«پرەزيدەنت» جيناعىن زيالى قاۋىم وسىلاي باعالادى
استانا كۇنى مەرەكەسىنە تارتىلعان ايتۋلى سىيلىقتاردىڭ قاتارىنا «پرەزيدەنت» اتتى 783 بەتتىك كولەمدى جيناقتى دا قوسۋعا بولادى. بۇل – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سان قىرلى قىزمەتى تۋرالى 2010-2015 جىلدار ارالىعىندا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جارىق كورگەن الۋان ءتۇرلى ماقالالار, تالدامالىق تولعانىستار, رەپورتاجدار, پۋبليتسيستيكالىق پايىمدار, ەستەلىكتەر مەن ارناۋ ولەڭدەردىڭ جيناعى. ونى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى» رەسپۋبليكالىق گازەتى» اكتسيونەرلىك قوعامى گازەت تىگىندىلەرىنىڭ سارعايعان پاراقتارىندا قالدىرماي تەرىپ الىپ, وسىنداي جيناق ەتىپ شىعارىپ وتىر. كىتاپ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ بۇعان دەيىنگى جىلدارى شىعارعان «ەلباسى», «تاۋەلسىزدىك», «سالتانات», «استانا» جانە «دىنتۇتقا» جيناقتارىمەن ءبىر سەريانى قۇرايدى. مازمۇن جاعىنان ول پرەزيدەنت تۋرالى 1990-2010 جىلدار ارالىعىنداعى گازەت جاريالانىمدارىن قامتىعان «ەلباسى» كىتابىنىڭ زاڭدى جالعاسى ىسپەتتەس.
الدىڭعى كۇنى قازاق ءباسپاسوزىنىڭ قارا شاڭىراعىندا وسى جيناقتىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى بولدى. وعان ءبىر توپ مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, اقىن-جازۋشىلار, جيناققا ەنگەن ماقالالاردىڭ اۆتورلارى, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى. تۇساۋكەسەردى اكتسيونەرلىك قوعام پرەزيدەنتى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ اشىپ, ءجۇرگىزىپ وتىردى. الدىمەن ول 2-3 كۇننەن كەيىن استانا كۇنى مەرەكەسى اتاپ وتىلەتىنىن ايتىپ, جينالعانداردى ايتۋلى مەرەكەمەن قۇتتىقتادى. ەلباسىنىڭ ەل ءۇشىن جاساعان ەرەن ەڭبەكتەرى كوپ. سولاردىڭ ىشىندەگى ەرەكشە ايتاتىنىمىز ەركە ەسىلدىڭ بويىنا ەل قوندىرىپ, قازاقتىڭ تۋىن ارقا توسىنە اكەلىپ تىككەندىگى. سوڭعى جىلداردا كەيبىر مەملەكەتتەردە بولىپ جاتقان ءتۇرلى-ءتۇرلى وقيعالاردى ويعا العان كەزدە استانانى الاتاۋدىڭ باۋىرىنان ارقانىڭ توسىنە اۋىستىرۋ باتىل, تەرەڭ, ورىندى شەشىم عانا ەمەس, شىن مانىندە ۇلى شەشىم ەكەندىگىنە كوزىمىز جەتە ءتۇستى.
استانا كۇنى مەرەكەسىنىڭ قارساڭىندا ءبىز ەل ءۇشىن, مەملەكەت ءۇشىن, حالىق ءۇشىن, ۇلت ءۇشىن بولەكشە ەڭبەك ەتكەن ەلباسىمىز – پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۋرالى تاعى دا ءبىر قوماقتى كىتاپتى وقىرمان قاۋىمعا ۇسىنىپ وتىرمىز, دەدى ول. ودان ءارى س.ابدراحمانوۆ «پرەزيدەنت» جيناعى مۇنىڭ الدىندا شىققان «ەلباسى» كىتابىنىڭ تىكەلەي جالعاسى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. وسىنىڭ ارقاسىندا ءبىز بەلگىلى دارەجەدە ەلباسىتانۋعا قوماقتى ۇلەس بولىپ قوسىلاتىن كىتاپتى جارىققا شىعارىپ وتىرمىز. ەلباسىتانۋ – ەلتانۋدىڭ بولىنبەيتىن بولشەگى. ءبىز ەلباسىن تەرەڭىرەك تانىعان سايىن, ونى جاقىنىراق بىلگەن سايىن ەلىمىزدى اشا ءتۇسىپ, ونىڭ كەشەگىسى مەن بۇگىنگىسىن تانىپ, ەرتەڭگىسىن بولجايتىن بولامىز, دەگەن. س.ابدراحمانوۆ ەلباسى تۋرالى تىم كوپ جازىلادى دەگەن كەيبىر شانشۋ سوزدەردىڭ شىعىپ قالاتىنىن دا ايتتى.
استانا كۇنى مەرەكەسىنىڭ قارساڭىندا ءبىز ەل ءۇشىن, مەملەكەت ءۇشىن, حالىق ءۇشىن, ۇلت ءۇشىن بولەكشە ەڭبەك ەتكەن ەلباسىمىز – پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۋرالى تاعى دا ءبىر قوماقتى كىتاپتى وقىرمان قاۋىمعا ۇسىنىپ وتىرمىز, دەدى ول. ودان ءارى س.ابدراحمانوۆ «پرەزيدەنت» جيناعى مۇنىڭ الدىندا شىققان «ەلباسى» كىتابىنىڭ تىكەلەي جالعاسى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. وسىنىڭ ارقاسىندا ءبىز بەلگىلى دارەجەدە ەلباسىتانۋعا قوماقتى ۇلەس بولىپ قوسىلاتىن كىتاپتى جارىققا شىعارىپ وتىرمىز. ەلباسىتانۋ – ەلتانۋدىڭ بولىنبەيتىن بولشەگى. ءبىز ەلباسىن تەرەڭىرەك تانىعان سايىن, ونى جاقىنىراق بىلگەن سايىن ەلىمىزدى اشا ءتۇسىپ, ونىڭ كەشەگىسى مەن بۇگىنگىسىن تانىپ, ەرتەڭگىسىن بولجايتىن بولامىز, دەگەن س.ابدراحمانوۆ ەلباسى تۋرالى تىم كوپ جازىلادى دەگەن كەيبىر شانشۋ سوزدەردىڭ شىعىپ قالاتىنىن دا ايتتى. كەيبىر ەلدەردىڭ باسشىلارى, مىسالى, اقش پرەزيدەنتى ف.رۋزۆەلت تۋرالى 1300 مونوگرافيا جازىلىپ, 800 ديسسەرتاتسيا قورعالعان ەكەن. ال كەيبىرەۋلەردىڭ بىزدە شىققان اينالاسى 40-50 كىتاپتى كوپسىنىپ, كۇڭكىلدەپ جۇرەتىنى تىپتەن ورىنسىز, دەدى ول. شىن مانىندە ەلباسى تۋرالى كوبىرەك بىلگەن سايىن حالىق ءوز ەلىنىڭ قادىر-قاسيەتىن تەرەڭىرەك بىلەدى. مىنا جارىق كورىپ وتىرعان كىتابىمىز دا وسى ماقساتقا قىزمەت ەتەر دەگەن ۇمىتتەمىز, دەي كەلىپ, تۇساۋكەسەر راسىمىنە قاتىسىپ وتىرعان تۇلعالارعا, باق وكىلدەرىنە ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
ودان ءارى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ كىتاپتىڭ جارىق كورۋىنە دەمەۋشىلىك جاساعان «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى» اكتسيونەرلىك قوعامىنا جانە ونىڭ توراعاسى ومىرزاق ەستاي ۇلى شوكەەۆكە العىسىن ايتا كەلىپ, جيىنعا قاتىسىپ وتىرعان وسى ۇيىمنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى دارحان قالەتاەۆقا ءسوز بەردى.
– مەن وزدەرىڭىزبەن قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ قارا شاڭىراعىندا كەزدەسىپ وتىرعانىما قۋانىشتىمىن, – دەپ باستادى دارحان امان ۇلى ءوزىنىڭ ءسوزىن جينالعاندارعا ارناپ. – ال جيناق تۋرالى ايتقاندا ونى ەلباسىنىڭ ومىرىنە قاتىستى عانا دۇنيە ەمەس, بارشا ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك تاريحىنىڭ شەجىرەسى دەپ ويلايمىن. وسىنداي كىتاپقا دەمەۋشى بولعانىمىزدى وزىمىزگە باقىت سانايمىز. مەنىڭشە, ەلباسىتانۋ ۇعىمى قوعامىمىزدا تەرەڭدەي بەرۋى كەرەك, ال ءبىز ءوز تاراپىمىزدان ونداي دۇنيەلەرگە قارجىلىق قولداۋ بىلدىرۋگە دايىنبىز, دەدى ول.
وسى جەردە جيىندى جۇرگىزىپ وتىرعان س.ابدراحمانوۆ د.قالەتاەۆتىڭ ءوزىنىڭ دە ەلباسىتانۋعا لايىقتى ۇلەس قوسىپ جۇرگەن ازامات ەكەنىن ايتىپ ءوتىپ, ونىڭ بۇل تاقىرىپقا ارنالعان «ۇلت ليدەرى» اتتى كىتابى شىققانىن ەسكە سالدى.
كەزەك ءوزىنە تيگەندە اقساقال اقىن نۇرعوجا وراز ءسوزىن بۇگىنگى كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرى استانا كۇنى مەرەكەسىنىڭ تويباستار جيىنى بولىپ وتىرعانىنان باستادى. التىندى قانشا جاسىرساڭ دا جارقىراۋىن جويا المايسىڭ دەگەندەي, ەلباسىمىزدىڭ ءوزى دە ەرەكشە كوسىلەتىن جاسقا كەلىپ وتىرعان شاعىندا مىناداي «پرەزيدەنت» اتتى جيناقتىڭ جارىققا كەلۋى جانە ونىڭ «ەگەمەننىڭ» قارا شاڭىراعىندا تۋعانى – ۇلكەن سيمۆوليكالىق مانگە يە, تۋىسقاندار. بۇعان ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ ريزا بولاتىنىنا مەن كامىلمىن, دەدى قالامگەر. ودان ءارى پرەزيدەنتتىڭ ورەلى ىستەرىن ەسكە الدى. ەلباسىمىز كوپەتنوستى, كوپكونفەسسيالى حالىقتى ءبىر ءۇيدىڭ بالاسىنداي ەتىپ, باسىن بىرىكتىرىپ, العا اكەتىپ بارا جاتىر. ارينە, پەندە جاقسىلىققا تويمايدى, سوندىقتان پرەزيدەنتىمىز ءبىزدى ءالى دە تالاي بيىكتەرگە باستايدى دەپ سەنەمىز. مىنا جيناقتاعى ماقالالاردا پرەزيدەنتتىڭ ەل ءۇشىن ەتكەن ەرەن ەڭبەگى ايشىقتى اشىلعان. بۇل كىتاپتان ونىڭ كوشباسشىلىق تۇلعاسىن تەرەڭىرەك تانۋعا بولادى. حالقىمىز ەلباسىن وتە جاقسى كورەدى, قاي جەرگە بارساڭ دا حالىق ونىڭ سوزدەرىن اۋىزعا الىپ جاتقانىن ەستيسىڭ. ونى كۇنى كەشە وتكەن سايلاۋ كەلىستى كورسەتىپ بەردى. مىنا جيناقتان دا سوعان كوز جەتكىزۋگە بولادى, دەي كەلىپ, اقىن ءوز ءومىرى تۋرالى دا ءبىرشاما دەرەكتەر بەردى. مەن وسى قالانىڭ 63 جىلدان بەرگى تۇرعىنىمىن. تىڭ يگەرۋ دەگەن ناۋقاننىڭ تۇسىندا قانشاما قيىندىق, وزبىرلىق, كەمسىتۋلەردى باستان كەشتىك. ال قازىر يىعىمىز وزگەلەردەن اسىپ تۇر, ول ەڭ الدىمەن ەلباسىنىڭ ارقاسى دەپ ءبىز باتىل ايتا الامىز. ادام كەيدە پەندەشىلىكپەن باسىنا قونعان باقىتتى سەزبەيدى, تەك ول ۇشىپ كەتكەندە عانا ءبىلىپ, قاپ, سول كەزدەردە شىن باقىتتى ەكەنمىن عوي دەپ ويلايدى. قازىر باقىت ءبىزدىڭ باسىمىزدا تۇر, تەك سونى باعالاي بىلەيىك, دەدى قارت قالامگەر.
كىتاپ تۋرالى پىكىر ايتۋ كەزەگى وزىنە كەلگەندە ەكس-سەناتور, بەلگىلى عالىم ءادىل احمەتوۆ وسىندا ماقالالارى توپتاستىرىلعان ازاماتتاردىڭ ءبارىن دە بىلەمىن, ءبارى دە وي-ورەسى بيىك, قالامدارى جۇيرىك, ەلگە قىزمەت جاساپ جۇرگەن زەردەلى, ۇلتجاندى ازاماتتار, دەدى. ولاردىڭ ءبارى دە تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى ەلىمىزدىڭ قادامدارىن, ەلباسىنىڭ اتقارعان يگىلىكتى ءىسىن وزدەرىنىڭ ماقالالارىنا سارابدالدىقپەن سىيعىزىپتى. ءبارى دە ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق, ساياسي باعىت-باعدارىن تەرەڭنەن ايىرىپ, وزىق پىكىرلەر ايتقان. مەن مۇنى بۇرىنعى «ەلباسى» جيناعىنىڭ جالعاسى دەگەنگە بەك كەلىسەمىن, بۇل الداعى ۋاقىتتاردا جالعاسا بەرۋى كەرەك. ارينە, حالىق اراسىندا ەلباسى تۋرالى كوپ جازىلىپ كەتتى دەگەن سياقتى كۇڭكىل-سۇڭكىلدەر بولماي قويمايدى. وعان كوڭىل اۋدارۋدىڭ قاجەتى جوق, دەي كەلىپ, وسى جەردە سينگاپۋر رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەمەر-ءمينيسترى لي كۋان يۋ تۋرالى ءبىر مىسال ايتتى. ەگەر وسى كوشباسشى امەريكاعا بارسا, لاۋازىمدى تۇلعالاردان باستاپ, بارلىق تانىمال ساياساتكەرلەر, بيزنەسمەندەر ونىمەن كەزدەسۋگە كەزەككە تۇرادى ەكەن. دەمەك, ونى جوعارى باعالاعان. ال سول لي كۋان يۋدىڭ ءوزى بولسا: ماعان امەريكانىڭ جوعارى تەحنولوگياسى, عىلىمى مەن ءبىلىمى كەرەك, ال بىراق ولاردىڭ ادامي قۇندىلىقتارىنىڭ بىزگە كوك تيىنعا كەرەگى جوق دەگەندى اشىق ايتىپ وتىرعان. ويتكەنى, باتىستىڭ قۇندىلىقتارى مەن شىعىستىڭ قۇندىلىقتارى ەشقاشان كىرىگە المايدى, ءبىر قاناتتىڭ استىندا ءومىر سۇرە المايدى. ولار مەنى كەيدە ديكتاتور دەپ تە اتايدى, ايتسا ايتا بەرسىن. ماعان ولاردىڭ بەرگەن باعاسىنىڭ كەرەگى جوق, ماعان كەرەگى قولىما بيلىك بەرگەن ءوز حالقىمنىڭ باعاسى دەگەن ەكەن. سول سياقتى ءبىز دە اركىمنىڭ بۇرا تارتقان پىكىرلەرىن ەمەس, حالىققا قاجەتتى دۇنيەلەردى ەسكەرۋىمىز كەرەك. مىنا كىتاپتاعى ماقالالاردىڭ بارلىعى تەك قانا پرەزيدەنت بولمىس-ءبىتىمىنىڭ قىرلارى ەمەس, بۇل – ءبىزدىڭ ەگەمەندىگىمىزدىڭ ەپوپەياسى. ول ءبارىمىز ءۇشىن, اسىرەسە, جاستار ءۇشىن ماڭىزدى, دەدى عالىم ءسوزىنىڭ سوڭىندا.
كەلەسى بولىپ ءسوز كەزەگىن العان بەلگىلى قوعام قايراتكەرى, جازۋشى, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى, گازەتتىڭ بەلسەندى اۆتورلارىنىڭ ءبىرى جابال ەرعاليەۆ تە «پرەزيدەنت» جيناعىنىڭ حالىق ءۇشىن ماڭىزى زور ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى.
– مەن بۇل جيناقتى مۇقيات قاراپ شىقتىم. ونداعى اۆتورلاردىڭ ءبارى دە بىلىكتى ادامدار عوي, سولاردىڭ اربىرىنەن ادام وزىنە ءبىر ۇلاعاتتى وي تۇيە الادى. مىسالى, ماعان مارقۇم ءازىلحان نۇرشايىقوۆ اعامىزدىڭ «ءبىز تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتى جۇرەگىمىزدە ساقتاۋىمىز كەرەك» دەگەن ءسوزى قاتتى اسەر ەتتى. سول, جۇرەكتە ساقتاۋدىڭ ءبىر امالى وسىنداي جيناقتار ەكەنىن اتاپ ايتۋىمىز كەرەك, – دەدى ج.ەرعاليەۆ.
ودان ءارى سەناتور ءوزىنىڭ بۇرىنعى ءبىر سوزىندە «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى بۇكىل قازاقستانداعى قازاق باسپاسوزىنىڭ ابىرويىن ساقتاپ قالدى دەپ ايتقان ءسوزىن ەسكە الدى. بۇرىن, ايماقتا جۇرگەندە قازاق ءباسپاسوزىنىڭ ءبارىنىڭ تيراجى ءبىر «كاراۆان» گازەتىنەن اسا المايدى دەگەندى كەيبىرەۋلەر بەتىمىزگە سالىق قىلعانداي ءجيى ايتىپ, ساعىمىزدى سىندىراتىن. سول كەزدە «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى تيراجى جاعىنان بارلىق گازەتتەردىڭ الدىنا شىعىپ, ءبارىمىزدىڭ رۋحىمىزدى كوتەرىپ تاستاعان ەدى. ونىڭ ۇستىنە «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ بارلىق تاريحىن تەرىپ, شەجىرەسىن قاتتاپ-شوتتاۋدا تاريحي ينستيتۋتتاردىڭ اتقاراتىن ىستەرىن جالعىز ءوزى اتقارىپ وتىر. سونىڭ ءبىر دالەلى بۇگىنگى «پرەزيدەنت» جيناعى دەي كەلىپ, ونىڭ الداعى ۋاقىتتا وقىرمانعا شەگەر ساپارىنا ساتتىلىك تىلەدى.
ودان كەيىن ءسوز ءماجىلىس دەپۋتاتى, جازۋشى الدان سمايىلعا بەرىلدى. «پرەزيدەنت» جيناعى – ءبىزدىڭ تاريحي شەجىرەمىز, دەگەن شەشەن ەلباسىنىڭ باستاعان ءىستەرىنە, قولعا العان رەفورمالارىنا پىكىر جازعان اۆتورلاردىڭ ءبارى دە سول كەزدىڭ شىندىعىن تاريح ءۇشىن بەلگىلەپ كەتكەن, دەدى.
ودان ءارى الدان سمايىل اقمولانىڭ ەجەلگى تۇرعىندارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ءوزى ەلباسىنىڭ وسىناۋ شاعىن قالانى بۇگىنگى كۇنى اتى ايداي الەمگە بەلگىلى بولعان استانا دەڭگەيىنە كوتەرۋ جولىنداعى ىستەرىنىڭ بارىنە كۋا ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى. سول وقيعانىڭ ءوزى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ تاعدىرىن ايقىنداپ بەرگەن ءىس بولدى. كەزىندە ءبىز وسىندا «قازاق ءتىلى» قوعامىن قۇرىپ, قالانىڭ «تسەلينوگراد» دەگەن اتىن وزگەرتىپ, تاريحي «اقمولا» اتىن قايتارايىق دەگەنگە 12 مىڭداي قول جيناپ, ونى جوعارعى كەڭەسكە تاپسىرعان ەدىك. وعان قارسى شىققان جەرگىلىكتى شوۆينيستەر دە از بولعان جوق. الايدا, پرەزيدەنت وعان قاراماي, «اقمولا» اتىن قايتارۋ تۋرالى ءوزىنىڭ جارلىعىنا قول قويدى. سول كەزدە وسى ولكەدەگى قازاقتىڭ رۋحى قاتتى كوتەرىلىپ قالدى. ال قارسىلاستاردىڭ ۇندەرى شىقپادى, وعان سەبەپ بولعان پرەزيدەنتتىڭ جەكە باسىنىڭ بەدەلى ەكەنى انىق ەدى. ارتىنان اقمولا استانامىزعا اينالدى. مەنىڭشە, سول كەزدەن باستاپ پرەزيدەنتتىڭ دە ساياساتى تاۋەلسىز ەلدىڭ بەلىن بەكەمدەۋگە تولىعىمەن بۇرىلدى دەپ ويلايمىن. استانانىڭ وسىندا كوشىپ كەلۋى – بۇكىل حالىقتى ءدۇر سىلكىندىرىپ, تاۋەلسىزدىكتىڭ باياندى بولاتىندىعىنا, تىككەن تۋىمىزدىڭ جىعىلمايتىندىعىنا ءبىر-جولاتا سەندىردى. حالىق, ءتىپتى, سول كەزدەگى قيىندىقتاردى دا ۇمىتىپ, پرەزيدەنتتىڭ ونىڭ ۋاقىتشا ەكەندىگى تۋرالى ايتقان سوزىنە ۇيىدى. مەنىڭشە, ءبىز استانانىڭ ارقاعا كوشۋىنىڭ ماڭىزىن ءالى كۇنگە حالىققا تولىق جەتكىزىپ بولعان جوقپىز. مەن ءوزىم وسى باعىتتا 4-5 ماقالا جازدىم, بىراق بۇل شەشىمنىڭ ار جاعىنداعى تەرەڭ سەبەپتەرى ءالى اشىلعان جوق دەپ ويلايمىن. پرەزيدەنتتىڭ ءوزىنىڭ: سارىارقا ساياسي ساۋداعا ءتۇسىپ جاتقان كەزدە ءبىز جەتىسۋدا جايباراقات جاتا المادىق, ءبىز الاتاۋدىڭ باۋرايىنا سىيماي كەتكەن جوقپىز, قايتا جەر ءجانناتى جەتىسۋدى قيماي-قيماي كەتتىك, تاريحتىڭ قاتال تالابى سولاي بولدى, دەگەن ءسوزىنىڭ ماڭىزى وتە تەرەڭ. قالامگەر قاۋىم سونىڭ تەرەڭىنە بويلاي ءتۇسۋى كەرەك, دەدى الدان سمايىل. سونىمەن بىرگە, ول ەلىمىزدىڭ دۇنيەدەن وتكەن ابىز اقساقالدارى مەن اقىن-جازۋشىلارىنىڭ پرەزيدەنت تۋرالى اعىنان جارىلعان تىلەكتەرىن جيناستىرىپ, حالىققا ورتاق ءبىر كىتاپ ەتىپ ۇسىنسا دا ارتىق بولماس ەدى دەگەن پىكىر ايتتى. سولاردىڭ ىشىندە ءوزى اقىن-جازۋشىلار ءابۋ سارسەنباەۆتىڭ, ءازىلحان نۇرشايىقوۆتىڭ, فاريزا وڭعارسىنوۆانىڭ, تۇمانباي مولداعاليەۆتىڭ جانە باسقالاردىڭ پىكىرلەرىن جوعارى باعالايتىنىن جەتكىزدى. وسى تۇلعالاردىڭ ءبارىنىڭ دە پرەزيدەنتكە دەگەن ىقىلاسى وراسان, دەي كەلىپ, ءسوزىنىڭ سوڭىندا وسىنداي جيناق قۇراستىرعان «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ باسشىلىعىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
ونىڭ ءسوزىن جيىندى جۇرگىزىپ وتىرعان ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ تا قولداپ, اسىرەسە, ءابۋ سارسەنباەۆتىڭ پرەزيدەنتكە «دانىشپان ۇلىم» دەپ بەرگەن باعاسىنا بايلانىستى ءوز پىكىرىن ايتىپ ءوتتى. باعا دەگەن سالىستىرمالى كاتەگوريا عوي, ول كىمنىڭ بەرۋىنە بايلانىستى ماڭىزى بەلگىلەنەدى. بىرەۋدىڭ «كەرەمەت» دەگەن باعاسىنان ەكىنشى بىرەۋدىڭ «جامان ەمەس» دەگەنى الدەقايدا ارتىق بولۋى دا مۇمكىن. ال ءابۋ سارسەنباەۆ اعامىز اۋزى دۋالى, ءسوزى ءۋالى, جان دۇنيەسى تاپ-تازا, ەرەكشە قاسيەتتى ابىز اعامىز ەدى. قادىر اقىننىڭ ول تۋرالى ايتقان: «ابەكە, ورنىڭ بولەك قوي, بولەك قوي ورنىڭ ءاماندا. قۇدايداي ادام كەرەك قوي قۇدايسىز مىنا زاماندا», دەگەن سوزدەرى دە وسى ويىمىزدى تىرىلتە تۇسەدى. سول اعامىزدىڭ پرەزيدەنتكە «دانىشپان ۇلىم» دەپ بەرگەن باعاسىنىڭ ماڭىزى زور, دەدى س.ابدراحمانوۆ.
وسىدان كەيىن ءسوز كەزەگى جازۋشىلار وداعىنىڭ ءتوراعاسى, سەناتور نۇرلان ورازالينگە بەرىلدى. ەل گازەتى «ەگەمەن» ەلدىڭ ماقساتىن, ەلدىڭ مۇراتىن, مىندەتىن الدىڭعى ساپتا ايتىپ جانە ونى ەلگە ءوتىمدى ەتىپ جەتكىزىپ كەلە جاتىر. بۇل – «ەگەمەننىڭ» ايشىقتى, ەشكىمگە ۇقسامايتىن قولتاڭباسى, باسپاسوزدەگى ەجەلدەن الىپ كەلە جاتقان جولى. باياعىدان سولاي بولاتىن, قازىر دە سول ستيل تياناقتالىپ, تولىق سالماقتانا تۇسكەنىن بايقايمىز. مىنا سوڭعى شىعىپ جاتقان كىتاپتار سونىڭ ايقىن ايعاعى. گازەتتىڭ بەتىنە شىققان دۇنيەلەر تىگىندىلەردە سارعايىپ قالادى. قازىر ارحيۆ اقتارىپ, سارىلىپ زەرتتەۋ جۇرگىزەتىن ادامدار ازايىپ كەتتى. ال كىتاپقا تياناقتالىپ, جۇيەلەنىپ ەنگىزىلگەن دۇنيەلەردىڭ سەريا بولىپ شىعىپ جاتقانى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى باسشىسىنىڭ ۇلكەن ەڭبەگى دەپ ساناۋىمىز كەرەك. ءسويتىپ, جيناقتالعان دۇنيەلەردەن جاستار دا, اسىرەسە, زيالى قاۋىم وكىلدەرى دە قاي كەزدە قانداي سوزدەر ايتىلىپ ەدى, قاي تاقىرىپ قالاي باعىتتالىپ ەدى دەگەن ساۋالدارىنا جاۋاپ تابادى. زامان ىلگەرى جىلجىعان سايىن سۇراق تا كوبەيەدى, ولاردىڭ جاۋاپتارى دا قيىنداي تۇسەدى. بۇگىنگى الەمدەگى ءتۇرلى سىن-قاتەرگە بايلانىستى تياناقتى وي, باسالقى سوزدەرمەن ايتىلعان جاۋاپتاردىڭ ءبارى «ەگەمەندە» شىعىپ وتىرادى. قازاق ءتىلدى باسىلىمداردىڭ ىشىندەگى تالداۋ, تانىمدىق سيپاتى بار ۇلكەن ماقالالاردىڭ كوبى «ەگەمەندە» جارىق كورىپ كەلەدى. سونداي ماقالالاردىڭ دەنى ەلباسىنىڭ ساياساتىمەن ۇشتاسىپ, گازەت بەتىندە ءجيى جاريالانىپ تۇردى. مىنە, وسىلاردىڭ ءبارىن حالىققا جەتكىزۋدە مىنا «پرەزيدەنت» جيناعىنىڭ ماڭىزى زور ەكەندىگى داۋسىز, دەدى سەناتور.
ودان ءارى ن.ورازالين ءوزىنىڭ «ەگەمەنگە» 4 جىلداي باسشىلىق ەتكەن ساتتەرىن ەسكە الىپ ءوتتى. ول ەكونوميكالىق تۇرعىدان قيىن-قىستاۋ كەزدەر ەدى. قاعازدىڭ تاپشىلىعىنان گازەتىمىز اپتاسىنا ەكى-اق رەتتەن شىعىپ قالىپ جاتتى, ەلدىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى دە تومەن, ايلىق تا از بولعان جۇتاڭ زامان ەدى. بىراق سول كەزدە دە قىزمەتكەرلەرىمىز قاجىماي-تالماي ەڭبەك ەتىپ ەدى. وكىنىشكە وراي, ولاردىڭ كەيبىرى قازىر ارامىزدا جوق, دەي كەلىپ, سول ازاماتتاردىڭ ءبىرازىن ەسكە الىپ ءوتتى.
ن.ورازالين كەلەسى كەزەكتە ومىردەگى تۇلعانىڭ رولىنە قاتىستى ءوز پىكىرلەرىن ورتاعا سالىپ ءوتتى. زاماننىڭ تۇلعاعا بايلانىستىلىعى بۇرىن دا كۇشتى ەدى, قازىر ءتىپتى ارتا ءتۇستى. تۇلعا مىقتى بولسا, كىشكەنتاي ەلدىڭ دە باعى جانادى, ال تۇلعاسى تۇرپاتسىز بولسا ۇلى ەلدەردىڭ ءوزى دە ۇلارداي شۋلاپ قالاتىنىن كوزىمىز كورىپ وتىر, دەي كەلىپ, سونىڭ مىسالىنا 50 ميلليوننان ارتىق حالقى بار ۋكراينانىڭ قازىرگى مۇشكىل جاعدايىن كەلتىردى. وسى ورايدا وسىنداي قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە قازاقتىڭ پەشەنەسىنە نۇرسۇلتان نازارباەۆتاي باسشىنىڭ جازىلعانىنا مىڭ مارتە شۇكىرشىلىك ايتۋىمىز كەرەك, دەدى نۇرلان ورازالين. سونىمەن قاتار, ەلباسىنىڭ ۋكرايناعا قاتىستى بىتىمگەرشىلىك ىستەرى تۋرالى دا ءوزىنىڭ پىكىرىن ءبىلدىرىپ, ونىڭ جالپى قازاقستان ءۇشىن ۇلكەن جەتىستىك بولعانىن اتاپ ءوتتى.
«پرەزيدەنت» جيناعىنا ماقالاسى ەنگەن سەناتور ءالي بەكتاەۆ تا تۇساۋكەسەر ءراسىمىندە ءوزىنىڭ پىكىرىن ءبىلدىردى. ەلباسى تۋرالى سوڭعى كەزدەرى شىعىپ جاتقان كىتاپتار مەن ماقالالاردىڭ ءبارى ادامدى ەرەكشە تەبىرەنتەتىنىن بايقادىم, دەپ باستادى ول ءوزىنىڭ ءسوزىن. مەنىڭشە, ولاردا بۇرىن-سوڭدى جازىلماعان, ساياساتتىڭ تالابىمەن تاسادا قالىپ قويعان دۇنيەلەر شىنايىلىقپەن جازىلىپ جاتىر. سوندىقتان دا جۇرەكتەن شىققان سوزدەر ادامنىڭ جۇرەگىنە جەتىپ, تەبىرەنتەدى. مىنا كىتاپقا 100-گە تارتا ماقالا ەنگىزىلگەن ەكەن. سونىڭ ارقايسىسىن وقىرمان رەتىندە شولىپ شىققاندا ەرەكشە سەزىمگە بولەندىم.
ودان ءارى شەشەن ءوزىنىڭ ايماقتان جۋىردا عانا كەلگەن ادام رەتىندە ەلدەگى جاعداي تۋرالى شاعىن اقپارات بەردى. مەن ءوزىم قىزمەت ىستەگەن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 900 ەلدى مەكەن بار. سونىڭ بارىندە دە تاۋەلسىزدىك جىلدارى جاڭا قۇرىلىستار سالىنىپ, جاڭا عيماراتتار بوي كوتەردى. مەكتەپ, اۋرۋحانا تۇرعىزىلىپ, گاز كەلتىرىلىپ, تازا اۋىز سۋ جەتكىزىلىپ, قايناپ جاتقان ەلدى مەكەندەردى كورەسىز. وسىنىڭ ءبارى – ەشقانداي باعا جەتپەس ەلباسىمىزدىڭ ەڭبەگى. ونى حالىق جاقسى بىلەدى, سوندىقتان دا اقساقالدارىمىز بەن ابىزدارىمىز ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, اق تىلەكتى باتاسىن بەرىپ جاتادى. ەلباسىنىڭ ەڭبەگىن, قادىرىن حالىققا كورسەتە تۇسەتىن ەڭبەكتەر شىققان سايىن قۋانۋىمىز كەرەك, دەدى ول.
سەناتور مۇرات باقتيار ۇلى ءوزىنىڭ ءسوزىن ەل گازەتى «ەگەمەننىڭ» پارلامەنتتەگى سالماعىن جەتكىزۋدەن باستادى. سەنات دەپۋتاتتارىنىڭ ءبارى, ءتوراعامىزدان باستاپ, سونىڭ ىشىندە, ءتىپتى, ورىستىلدەستەرىمىز دە بار, وزدەرىنىڭ جۇمىس كۇنىن «ەگەمەندى» شولىپ شىعۋدان باستايدى, دەدى ول. سوندىقتان ەلباسى تۋرالى بۇرىن «ەگەمەنگە» شىققاندىقتان استىن سىزىپ وقىعان ماقالالاردىڭ ەندى جەكە كىتاپ بولىپ شىققانى ءبىزدى قۋانتىپ وتىر. بۇلاردىڭ ءبارى دە ۇلتىمىزدىڭ ءسۇت بەتىنە شىعار قايماقتارىنىڭ جازعان دۇنيەلەرى. كىتاپتىڭ كوتەرىپ تۇرعان جۇگىنىڭ, تەرەڭ مازمۇنىنىڭ ولشەمى جوق. وسى كىتاپ بارلىق كىتاپحانالاردا, سونىڭ ىشىندە شالعاي ەلدى مەكەندەردىڭ كىتاپحانالارىنا جەتسە نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى, دەدى سەناتور.
تۇساۋكەسەر راسىمىندە سوڭعى ءسوز بەلگىلى مەتسەنات, قوعام قايراتكەرى, زاڭگەر بەكەت تۇرعاراەۆقا بەرىلدى. وتىرىستى جۇرگىزىپ وتىرعان س.ابدراحمانوۆ وعان ءسوز بەرەردە قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتكەندەگى ءىس-ارەكەتتەرى مەن استانا ءسامميتىن وتكىزۋگە بايلانىستى ماقالالار توپتاستىرىلعان «سالتانات» جيناعى وسى سەريامەن شىققاندا دەمەۋشىلىك جاساعان ازامات ەكەنىن ەسكەرتىپ ءوتتى. بەكەت اعامىز ءوزىنىڭ سوزىندە وسىندا ايتىلعان اڭگىمەلەردىڭ ءبارىنىڭ توركىنى ەلباسىنىڭ كورەگەن, دۇنيەدە بۇرىن بەلگىسىز بولىپ كەلگەن ەلىمىزدى الەمگە تانىتقان, مويىنداتقان تۇلعا ادام ەكەندىگىن جەتكىزۋگە سايدى, دەدى. باسشىمىزدىڭ ءومىر وتكەلدەرىن, ۇلاعاتتى ءىس-ارەكەتىن حالىققا جەتكىزە بەرۋدەن بەلىمىز ەشقاشان تالماۋى كەرەك. مىنا كىتاپ تا سول قىزمەتتى لايىقتى اتقارىپ تۇر. ەندى ونى مەكتەپتەردە, كوللەدجدەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا ۇجىمدىق وقۋلاردى ۇيىمداستىرسا نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى, دەي كەلىپ, ءوزىنىڭ حالىقتىڭ قايناعان ورتاسىندا جۇرگەندە كەيدە پرەزيدەنتتىڭ ورەلى ىستەرىن بىلە قويمايتىن, ۇعا المايتىن ادامداردى دا كەزدەستىرىپ قالاتىنىن ايتىپ ءوتتى. سونىمەن قاتار, ول از دانامەن شىققاندىقتان, وسىنداي كىتاپتاردىڭ كەيبىر مەكتەپتەرگە ءبىر دانادان دا جەتپەيتىنىن تىلگە تيەك ەتتى. الايدا, حالىققا جەتكىزۋ ءۇشىن, قازاقشا ايتقاندا, يلەۋىن كەلتىرۋ ءۇشىن تىم بولماسا وسىنداي كىتاپتار تۋرالى وقۋ ورىندارىندا ءبىر جيىندار وتكىزىلىپ تۇرعانى دۇرىس بولار ەدى, دەدى.
«پرەزيدەنت» اتتى جيناقتا قامتىلعان ءار جىلدىڭ ماتەريالدارى جەكە تاراۋعا بىرىكتىرىلگەن. ونىڭ باسى پرەزيدەنتتىڭ بالالىق جانە جاستىق شاعى تۋرالى ءسوز ەتىلەتىن ماقالا-سۇحباتتان باستالادى. بۇدان ءارى بولاشاق مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇشقان ۇياسىنان العان تاربيەسى مەن ءوسۋ جولدارى, ۇلكەن ومىرگە قاراي باسقان العاشقى قادامدارى, وسىنىڭ جەلىسىندە دنەپرودزەرجينسكىدەگى وقىعان جىلدارى, ەلباسىنىڭ تۋعان جەرگە دەگەن كوزقاراسى مەن ول جونىندەگى تەبىرەنىسى ءسوز ەتىلەدى. كەلەسى ماقالالاردا ەلباسىنىڭ قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋدەگى ءرولى, ەسىلدىڭ بويىنا ەل قوندىرعان ۇلكەن ەڭبەگى, قازاقستاننىڭ دامۋ جولىن تاڭداۋداعى كەمەڭگەرلىگى, سىرتقى الەممەن قارىم-قاتىناستاعى سىندارلى ساياساتى, وسىنىڭ نەگىزىندە جاھان جۇرتى ساناساتىن تەگەۋرىندى تۇلعاعا اينالۋى جايلى تولىمدى تولعامدار ايتىلىپ, ساليقالى سىرلار شەرتىلەدى. كىتاپتا كوپتەگەن اۆتورلاردىڭ پرەزيدەنتتىڭ ەل باسقارۋ ءىسىندەگى كرەدوسىنا, باعىتى مەن باعدارىنا عىلىمي, فيلوسوفيالىق جانە الەۋمەتتىك تۇرعىدان باعا بەرۋگە قۇرىلعان تالدامالى ماتەريالدارىن دا وقۋعا بولادى. سونداي-اق, مۇندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ تۋعان باۋىرلارىمەن, بىرگە وسكەن دوستارىمەن جۇرگىزىلگەن سۇحباتتار دا قامتىلعان. وسىندا ءسوز بولاتىن جايتتاردى ەلباسى تۋرالى تۇسىرىلگەن فيلمدەر بويىنشا جازىلعان شولۋ-رەتسەنزيا تياناقتاپ بەرەدى.
كىتاپتىڭ جارىققا شىعۋىنا «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى دەمەۋشىلىك جاساعانىن جوعارىدا ايتتىق. ال قۇراستىرۋشى بەلگىلى جۋرناليست سەرىك ءپىرنازار, وعان كومەكتەسىپ گازەت تىگىندىلەرىنەن ماقالالاردى سۇرىپتاعان راۋشان تاۋىرحانقىزى ەكەنىن ايتا كەتۋدى پارىز سانادىق. ءسويتىپ, ەل نازارىنا ەلباسى جايلى تاعى ءبىر ەرەكشە ەڭبەك جول تارتتى. ونى زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ «ەلباسىتانۋ ەپوپەياسى» دەپ باعالاۋى ابدەن ورىندى. وسى ەڭبەكتى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى ەلباسىنىڭ تۋعان كۇنىنە تارتۋ ەتىپ ۇسىنادى.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان».
استانا.