ول ءۇشىن قۇجاتتاندىرۋ جونىندەگى زاڭدى قايتا قاراۋ قاجەت
«قازاقى تەگىمدى قايىرىپ الۋ ءۇشىن كوپ ءجۇردىم. ءالى دە ءبىراز جۇگىرۋ كەرەك سياقتى. شىنىندا دا, اتا تەگىمىزدى دۇرىستاپ جازدىرىپ الۋ وتە قيىن ەكەن...» بۇل – تولقۇجاتتارىنداعى بۇرمالانعان اتا تەگىن تۇزەتە الماي جۇرگەندەردىڭ اشىنعاننان ايتقان ءسوزى.
سولاردىڭ ءبىرى – تايپاق اۋدانىنىڭ تۇرعىنى قالەن يمانباەۆ. سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە كەلىپ قالعان قارت شوبەرەسىنىڭ تۋ تۋرالى كۋالىگىنە ءوز ەسىمىن ەنگىزە الماعانىن ايتىپ نالىدى.
«ەسىمىمدى شوبەرەلەرىمە بەرە الماي ءجۇرمىن...»
«مەنىڭ بۇل حاتتى جازۋىما «ورال ءوڭىرى» گازەتىندە (№76, 10 شىلدە, 2014 جىل) شىققان «تەگىمىزدى تۇزەتۋگە كەدەرگى جوق» دەگەن ماقالا سەبەپشى بولدى. وسى ماقالاعا وراي, مەن باسىمنان وتكەن ءبىر وقيعا جونىندە باياندايىن دەپ ەدىم. مۇمكىن, بۇل وقيعا بىرەۋلەرگە ساباق بولار.
مەن بۇدان 5-6 جىل بۇرىن شوبەرەلى بولىپ, وتباسىمنىڭ شەشىمىمەن ءسابيدىڭ تەگىنە ءوز ەسىمىمدى بەرەتىن بولدىم. ءسويتىپ, نارەستەنىڭ تۋ تۋرالى كۋالىگىن الار كەزدە نەمەرەم رۋسلان اۋداندىق احات بولىمىنەن بەرىلگەلى جاتقان قۇجاتقا قىزىنىڭ ەسىمىن «اياۋلىم», ال تەگىن «قالەن» دەپ, ياعني مەنىڭ ەسىمىمدى, ۇلكەن اتاسىنىڭ اتىن جازۋدى سۇرادى. بىراق, وكىنىشكە وراي, ونداعىلار بۇعان كەلىسپەپتى. ويتكەنى, مەنىڭ ەسىمىم نەمەرەم رۋسلاننىڭ قۇجاتىندا جوق ەكەن. رۋسلان ءدۇنيەگە كەلگەندە ونىڭ قۇجاتىنا «رۋسلان مالىك ۇلى يمانباەۆ» دەپ جازىلىپتى. «اياۋلىم قالەن» بولىپ جازىلۋ ءۇشىن ونىڭ اكەسى رۋسلاننىڭ قۇجاتىندا مەنىڭ ەسىمىم بولۋى كەرەك ەكەن, مىسالى, رۋسلان مالىك ۇلى قالەن دەگەن سياقتى. احات قىزمەتكەرلەرىنىڭ مۇنىسىنا رەنجىگەن نەمەرەم «ءبارىمىز سول كىسىنىڭ ۇرپاعى ەكەنىمىز راس قوي, نەگە مەن قىزىمنىڭ تەگىنە ءوز اتامنىڭ اتىن بەرە المايمىن؟» دەپ اشۋلانىپ ءوزىمدى جىبەردى. اتالعان مەكەمەگە بۇكىل قۇجاتىمدى ارقالاپ بارعانىممەن, ونداعىلار بۇدان بۇرىن نەمەرەمە ايتقاندارىن ماعان دا قايتالاپ, شىعارىپ سالدى. ءسويتىپ, مەن كوزىمنىڭ تىرىسىندە احات بولىمىنە ءوزىم بارىپ, اياۋلىمنىڭ شىن ءمانىسىندە مەنىڭ ۇرپاعىم ەكەنىن قۇجاتتاي دا, بىلاي دا ايتىپ, دالەلدەپ تۇرعاندا ءوز شوبەرەمە ەسىمىمدى بەرە المادىم. مەنىڭ ءبىر تۇسىنبەيتىنىم, شوبەرەمە تەگى رەتىندە ەسىمىمدى بەرەر كەزدە احات بولىمىندەگىلەر نەگە ءبىزدىڭ قولىمىزداعى قۇجاتتاردى ەسەپكە المايدى؟ ونىڭ ۇستىنە مەن ولارعا بارىپ, ءوزىمنىڭ اياۋلىمنىڭ ۇلكەن اتاسى ەكەنىمدى ايتىپ, ونى دالەلدەيتىن قۇجاتتارىمدى كورسەتىپ تۇرعان جوقپىن با؟
ءسويتىپ جۇرگەندە, سابيگە جاردەماقى تولەيتىن ۋاقىت جاقىنداپ قالدى دا, احات-تاعىلاردىڭ ايتقاندارىن ورىنداۋعا تۋرا كەلدى. ناتيجەسىندە شوبەرەمنىڭ قۇجاتى «اياۋلىم رۋسلانقىزى مالىك» بولىپ جازىلدى. ودان كەيىن دە شوبەرەلەرىم دۇنيەگە كەلدى. ولار دا قۇجاتتارىن وسى تەكپەن الدى. ءبۇگىنگى تاڭدا قولدانىستا ءجۇرگەن قۇجات دايارلاۋدىڭ قاتىپ قالعان زاڭىنىڭ كەسىرىنەن نەمەرە, شوبەرەلەرىنە ءوز ەسىمدەرىن بەرە الماي جۇرگەن مەن سەكىلدى اتالار كوپ. بۇل جاعداي, ارينە, بىزدەر سياقتى قاريالاردى قاتتى قىنجىلتادى. اتالارىنىڭ ەسىمىن تەگى ەتىپ الۋ دا ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنىڭ ءبىر بەلگىسى ەمەس پە؟ مەن دە كەزىندە زاڭگەر بولىپ ىستەگەن اداممىن. بۇل ومىردە قاتىپ قالعان ەشتەڭە جوق. بۇرىن ىڭعايىنا, تيىمدىلىگىنە قاراي قولدانىلىپ جۇرگەن زاڭدارعا تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر ەنگىزىلەتىن. قازىرگى ۋاقىتتا ولاي ەتۋگە بولماي ما, نەگە قۇجات دايارلاۋ زاڭى قايتا قارالمايدى؟» – دەپتى قالەن قارت رەداكتسياعا جازعان حاتىندا.
قاريانىڭ حاتىنا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن ءبىز سول بويدا وبلىستىق ادىلەت دەپارتامەنتىنىڭ احات جانە اپوستيل قويۋ قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى گۇلجامال لۇقپانعا حابارلاستىق. ماماننىڭ مالىمدەۋىنشە, مەملەكەتتىك تىركەۋ كەزىندە بالانىڭ تەگى اتا-انالارىنىڭ تەگىمەن ايقىندالادى. قازاقستاننىڭ «نەكە (ەرلى-زايىپتىلىق جانە وتباسى تۋرالى») كودەكسىنىڭ 194-بابىنا سايكەس اتا-انانىڭ تىلەگى بويىنشا بالاسىنىڭ تەگى ۇلتتىق ءداستۇردى ەسكەرە وتىرىپ, بالانىڭ اكەسىنە نەمەسە اتاسىنا بەرىلەدى. قالەن قاريانىڭ اۋىلىنداعى احات قىزمەتكەرى قۇجاتتاۋ بولىمىندە جۇمىس جاساپ وتىرىپ, وسى زاڭدى نەگە ەسكەرمەگەن؟ قالەن قارت باسقا قۇجاتتارى ارقىلى ءوزىنىڭ اياۋلىمنىڭ تۋعان اتاسى ەكەنىن ءوزى «تىرىلەي» كەلىپ, دالەلدەپ وتىرعان جوق پا؟ ادامنىڭ وزىنەن ارتىق قانداي دالەل نەمەسە كۋا كەرەك؟
ءبارىبىر ورىسشا جازىلدى....
قالەن قارتتىڭ رەنىشى ورىندى. تەگىن جاڭعىرتۋدا تالايلاردىڭ تاۋى شاعىلىپ جۇرگەنى راس. سولاردىڭ ءبىرى – مىنا مەنىڭ ءوزىم. بىلتىر تەگىن قازاقشالاي الماي جۇرگەن ءبىر تانىسىمنىڭ اڭگىمەسى مۇرىندىق بولىپ, وسى ماسەلەنى كوتەرىپ, ماقالا جازعان بولاتىنمىن. سول جولى ءتيىستى ورىنداردىڭ قىزمەتكەرلەرىنە جولىققانىمدا, ولار ماعان ەلباسىنىڭ 1996 جىلدىڭ 2 ساۋىرىندە جاريالاعان «ۇلتى قازاق ازاماتتاردىڭ تەگى مەن اكەسىنىڭ اتىن جازۋعا بايلانىستى ماسەلەلەردى بەكىتۋ ءتارتىبى تۋرالى» جارلىعى نەگىزىندە قۇجاتتاردى قازاقشالاۋدا كەدەرگى جوق ەكەنىن ايتقان بولاتىن. جانە قازاقشالانعان قۇجاتتاردىڭ كەيىن كەدەرگىلەرگە تاپ بولمايتىنىن ايتىپ سەندىرگەن ەدى. وسىعان وراي, مەن دە ءوز قۇجاتىمدى تولىقتاي وزگەرتىپ الۋعا تالاپ قىلدىم. بىراق, قۇجات اۋىستىرۋ ماسەلەسى مەن ويلاعانداي وڭاي بولماي شىقتى. اكەمنىڭ ەسىمىندەگى ءبىر-ەكى ءارىپتىڭ دۇرىس جازىلماعانىنا جانە بۇرىنعى تۋ تۋرالى كۋالىگىمدە اكەمنىڭ اتى كورسەتىلمەگەنىنە بايلانىستى مەنىڭ جاڭا قۇجات الۋىم ۇزاققا سوزىلدى. ۇلتتىق داستۇرگە سايكەس قۇجات جاساۋ ءۇشىن احات ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرلەرى تۋ تۋرالى كۋالىگىمدى ەكى رەت جانە باسقا دا قۇجاتتارىمدى قايتا-قايتا جيناقتادى. ناتيجەسىندە ونشاقتى اي ءجۇرىپ, جاڭا قۇجاتقا قولىمدى ارەڭ جەتكىزدىم. بىراق, تەگىمنىڭ ۇلتتىق داستۇرگە سايكەس وزگەرتىلدى دەگەنى تەك اتى عانا بولىپ شىقتى. قۇجاتىمدا اكەمنىڭ اتى ءبارىبىر ورىس گرامماتيكاسىنا لايىقتالىپ جازىلدى. ويتكەنى, قازىرگى ارەكەت ەتىپ تۇرعان زاڭعا سايكەس احات ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ادام تەگىنىڭ دۇرىس جازىلماعانىن قانشا جەردەن ءبىلىپ تۇرسا دا, ونى قازاقى گرامماتيكاعا لايىقتاپ جازۋعا, ياعني ءبىر ءارىپتى دە وزگەرتۋگە قۇقىقتارى جوق ەكەن...
ءدۇبارا تەگىڭىز نامىسقا تيمەي مە؟..
كەڭەس داۋىرىندە قازاقتاردى ورىستاندىرۋ ەڭ الدىمەن قۇجاتتاردان باستاعان بولۋى كەرەك. ويتكەنى, قاي ادامنىڭ قۇجاتىن الىپ قاراساڭىز دا, ورىسشا تولتىرىلعان. نانباساڭىز, قاسىڭىزدا تۇرعان كەز كەلگەن ادامنىڭ قۇجاتىن قاراپ كورىڭىز. مىسالى, جايلىباەۆا-دجايليۋباەۆا, وراق ۇلى-اراك ۇلى, قىدىرقوجاەۆا-كدركۋدجاەۆا, ەلەۋسىن ۇلى-يلەۋسينوۆيچ دەگەن سياقتى. بايقاساڭىزدار, بۇل جەردە ەشكىمنىڭ دە اتاسى ءوز اتىمەن اتالىپ تۇرعان جوق. قۇجاتتاعى اتا-بابالار ەسىمىنىڭ وزگەشە دىبىستالۋى كەيىنگى ۇرپاقتارىنىڭ ولاردى مۇلدەم ۇمىتۋىنا اكەپ سوقپاي ما؟ وسىنداي قاتە جازبالاردى وزگەرتۋ ءۇشىن قۇجات يەلەرى مەن سەكىلدى ۇزاق ۋاقىت ءجۇرۋى كەرەك, وعان ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ شىدامى جەتپەيدى. وسى جونىندە اڭگىمە بولىپ جاتقاندا, احات ءبولىمىنىڭ ءبىر قىزمەتكەرى رەسەيدە دۇنيەگە كەلگەن قازاقتىڭ قۇجاتىنداعى تەلەكابەل دەگەن فاميليانى كورىپ, تاڭ قالعانىن ايتتى. سويتسە, ول كىسىنىڭ تىلەكقابىل دەگەن قازاقى ەسىمدى اتاسىنىڭ اتى ورىستاندىرۋدىڭ كەسىرىنەن تەلەكابەل بولىپ شىعا كەلگەن. كەيىن قازاقستانعا كوشىپ كەلگەننەن كەيىن ولار كوزدەرى اشىلىپ, اتالارىنىڭ اتىنىڭ سونداي كۇلكىلى جاعدايعا دەيىن بۇرمالانعانىنا نامىستانىپ, اتالمىش تەگىن قۇجاتتان مۇلدەم الىپ تاستاپتى. تەلەكابەل دەگەن تەگىنىڭ ورنىنا ءوز اكەلەرىنىڭ اتىن تەگى ەتىپ الىپ, باسقا قۇجات جاساتىپ الىپتى.
ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العالى تالاي قازاقتىڭ بويىندا ۇلتتىق سەزىمنىڭ ويانا باستاعانى راس. ناتيجەسىندە كوپتەگەن قانداستارىمىز كەڭەس داۋىرىندە قۇجاتىندا وشپەستەي بولىپ جازىلىپ قالعان ورىسشا تەكتەرىنەن ۇيالاتىن, ءتىپتى نامىستاناتىن بولدى. ءسويتىپ, ولاردىڭ بىرقاتارى ەلباسىنىڭ جوعارىداعى ۇلتى قازاق ازاماتتاردىڭ تەگى مەن اكەسىنىڭ اتىن جازۋعا بايلانىستى شىعارعان جارلىعىن پايدالانىپ, قۇجاتتارىن ۇلتتىق داستۇرگە سايكەستەپ الۋعا ۇمتىلۋدا. بىراق, ولاردىڭ كوبىسى تەگىن اۋىستىرا الماعان شىعار دەپ ويلايمىن. ويتكەنى, قۇجاتتاعى اتى-ءجونىڭدى اۋىستىرۋ دەگەن وتە كۇردەلى جۇمىس, مەن مۇنى ءوز باسىمنان وتكەرگەن سوڭ ايتىپ وتىرمىن. مۇنداي جاعداي جالعىز مەنىڭ باسىمدا عانا ەمەس, حالىقتىڭ باسىم كوپشىلىگى وسى ءبىر ءومىرى وزگەرمەيتىن, قاتىپ قالعان ەسكى زاڭنان زارداپ شەگىپ ءجۇر. بۇلاي دەيتىنىم, ءوزىم تەگىمدى اۋىستىرىپ جۇرگەن كەزدە احات بولىمىنە كەلۋشىلەردىڭ كوبىسى وسى ماسەلەمەن ءجۇردى. مىسالى, احات بولىمىنە كەزەكتە وتىرعاندا ءبىر ەرلى-زايىپتىلار قىزدارىنىڭ «تيۋلەگەنوۆا» دەيتىن فاميلياسىن «تولەگەنوۆا» دەپ وزگەرتۋگە كەلگەندەرىن ايتقان بولاتىن. الايدا, ولار قۇجاتتاۋ بولىمىنە كىرىپ شىققان سوڭ, العاشقى ويلارىنان اينىپ قالدى. نەگە دەسەڭىز, قىزدارىنىڭ تەگىن اۋىستىرۋ ءۇشىن ونىڭ اكەسىنىڭ, اۋىلداعى اتاسىنىڭ قۇجاتتارىن قوزعاۋ كەرەك ەكەن. «ونىڭ بارىنە جۇرەتىن ۋاقىت جوق», دەگەن الگى ەرلى-زايىپتىلار بارىنە قولدارىن ءبىر-اق سىلتەپ, كەتىپ قالدى. ولارعا قاراعاندا, اريا ەسىمدى جاس كەلىنشەكتىڭ جۇيكەسى مىقتى ەكەن. قۇجاتىن دۇرىستاپ جۇرگەنىن جەتكىزگەن ول تەگىندە كەتكەن ءبىر قاتەنى تۇزەۋ ءۇشىن تالاي ەسىكتى توزدىرعانىنا قىنجىلىپ, قازاقستان ازاماتتارىن قۇجاتتاندىرۋ تۋرالى زاڭدى جاڭا زامانعا لايىقتاپ, قايتا جاساقتاۋدىڭ ۋاقىتى باياعىدا جەتكەنىن ايتتى. احات ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە: «اكەمنىڭ اتىن قازاقشالاۋعا حاقىم جوق پا؟» دەگەن شاراسىز ادامداردى از كەزدەستىرمەيسىڭ. ەلىمىزدىڭ قۇجاتتاۋ جونىندەگى زاڭىنا تالاي ادامنىڭ وكپە-رەنىش ارتىپ جاتقانىن ءوز قۇلاعىممەن دە ەستىدىم. تەك زاڭ اياسىندا عانا جۇمىس ىستەپ وتىرعان احات ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە, ارينە, وكپە جوق. بىراق, ەل ازاماتتارىنىڭ حالىقتىڭ تالاپ-ۇدەسىنەن شىقپايتىن, الدەقاشان ەسكىرىپ كەتكەن قۇجاتتاۋ جونىندەگى زاڭعا دەگەن وكپەلەرى قارا قازانداي. ءتىپتى, قازىرگى ارەكەت ەتىپ تۇرعان زاڭدى ەلباسىنىڭ 1996 جىلدىڭ 2 ساۋىرىندە شىعارعان «ۇلتى قازاق ازاماتتاردىڭ تەگى مەن اكەسىنىڭ اتىن جازۋعا بايلانىستى ماسەلەلەردى بەكىتۋ ءتارتىبى تۋرالى» جارلىعىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنا كەدەرگى كەلتىرىپ تۇر دەسەك تە بولادى. ويتكەنى, ول زاڭ بۇرىنعى قۇجاتتىڭ تۇپنۇسقاسىنداعى ورىسشا جازىلعان تەگىمىزدى قازاقى گرامماتيكامەن تۇزەتۋگە رۇقسات ەتپەي تۇر.
وسىعان وراي, قالىڭ كوپشىلىك ەلىمىزدەگى جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرىنىڭ تەگىن قازاقشالاپ الۋىنا, ياعني كەڭەس داۋىرىندە سول كەزدەگى ساياساتتىڭ كەسىرىنەن بۇرمالانىپ كەتكەن قازاقى تەگىن قايىرىپ الۋىنا مۇمكىندىك بەرىلسە دەيدى. سوسىن جوعارىدا كەلتىرىلگەن مىسالداعى قالەن قارت سەكىلدى اتالاردىڭ ەسىمىن نەمەرەلەرى مەن شوبەرەلەرىنە تەگى رەتىندە ەمىن-ەركىن بەرە الاتىنداي مۇمكىندىك جاسالسا. قىسقاسى, قۇجاتتاندىرۋ جونىندەگى زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلىپ, وسى جونىندە ارنايى باپ جازىلسا, جوعارىدا كوتەرىلگەن ماسەلەلەردىڭ شەشىمى تابىلار ەدى. بۇعان قوسا, احات بولىمىندە جۇمىس ىستەيتىن قىزمەتكەرلەردەن مەملەكەتتىك ءتىلدى, ونىڭ ىشىندە قازاق ءتىلى گرامماتيكاسىن شەبەر مەڭگەرۋى تالاپ ەتىلسە, قۇبا-قۇپ.
تۇسىنگەن ادامعا تەگىمىزدى ءتۇزەۋ – بەسىگىمىزدى تۇزەۋمەن پارا-پار. سوندىقتان, قۇجاتىمىزدى تۇزەۋ ءىسى دە مەملەكەت ساياساتىنىڭ ماڭىزدى بولىگى بولۋى ءتيىس.
ايشا وتەبالى,
جۋرناليست.
باتىس قازاقستان وبلىسى.