان» دەپ ماقتانىشپەن ايتادى. قالىپتاسقان ۇزدىك ۇلگى ەلىمىزدىڭ دامۋىنا سەپتىگىن تيگىزۋدە.
ءدىن قايراتكەرلەرىنىڭ باسىن قوسىپ, بارشا حالىقتى ءدىني تاتۋلىق پەن تۇراقتىلىققا ۇندەگەن ەڭسەلى ەلوردامىز – استانا رۋحاني كەلىسىم مەن بىرلىكتىڭ سيمۆولىنا اينالدى. حالىق جاناشىرىنىڭ بايىپتى بۇل ۇستانىمى باسقالارعا: «بايلىق – بايلىق ەمەس, بىرلىك – بايلىق», – دەگەن ۇلاعاتتى ءسوزدىڭ ءمانىن ۇقتىردى.
سارىارقا توسىندە وتەتىن قۇرىلتايلار, دىندەر اراسىنداعى ۇنقاتىسۋدى دامىتۋ بۇكىل الەمدىك جاۋاپكەرشىلىك ەكەنىن دالەلدەدى. حاكىم ابايدىڭ: «ءبىرىڭدى, قازاق, ءبىرىڭ دوس, كورمەسەڭ ءىستىڭ ءبارى بوس», – دەگەن ءسوزى حالقىمىزدىڭ ويلاۋ جۇيەسىنىڭ كەڭدىگى مەن تەرەڭدىگىن عالامدىق بيىككە كوتەردى.
تاۋەلسىزدىك – ازاتتىقتىڭ التىن دىڭگەگى, وركەنيەتكە ورلەۋدىڭ ۇلى كۇشى. ال ءدىن مەملەكەتتە, قوعامدا تىنىشتىق, ادىلدىك بولۋىن كوزدەيدى. ادامدى سوعان تاربيەلەيدى. قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى دا وسىنداي ۇلى مۇراتتارعا ۇمتىلىپ, جۇرتتى ىزگىلىككە ۇندەپ قانا قويماي, ءبىرلىك پەن بەرەكەنىڭ نىعمەتىن ۇدايى ۇلىقتاپ كەلەدى.
ويتكەنى, بۇكىل ادامزاتقا تۇسىرىلگەن قاسيەتتى قۇراندا اللا تاعالا: «ءبولىنبەڭدەر», – دەپ بۇيىرعان. پايعامبارىمىز مۇحاممەد (اللانىڭ وعان سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن) وسيەتىندە باسشىعا باعىنىپ, ب ۇلىك شىعارماۋعا شاقىرعان. ءدىني ىمىراعا كەلۋدى بۇيىرعان.
ۇلت جاناشىرى احمەت بايتۇرسىن ۇلى: «قازىرگى زامان – وتكەن زاماننىڭ بالاسى, بولاشاق زاماننىڭ اتاسى», – دەپ ءپاتۋالى ءسوز ايتقان ەكەن. ورتاق وتانىمىز – قازاقستان حالقىنىڭ بۇگىنگى بىرلىگى مەن تاتۋلىعى, رۋحاني كەلىسىمى بولاشاق زامان ءۇشىن ۇلگى-ونەگە, وسيەت بولىپ قالا بەرمەك.
ۇيىمشىلدىققا ۇمتىلعان ۇلتىمىز باقىتتىڭ باستاۋى – بىرلىك دەپ بىلگەن. قابليسا جىراۋدىڭ تولعاۋىنان الار تاعىلىم مول.
– باقىت, قايدا باراسىڭ؟
– كورشىمەن بولعان بىرلىگى,
تاعات, عيبادات تىرلىگى,
ۇيىمشىل ەلگە بارامىن, – دەپ جىرلايدى جىراۋ بابامىز.
تەكتى اتالاردان عاسىردان-عاسىرعا جالعاسىپ, ءتالىم مەن تاربيەگە تۇنىپ تۇرعان اسىل ءدىنىمىز يسلام – بەيبىتشىلىك پەن ىنتىماقتىڭ ءدىنى. «يسلام» دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى «بەيبىتشىلىك» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەتىنىن بارشامىز جاقسى بىلەمىز. دەمەك, مۇسىلمانشىلىقتىڭ مۇراتى – بىرلىككە ۇندەۋ, وزگەگە قىلداي قيانات جاساماۋ.
ادامزاتتى يماندىلىققا ۇيىتىپ, اتا-انانى قادىرلەۋگە, كورشى مەن اعايىنعا كومەكتەسۋگە شاقىرعان پايعامبارىمىز مۇحاممەدتىڭ (اللانىڭ وعان سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن) ءبىر حاديسىندە شىنايى مۇسىلماندى «وزگەگە قولىمەن دە, تىلىمەن دە زيان تيگىزبەگەن ادام» دەپ سيپاتتاعان ءسوزى كەز كەلگەن پەندەگە قاي كەزەڭدە بولسىن, باستى باعدار, ولمەس ونەگە, ۇزىلمەس ۇلگى بولعان.
ەكi دۇنيەنiڭ باقىتىنا جەتۋدiڭ جولدارىن ۇيرەتەتiن قاسيەتتى كىتابىمىز قۇران كارىمدە: «بەيكۇنا بiر ادامدى ءولتiرۋ – كۇللi ادامزاتتى ولتiرۋمەن تەڭ», – دەگەن ايات «مايدا» سۇرەسiندە ايتىلعان.
يسلام دiنi – جەر بەتiندە بەيبiتشiلiك پەن تىنىشتىقتى ورناتۋ ءۇشiن جiبەرiلگەن دiن. مiنە, سوندىقتان, ءاربiر مۇسىلمان, تiپتi, سالەم بەرگەننiڭ وزiندە بiر-بiرiنەن حال-جاعداي سۇراسقاندا «ءاسسالامۋ الەيكۋم» دەپ بەيبiتشiلiك پەن اماندىق تiلەپ امانداسادى.
قازاق حالقىنىڭ عاسىرلار بويى ۇستانىپ كەلە جاتقان ءدىنى – يسلام, شاريعاتتاعى ءىس-امال مازھابى – ۇلى يمام ءابۋ حانيفانىڭ مازھابى. ال ءدىني دۇنيەتانىمدىق ۇستانىمى يسلامنىڭ نەگىزگى قاينار بۇلاقتارى – قۇران مەن پايعامباردىڭ (اللانىڭ وعان سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن) سۇننەتىنە نەگىزدەلگەن سۇننەت جانە جاماعات جۇرتى, ونىڭ ىشىندە ءابۋ مانسۇر ءال-ءماتۋريديدىڭ مەكتەبى بولىپ تابىلادى.
قازاق حالقىنىڭ دا ۇلتتىق بەت-بەينەسى, ءدىلى مەن ءتىلى وسى يدەولوگيالىق مەكتەپتىڭ نەگىزىندە قالىپتاستى. وعان ايعاق بولارلىق ايشىقتى دالەلدەر جەتىپ-ارتىلادى. بۇقار جىراۋدان باستاپ اباي, شاكارىمگە دەيىنگى ويشىلدار مەن اقىنداردىڭ مۇرالارىنان ناعىز مۇسىلماندىقتىڭ ۇلگىسىن كورەمىز.
مىسالى, ابىلاي حاننىڭ اقىلشى ابىزى بۇقار جىراۋ (1668-1781):
«اللا دەگەن ار بولماس,
اقتىڭ جولى تار بولماس!»
– دەپ قۇداي دەگەن قۇلدىڭ مەدەتسىز قالماسىنا نىق سەنىمدى ەكەندىگىن بىلدىرگەن.
قازىر, قۇدايعا شۇكىر, ەلىمىزدە ءدىني احۋال تۇراقتى. ءتول مازھابىمىزعا مارتەبە بەرىلگەن «ءدىني سەنىم تۋرالى» زاڭ بارشا ازاماتتىڭ ءدىنى مەن سەنىمىنە شەكتەۋ قويمايدى.
مەشىتتەرىمىز بەن مەدرەسەلەرىمىز جاماعاتتى بىرلىك پەن ىزگىلىككە ءتاربيەلەپ, ءوز جۇمىسىن ەركىن اتقارۋدا. حالقىمىزدىڭ كەڭ پەيىلى, قوناقجاي, باۋىرمال, دارحان مىنەزى كەڭ-بايتاق دالامىزدا بەيبىتشىلىكتىڭ سالتانات قۇرۋىنا نەگىز بولدى.
اللا تاعالا حالقىمىزدىڭ ىرىس-نەسىبەسىن مولايتىپ, اۋىزبىرشىلىگىن ارتتىرعاي. تاۋەلسىزدىگىمىزدى ءماڭگىلىك ەتىپ, بولاشاققا باسقان قادامدارىمىزدى بەرەكەلى ەتكەي! تىلەگىمىز قابىل, مۇراتىمىز اسىل بولعاي! ءاۋمين!
ەرجان قاجى مالعاجى ۇلى,
قازاقستان مۇسىلماندارى
ءدىني باسقارماسىنىڭ توراعاسى, باس ءمۇفتي.