«ادام قارتايعاندا دا بالا بولادى» دەگەن راس ەكەن. قۇجات بويىنشا بيىل 113-كە كەلىپ وتىرعان مارپۋعا سەلتەتكەنوۆا اجەي تۋعان كۇنىنە شوبەرەلەرى اكەلگەن سىيلىقتاردى ءالسىن-ءالسىن قىزىقتاپ قويادى. قاريا قازىر ەستىگەنىن ۇمىتىپ قالعانىمەن, سوناۋ الىستا قالعان جىلداردى بۇگىنگىدەي اڭگىمەلەپ بەرەدى. جاس كەزىندە ءوزىنىڭ جەكە قۇجاتىن العاندا تۋعان كۇنىن ناۋرىز ايىنىڭ 3-ءشى جۇلدىزى دەپ جازىپ بەرگەن ەكەن.
– جىل سايىن ناۋرىز ايى جاقىنداعاننان «جىبەك-اۋ, مەنىڭ تۋعان كۇنىم كەلە جاتىر ما؟» دەپ سۇراپ قويادى. ۇمىتپايدى. سوسىن سوعىس جىلدارى بالىق اۋلاعانى, مايدانعا قولعاپ, ش ۇلىق توقىپ, جىلى كيىم دايىنداپ جىبەرگەنىن, ساۋىنشى بولعانىن – ءبارىن-ءبارىن بۇگىنگىدەي ايتىپ وتىرادى, – دەيدى مارپۋعا اجەيدىڭ 68 جاستاعى كەنجەسى جىبەك اپاي.
مەڭدىعارا اۋدانىنداعى قاراقامىس دەگەن كول بۇگىنگە دەيىن بار. اسا ۇلكەن كول ەمەس. قايتا تىڭ كوتەرىلگەن جىلداردان كەيىن وسى كولدىڭ باسقالارى سەكىلدى كەۋىپ, جوعالىپ كەتپەگەنىنە اۋىلداستارى شۇكىرلىك ەتەدى. ويپاڭدا بولعان سوڭ شىعار. ال سوعىس جىلدارى شەتى كورىنبەيتىن تەڭىز سەكىلدى كول ەكەن. وسىدان بالىق اۋلانىپ, كەپتىرىلىپ, قاتتالىپ, مايدانعا جىبەرىلگەن ەكەن.
– سونىڭ بارلىعىنىڭ باسىندا ءجۇردىم. بالىق ارتەلىنىڭ ستاروستاسى بولعانمىن. قايىقپەن اۋ تارتامىز, قاراقامىستا نەگىزىنەن موڭكە بالىق بولۋشى ەدى. بىراق ءىرى, ونى تازالاپ, كەپتىرىپ, پرەستەيمىز, – دەيدى مارپۋعا اجەي. – قاراقامىس اۋىلىنداعى بار جاس جىگىت مايدانعا كەتكەن. جۇمىس تاڭدامادىق. بارلىق ايەل سولاي ىستەدى عوي. كىم قاراپ وتىردى دەيسىڭ, باسقا سالعاندى كوردى ءبارى دە, شىراعىم, – دەدى اجەي. عاسىردان اسىپ كەتكەن قاريا سوعىس جىلدارىنداعى تىلداعى ايەلدەر ەڭبەگىن وسىلاي تۇيىندەگەن ەدى. قۇلاعى اۋىر ەستيتىن قاريانى ءارى قاراي ءبىز دە مازالاي بەرمەدىك. قازىر ىلۋدە بىرەۋ بولماسا, مارپۋعا اجەي سەكىلدى كوپ جاساعان انالارىمىز نەكەن-ساياق.
ميلليونداردىڭ قانىن جۇتقان ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىسكە تىلدىڭ قوسقان ۇلەسى ءوز الدىنا ءبىر توبە بولىپتى. كوز كورگەندەردىڭ ايتۋىنشا دا, مۇراعات ماتەريالدارىن قاراعاندا دا سوعىس جىلدارىنداعى اۋىلدىڭ سۋرەتى ۇقساس كەلەدى. شارۋاشىلىقتاردا برونمەن قالعان ەگدە كىسىلەر نەمەسە جاسى جەتپەگەن, بۇعاناسى قاتپاعان بالالار بولماسا, ەركەك كىندىكتىنىڭ بارلىعى مايدانعا اتتانىپتى. سوعىستىڭ العاشقى جىلى-اق اۋىلدى دارمەنسىز كۇيگە ۇشىراتىپ, «قارا قاعاز» كەلە باستاعان. قوستاناي قالالىق ارداگەرلەر كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, وبلىسقا بەلگىلى ارداگەر ۇستاز بەگەن كوپەشەۆ اۋىلداسى نۇرسۇلۋ جولداسبايقىزى اجەمىزدىڭ تاعدىرىن كۇرسىنە وتىرىپ اڭگىمەلەيدى.
– سوعىس باستالعاندا جولداسى نۇرماعامبەت مەكتەپتە مۇعالىم ەكەن. مايدانعا اتتانادى دا, لەنينگراد تۇبىندە ەرلىكپەن قازا تابادى. نۇرسۇلۋ شەشەمىز بەس جاسار, ءۇش جاسار, ءبىر جاسار ءۇش ەر بالاسىمەن, اتا-ەنەسىمەن قالادى. «قارا قاعازدى» اۋىل اقساقالدارى الىپ كەلە جاتقاندا, جاماندىقتى بىردەن سەزىپ, جاس ايەل جىندانىپ كەتە جازداعان. جاس كەلىننىڭ قولىنا ءبىر ءۇيلى جان قاراپ قالادى. شەشەمىز بەلدى بەكەم بۋىپ, قىسى-جازى ۇجىمشاردىڭ بىتپەيتىن تىرلىگىنە جەگىلەدى. ىشسە تاماققا, كيسە كيىمگە جارىماي, ءتۇن قاتىپ ءجۇرىپ, جەڭىستى قارسى الادى. اقىرى بارلىعىن دا جەڭدى. ءۇش بالاسىن ازامات ەتىپ ءوسىردى, ولاردى وقىتتى. ءۇيلى-باراندى بولدى. ەرىنىڭ شاڭىراعىن قۇلاتقان جوق. ءوزى جۇزگە تولىپ, ومىردەن وزدى, – دەيدى بەگەن اعا.
ءيا, سوعىس جىلدارىنداعى ايەلدەر تاعدىرى دا ۇقساس. ءبىرىنىڭ كۇيەۋى, ءبىرىنىڭ باۋىرى, بالاسى, ەندى ءبىرىنىڭ اكەسى مايدانعا كەتتى. بەينەتتەن يىعى يىلە ءجۇرىپ, مايدانداعى ەر-ازاماتتىڭ تىلەگىن ءتىلەپ, «قارا قاعاز» العاندارىنىڭ كوزى جاستان تىيىلعان جوق. سۇراپىل جاۋدىڭ بەتىن قايتارىپ وتىرعان اسكەرلەردى كيىندىرگەن دە, ازىقپەن, ءتىپتى, وق-دارىمەن قامتاماسىز ەتكەن تىل ايەلدەردىڭ ارقاسىندا ۋاقىتتىڭ ۇدەسىنەن شىعا ءبىلدى. بۇرىن ۇيدەن شىقپاعان ايەلدەر سوقامەن جەر جىرتتى, وگىز ايدادى, تراكتور رولىنە وتىردى. سوعىس باستالعان سوڭ كوپ وتپەي-اق, 1941 جىلعى 7 شىلدەدە رەسپۋبليكا اۋىل شارۋاشىلىعى حالىق كوميسسارياتى مەن پارتيانىڭ ورتالىق كوميتەتى «ايەلدەردى تراكتور, كومباين جانە ماشينا جۇرگىزۋ جۇمىستارىنا دايىنداۋ تۋرالى» قاۋلى الادى. بۇلاي ەتپەسكە دە امال جوق ەدى. ەر-ازامات مايدانعا اتتاندى, ال 1941-ءدىڭ ەگىنىن جيناۋ كەرەك. سول جىلى وبلىستا 2882 ايەل تەحنيكادا وقىدى. وندىرىستەن قول ۇزبەي ءجۇرىپ 1497 ادام تراكتورمەن كومباينعا دايىندالدى.
قوستاناي وبلىستىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ باستاماسىمەن 2000-شى جىلداردان باستاپ, «بوزداقتار» كىتابىنىڭ 6 تومى, «ولار جەڭىسپەن ورالدى» كىتابىنىڭ 18 تومى دايىندالعان بولاتىن. بۇل كىتاپتىڭ الدىڭعىسى مايدان دالاسىنان ورالماعان بوزداقتاردى تۇگەندەسە, 18 تومعا اۋىلعا امان-ەسەن ورالعان جاۋىنگەرلەر تىركەلگەن ەكەن. وبلىستىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى كەنجەبەك ۇكيننىڭ ايتۋىنشا, ءالى دە وسى كىتاپقا كىرمەي قالعان ەسىمدەر تابىلۋدا. ال ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعىنا ارناپ, «مايدان مەن تىل بىرلىگى» كىتابى جانە «قوستانايلىقتار – تىل ەرلەرى. جەكە ۇلەس» اتتى كىتاپتار جارىق كوردى. سوعىس جىلدارىنداعى قوستاناي وڭىرىندەگى ايەلدەر ەڭبەگى كىتاپتاردا كورىنىس تابادى. ارينە, بۇل تەڭىزگە تامعان تامشىداي عانا دۇنيە ەكەنىندە داۋ جوق.
1949 جىلى قازاقستان كومپارتياسىنىڭ ءىV سەزىندە «سوعىس جىلدارى كولحوزدار مەن سوۆحوزدار سوعىستان بۇرىنعى بەس جىلعا قاراعاندا استىقتى الدەقايدا كوپ بەردى. استىق 30,8 ميلليون پۇت, كارتوپتى 14,4 ميلليون پۇت, ەتتى 15,8 ميلليون پۇت, ءسۇتتى 3 ميلليون پۇت, ءجۇندى 176 مىڭ پۇت كوپ تاپسىردى», دەپ اتاپ كورسەتىلەدى. مۇنىڭ بارلىعى دا نازىك جانداردىڭ سىنباي, يىلمەي جاساعان ەڭبەگىنىڭ ارقاسى بولاتىن. مايداندى سىرتتاي سۇيەگەن تىلداعى ايەلدەردىڭ ەشقايسىسى دا ماراپات سۇراعان جوق. جەڭىستى مۇڭ مەن نالا, قۋانىش ارالاسقان جاسى كەۋدەسىن جۋىپ قارسى الدى. سودان كەيىن ءومىر سۇرۋگە, مايدانعا كەتىپ, قايتپاعان سولداتتىڭ بالالارىن جەتكىزۋگە, شاڭىراعىن قۇلاتپاۋعا تىرىسىپ, تاعى دا ارپالىسىپ كەتتى. ارپالىسپەن عۇمىر دا ءوتتى.
ءنازيرا جارىمبەتوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
قوستاناي.