التىنسارين اۋدانى تابيعاتتىڭ تامىلجىعان ورتاسىندا تۇر. اينالا اق قايىڭ مەن قاراعاي, كۇرە جولدىڭ بويىنان وتكەن جولاۋشىنى «شىركىن وسىنداي ءجاننات جەردە تۇرعان ادامدا ارمان بار ما؟» دەگىزەدى. بىراق اۋىلدا تىرشىلىككە ەڭ قاجەتتى اۋىز سۋ مەن جول بولماسا, ادامدار تابيعاتتىڭ سونداي كوركىن دە بايقامايتىنداي قالىپقا كەلەدى ەكەن. اتاقتى «سوسنوۆىي بور» ساناتوريى ورنالاسقان بۇل وڭىردە جەر استىندا مينەرالدى سۋ قورى مول بولعاندىقتان, ول كادىمگى اۋىز سۋعا جارامدى ەمەس, تۇششى قۇدىق جوق. سوندىقتان اۋىز سۋدى سىرتتان تارتۋى ءتيىس. باتىربەك احمەتوۆ وسى اۋدانعا 2010 جىلى اكىم بولىپ كەلگەندە الدىمەن اۋىز سۋ ماسەلەسىنە كوڭىل ءبولدى.
– اۋىلدا دا, قالادا دا الدىمەن ادام تىرشىلىگىنە قاجەت اۋىز سۋ بولىپ تابىلادى. ساپالى اۋىز سۋ بولماي, ادامداردىڭ دەنساۋلىعى تۋرالى دا ءسوز قوزعاۋ ارتىقتاۋ. سوندىقتان مەملەكەتىمىزدىڭ اۋىلعا زور قامقورلىقپەن جۇرگىزىپ وتىرعان «اق بۇلاق» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا تالپىنىس جاسادىق. بۇل زور مۇمكىندىك, – دەيدى باتىربەك مىقانسالىق ۇلى.
راسىندا, وسى اۋدانداعى قاي ەلدى مەكەن بولسا دا اۋىز سۋدان قاڭسىپ وتىراتىن. بولشوي چۋراكوۆ دەگەن ۇلكەن اۋىلعا اۋىز سۋ ەكى جىلدا جەتكىزىلدى. اۋىلداعىلاردىڭ بالاشا قۋانعانىن كورسەڭ. اۋىلداردى ايتپاعاننىڭ وزىندە, اۋدان ورتالىعى وباعان سەلوسىندا دا اۋىز سۋ بولمايتىن. قازىر بۇل جەردە دە تاۋلىك بويى سۋ شۇمەكتەن اعىپ تۇر. مالىي چۋراكوۆ مەن سيلانتەۆ ەلدى مەكەندەرىنە اۋىز سۋدىڭ جەتكىزىلگەنى اۋىلدان كەتۋگە جينالىپ, قوپاڭداپ وتىرعان جۇرتتى قايتا ويلاندىردى. «اق بۇلاق» باعدارلاماسى بويىنشا بۇرىنعى سۋ قۇبىرلارىن جاڭعىرتۋ جۇمىستارى ءجۇرگىزىلۋدە. وسىنداي جۇمىستار ارقاسىندا ششەرباكوۆ سەلوسىنا جاقىندا اۋىز سۋ جەتكىزىلمەك.
– بۇرىن, سوناۋ قيىن جىلدارى اۋىلدىڭ جۇگى نەگە اۋدى؟ الەۋمەتتىك جاعداي جاسالسا اۋىلداعىلار تۋعان جەردەن قايدا كەتپەك؟ قازىر اۋدانداعى اۋىز سۋ مەن گاز جەتكىزىلگەن اۋىلداردا تۇرعىندار قالاداعىداي تۇرا باستادى. وت جاقپايدى, سۋ تاسىمايدى, ءۇيدىڭ ءىشى تاپ-تازا, بارلىعى ءۇيدىڭ ىشىندە. ادامعا قالادا دا, دالادا دا وسىدان ارتىق نە كەرەك؟ – دەيدى اۋدان اكىمى باتىربەك احمەتوۆ.
التىنسارين وبلىس ورتالىعىنا جاقىن اۋداننىڭ ءبىرى بولعانىمەن, مۇندا نە اۋىز سۋ, نە گاز جوق, جولدار دا توزىپ بىتكەن بولاتىن. باكەڭ وسى اۋدانعا كەلگەلى ششەرباكوۆ, كراسنىي كاردون جانە مالىي چۋراكوۆ دەگەن ءىرى سەلولارىنا كوگىلدىر وتىن جەتكىزىلدى. بيىل قاڭتار ايىندا كراسنىيكاردوندىقتار العاش رەت كوگىلدىر وتىندى پايدالانا باستادى.
– جىل سايىن 15 تەكشە مەتر وتىن الاتىن ەدىك. تۇننەن تۇرىپ وت جاعۋ, كۇل الۋ دەگەن ايەلدى ءجۇنجىتەتىنى راس. ەندى, مىنە, ءبىر كۇننىڭ ىشىندە ءۇيىمىز حان سارايىنداي وزگەرىپ سالا بەردى, 25 جىل وت جاققان بەينەتىمدى ءبىر كۇندە ۇمىتقاندايمىن. ارينە, مۇنىڭ بارلىعى دا ەلباسىمىزدىڭ ساياساتىنىڭ ارقاسى ەكەنىن ءتۇسىنەمىز. ال سونى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن كوپ جۇمىستار اتقارىپ وتىرعان اۋدان اكىمى باتىربەك مىقانسالق ۇلىنا راحمەتىمدى ايتامىن, – دەپ اعىنان جارىلعان ەدى ۇيىنە گاز جەتكەن كۇنى كراسنىي كاردون اۋىلىنىڭ تۇرعىنى مۋسفيرا پيمەنوۆا.
جاسىراتىنى جوق, وبلىستىڭ وزگە اۋداندارىندا اۋىل, اۋدان ىشىندەگى جولداردىڭ جوندەلىپ جاتقانى شامالى, ايتارلىقتاي جۇمىستاردى ەشكىم كورىپ وتىرعان جوق. التىنسارين اۋدانىندا ۇلكەن داڭعىل جولدان ماياكوۆسكي, الەكسەەۆ اۋىلدارىنا دەيىن باراتىن جولدار ورتا ءجوندەۋدەن وتكىزىلدى. اۋدانداعى «زۋەۆ – تاناباي – ۆوروبەۆ» جولىنا تاس توسەلىپ, اعىمداعى جوندەۋ جۇمىسى جۇرگىزىلدى. سونىمەن قاتار, اۋداندا ءبىرىنشى رەت سيلانتەۆ جانە بولشوي چۋراكوۆ ەلدى مەكەندەرى ىشىندەگى كوشەلەرگە تاس توسەلىپ, جوندەلدى.
اۋىل ءۇشىن الەۋمەتتىك ماسەلە ىلعي دا الدىڭعى ورىندا تۇرادى. باتىربەك مىقانسالىق ۇلى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى ىلكىمدىلىكپەن دامىپ وتىرعان بۇگىندە اۋىلعا وگەي بالانىڭ كۇيىن كەشتىرۋگە بولمايتىنىن جانە ونىڭ جاعدايىن بارىنشا قالاعا جاقىنداتۋدى ويلايدى. الەۋمەتتىك جاعداي سايراعان ءتىلمەن كەلمەيدى, وعان مول قارجى, جۇمىس كەرەك. مەملەكەت ونداي قارجىنى بەرىپ تە وتىر, ءتۇرلى باعدارلاما جۇمىس ىستەپ جاتىر. ال ءىستىڭ ورايىن كەلتىرۋ اكىمدەرگە كوپ بايلانىستى. باكەڭنىڭ بۇل ورايدا تاجىريبەسى جەتەدى. مىسالى, قازىر اۋىلدىق جەردە مەكتەپ پەن بالاباقشا نەگىزگى تىرەك دەسە بولادى. شۇكىرشىلىك, اۋىلدا بالا تۋ كورسەتكىشى جوعارىلاپ, باقشالارعا سۇرانىس دا ارتقان. سوڭعى بەس جىلدا اۋداندا ءۇش بالاباقشا اشىلدى. ەكى مەكتەپ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قارجىسىنا كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىنان ءوتتى.
– وزگە مەكتەپتەردىڭ اعىمداعى جوندەۋ جۇمىسىنا بيۋدجەتتەن قارجى كۇتىپ وتىرا بەرسەك, ولار جىل سايىن توزا بەرەدى عوي. بالالارعا ءبىلىم بەرەتىن قاسيەتتى ورىنعا ءجۇردىم-باردىم قاراساق, بولاشاققا نە ايتامىز. اۋدانداعى كاسىپكەرلەر مەن شارۋاشىلىق جەتەكشىلەرىنىڭ باسىن قوسىپ جىبەرىپ, وسى ماسەلەنى تۇسىندىرگەنمىن. ولاردىڭ قولداۋىمەن جينالعان قارجىعا پريوزەرنىي, لەرمونتوۆ, ششەرباكوۆ, زۋەۆ اۋىلدارىنداعى مەكتەپتەرگە كۇردەلى جوندەۋدەن ەش كەم تۇسپەيتىن اعىمداعى جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدىك, – دەيدى ب. احمەتوۆ.
باكەڭ مۇنان بۇرىن جانگەلدين اۋدانىن باسقارعان كەزدە دە اتقارعان الەۋمەتتىك جۇمىستاردىڭ راحاتىن شالعايداعى اۋىلدار ءالى كورىپ وتىر. «باتىربەكتىڭ جاساپ كەتكەنى» دەيدى. احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ كىندىك قانى تامعان اقكول اۋىلى وبلىس ورتالىعىنان 700 شاقىرىمداي جەردە جاتىر. قوستانايدان شىققان جولاۋشى 10 ساعات ءجۇرىپ جەتەدى. سول شالعايداعى قاتار جاتقان اقكول مەن قاراسۋ اۋىلىنا ەكى مەكتەپ, سول اۋىلداردىڭ ماڭايىنداعى ميلىسايعا تاعى ءبىر مەكتەپ سالىپ بەرگەن ەدى. بۇگىندە بالالاردىڭ راحاتىنا قىزمەت ەتىپ تۇر. اقكول مەن قاراسۋعا اۋىز سۋ تارتىپ بەرگەن دە باكەڭ بولاتىن.
– قالا حالقىنىڭ كوبەيىپ, اۋىلداردىڭ وبلىس كارتاسىنان سىزىلۋى, تۇرعىندارىنىڭ ازايۋ ۇدەرىسى ءالى توقتاماي وتىر. ال ءسىزدىڭ اۋىلدا بارىنشا الەۋمەتتىك جاعدايدى وڭالتۋ كەرەك دەپ شىرىلدايتىن كوزقاراسىڭىز ۋاقىت تالابىنا ساي ما؟ – دەپ اكىمدى شامىرقاندىرىپ الدىق.
– اۋىل تۋرالى وسىنداي كوزقاراستى مەن ءاۋ باستان قولدامايمىن. ءوزىمىز اۋىلدان شىقتىق. قازاق اۋىلى ءومىر ءسۇرۋى ءتيىس! ءبىز اتا كاسىبىمىزدى تاستاماي, قايتا ونى جاڭعىرتا دامىتۋىمىز قاجەت. ءبىز سوندا عانا ءداستۇرىمىزدى, ءتىلىمىزدى بەرىك ساقتاپ, ۇلت رەتىندە كۇشەيە تۇسەمىز. قازىر اۋىلدا مال باعىپ وتىرعان جىگىتتەر ەشكىمنەن كەم ەمەس. مەملەكەتتىڭ ءوزى سوعان جاعداي جاساپ وتىر. تەك قيمىلدا, ەرىنبە. مىسالى, ءبىزدىڭ اۋداندا ورتا جانە شاعىن بيزنەستى دامىتۋ اياسىندا «سىباعا» باعدارلاماسىمەن 5 كىسىگە نەسيە بەرىلىپ, ولار 165 باس ءىرى قارا مال الدى. شارۋا قوجالىقتارىنا, سەرىكتەستىكتەرگە دە مال الۋعا قولقابىس كورسەتىپ وتىرمىز. «التىن اسىق» باعدارلاماسى بويىنشا «حاميت م.م.» شارۋا قوجالىعى 232 قوي-ەشكى الدى. «قۇلان» باعدارلاماسى بويىنشا 6 ادام 108 جىلقى الىپ وسىرە باستادى. مۇنىڭ بارلىعى دا باعدارلاما بويىنشا جاساعان جوسپارىمىزدان الدەقايدا كوپ. ەشتەڭە جاسالماي سۋداعى قالتقىداي جۇرە بەرسەك, ارينە جۇرت اۋىلدان كەتەدى, – دەيدى باكەڭ.
اۋداندا بيۋدجەت قارجىسىن يگەرۋ, بيۋدجەت تابىسپەن تولىقتىرىلماسا, الەۋمەتتىك ماسەلە قايدان شەشىمىن تاپسىن؟ سول ءۇشىن اۋدان شارۋاشىلىعىن اقساتپاۋعا تىرىسادى. سوڭعى جىلدارى اۋدان وڭىرىندە ورنالاسقان «سوسنوۆىي بور» ءساناتوريىنىڭ جانىنان «MVS» اتتى سەرىكتەستىك «ARTEZA» دەگەن ماركامەن شولمەككە اۋىز سۋ قۇياتىن تسەح اشتى. «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020», «اگروبيزنەس-2020», «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلامالارى بويىنشا ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى بەلسەنە جۇزەگە اسىرادى. ءوڭىردىڭ يندۋستريالىق كارتاسى شەڭبەرىندە 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان ءىرى ەكى جوبا جۇزەگە اسىرىلدى. 500 انالىق ءىرى قارا مال جانە 1000 ءىرى قاراعا ارنالعان بورداقىلاۋ الاڭى ىسكە قوسىلدى. قازىر «وباعان قۇس» شارۋاشىلىعىنىڭ, ياعني سيلانتەۆ سەلوسىندا تاۋلىگىنە 1 ميلليون جۇمىرتقا بەرەتىن قۇس فابريكاسىنىڭ قۇرىلىسى قىزۋ ءجۇرىپ جاتىر, ونىڭ ءبىر بولىگى دايىن تۇر. يندۋستريا كارتاسىنان تىس ينۆەستيتسيالىق جوبالار دا جۇزەگە اسىرىلۋدا. 500 جىلقىعا ارنالعان بورداقىلاۋ الاڭى ىسكە قوسىلدى. سونىمەن قاتار, وسيپوۆ سەلوسىندا 200 باسقا ارنالعان ساۋىندى ءسۇت فەرماسى, وباعان سەلوسىندا تاۋلىگىنە 3000 ليتر ءسۇت وڭدەيتىن تسەح قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە. 9 اي ىشىندە ينۆەستيتسيالىق نەگىزگى قارجى 2 ميلليارد تەڭگەگە جۋىقتاعان, بۇل وتكەن جىلدىڭ وسى مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 194 ميلليون تەڭگەگە كوپ ەكەن. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا دا جاعداي جاساپ وتىر. اۋداندا جۇمىسسىزدىقتىڭ – 0,4, ال كەدەيلىك شەگىنىڭ 0,1 پايىز بولىپ تومەندەگەنى دە وسىنداي جۇمىستاردىڭ ارقاسى ەكەنى ءسوزسىز.
ايتپاقشى, التىنسارين اۋدانىندا ىشكى ءتۋريزمدى دامىتۋعا دا تالپىنىس بار. بۇل ءوڭىر ۇلى اعارتۋشى ىبىراي التىنسارين مەن قازاق اقىن قىزدارىنىڭ كوشىن باستاعان ءماريام حاكىمجانوۆانىڭ كىندىك قانى تامعان جەر. ولار تۋعان جەردەگى قۇدىقتىڭ ماكەتىن جاساپ, ول جەردە بالعوجا ءجاڭبىرشيننىڭ اۋىلى بولعانىن ەسكە سالاتىن پليتا قويىلدى. ششەرباكوۆ اۋىلىنىڭ كىرەبەرىسىنە التىنسارين ساياباعى سالىنۋدا, بالالاردى وقىتىپ تۇرعان ۇلى ۇستازدىڭ ەسكەرتكىشى دە بوي كوتەردى.
– ءبىزدىڭ حالقىمىز تاريحىنىڭ ءار كەزەڭى ىشكى, سىرتقى تۋريزمگە ماتەريال رەتىندە سۇرانىپ تۇر. ىبىراي اتامىزدىڭ تۋعان جەرىن, كەسەنەسىن كورۋگە ىنتىعىپ كەلەتىندەر از با؟ تامىلجىعان تابيعات مىناۋ. مۇنىڭ ءوزى جاس ۇرپاققا رۋحاني ازىق جانە پاتريوتيزمگە تاربيەلەيتىنىن ەسكەرۋىمىز قاجەت, – دەيدى اۋدان اكىمى باتىربەك احمەتوۆ.
ءنازيرا جارىمبەتوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
قوستاناي وبلىسى,
التىنسارين اۋدانى.