ءسوز سويىل №3

وتباسىنداعى «وشاعان» كۇيەۋى ايەلىنە: – سەن تاڭعا دەيىن وسىلاي وتىرىپ ۇيىقتاماقسىڭ با, دۇرىستاپ جاتپايسىڭ با؟ – ەرتەڭ كەشكە تويعا بارامىز عوي, پريچەسكام بۇزىلىپ كەتپەسىن دەپ... * * * ايەلى كۇيەۋىنە: – وسى دەمالىستا «قۇدالارعا» بارىپ قايتايىقشى, مەن ەكى بيلەت الىپ قويدىم. – سوناۋ ورالعا دەيىن ءۇش كۇن, بەرى ءۇش كۇن جۇرەمىز, جۇمىستى قايتەمىز؟ – مەن ساعان اۋەزوۆ تەاترىنداعى «قۇدالاردى» ايتىپ تۇرمىن... * * * ايەلى بازاردان اۋىر سومكە كوتەرىپ كەلگەندە كۇيەۋى جاناشىرلىقپەن: – جانىم, ساعان اۋىر كوتەرۋگە بولمايدى عوي. بۇل ادەتىڭدى قويعانىڭ ءجون بولار ەدى. – باسقا قانداي جولى بار؟ – ەڭ دۇرىسى, سەن ەرىنبەي ەكى رەت بارىپ كەل... * * * ءبىر بايشىكەش كەشكە ۇيىنە كەلگەندە ايەلى: – تاماق ىشەسىڭ بە؟ – دەيدى. – نە بار؟ – قارا ۋىلدىرىق, بۇلعار شارابى, قازى-قارتا, جال-جايا... – شىركىن, باياعىداي قارا نان مەن قارا شاي بولسا عوي... – ول ءۇشىن ەلدىڭ ەركەكتەرى سياقتى ادال جۇمىس ىستەۋ كەرەك!.. ايەلدەر «ءالديى» – سەن كۇيەۋىڭە كەزىندە ءبىر كورگەننەن عاشىق بولدىڭ با؟ – جوق, ەكىنشى رەت كورگەندە. – سوندا قالاي؟ – ءبىرىنشى كورگەندە مەن ونىڭ باي ەكەنىن بىلگەنىم جوق. * * * بويجەتكەن قىزدار سىرلاسىپ وتىر: – جاعدايى جاقسى, ءزاۋلىم ءۇيى مەن ساياجايى, قىمبات اۆتوكولىگى بار, جۇمىسى جايلى, تابىسى مىقتى, ۇيقىسى تىنىش, ايتقانىڭا كونەتىن ەركەكپەن تانىسىپ, كوڭىل قوسقىم كەلەدى. – دەپۋتاتتاردىڭ ىشىندە بويداعى جوق-اۋ, شاماسى... * * * – مەنىڭ كۇيەۋىم اراقتى قويىپ كەتتى. قازىر مۇلدە ىشپەيتىن بولدى. – مەنىڭ دە كۇيەۋىم ازايتتى. بۇرىنعىداي اتى-ءجونى جوق سىلتەي بەرمەيدى. ول قازىر ەكى-اق سەبەپپەن ءىشىپ ءجۇر. ءبىرىنشىسى – مەرەكە كۇندەرى. ەكىنشىسى مونشاعا بارعاندا عانا, – دەگەنى سول, بۇنىڭ كۇيەۋى كىرىپ كەلەدى دە: – جانىم, بۇگىن قانداي مەرەكە؟ – دەيدى. – ەشقانداي مەرەكە ەمەس. – وندا مەن مونشاعا بارىپ كەلەيىن... * * * تۇنگى ۇشتەردە بالاسى ويانىپ: – ماما, ءبىر ەرتەك ايتىپ بەرشى, – دەيدى. سوندا شەشەسى قاتۋلانىپ: – قازىر اكەڭ كەلسىن, ەكەۋمىزگە دە «عاجاپ» ەرتەگىسىن ايتىپ بەرەدى... – دەگەن ەكەن. ءبىزدىڭ جەڭگەي تاماشا («ءبىزدىڭ اعاي تاماشا» ءانىنىڭ جەلىسىمەن) ءبىزدىڭ جەڭگەي قىزىق ادام, تاماشا, جىمىڭدايدى تيىن-تەبەن ساناسا... اعايىمنىڭ ايلىعى ءسال كەم بولسا, بۇرىشقا اكەپ تۇرعىزادى, تۇرعىزادى بالاشا. قايىرماسى: اعاي كەلسە كەشىگىپ جاۋاپ تاپپاي تەرلەيدى. «قاقپاس, قايدا ءجۇرسىڭ؟» دەپ جەڭگەي ابدەن تەرگەيدى. ءبىزدىڭ جەڭگەي «تاماشا». جەڭگەمىزدى اعاي قالاي ماقتاسىن؟ جامانداسا تاعى بىلەر جاقپاسىن. ارتىقتاۋ ءسوز ايتار بولسا اعايىم نە بولادى, قۇداي ءوزى ساقتاسىن. قايىرماسى: الجاپقىشىن بايلاپ اپ, اعاي تاماق جاسايدى. جەڭگەي بولسا جەكىرىپ, «تۇزى كەم» دەپ اسايدى... ءبىزدىڭ جەڭگەي «تاماشا». كىرپىكتەرى نايزالارداي قايقايعان, اۋزى ءتىپتى بوسامايدى ايقايدان. اعامىزدى بالاسىنداي جۇمسايتىن, وسىندايلار كەزدەسەدى, كەزدەسەدى, وي, قايدان؟! قايىرماسى: بولماي ما ەكەن ايەلدە, مەيىرىم مەن قايىرىم. جەڭگەي وتىر, انەكي, جيا الماستان ايىلىن... ءبىزدىڭ جەڭگەي «تاماشا». اكىم ىسقاق. استانا. ۇيالىپ كەتتىم ساياباقتىڭ ىشىندە جەلە جورتىپ كەلە جاتىر ەدىم, وتىرعىشتا شۇقشيىپ كىتاپ وقىپ وتىرعان ون سەگىز-ون توعىزدار شاماسىنداعى ادەمى بويجەتكەن كەنەت بەتىمە بارلاي قاراپ قالعانداي بولدى. «ەندى بىزگە قىز قارايدى دەيسىڭ بە», دەپ وزىمە قاراۋدى ۇمىتقالى قالاي بولسا سولاي, ءولپى-ءسولپى تۇرىمە جىنىمنىڭ كەلگەنى بۇگىن عانا شىعار. ءوزىمدى قولايسىز سەزىنىپ, سوندا دا بولسا دەپ تۇلا بويىمدا شيراتىپ, ەبەدەيسىز ىرجيىپ, قاسىنان وتە بەرگەنىم سول ەدى, الگى سۇلۋىم: – اعا, سىزدەن بىردەڭە سۇراۋعا بولا ما؟ – دەدى سىزىلىپ. مۇنشا تولقىماسپىن! موينىنا بۇعالىق تۇسكەن اساۋداي تىپىرلادىم دا قالدىم. «اعا» دەگەن داۋسىڭ­نان اينالايىن! – اعا, بالكىم, از ۋاقى­تىڭىزدى ءبولىپ, جانىما وتىرارسىز؟ قۇدايىم-اي, قۇلاپ قالماسام بولار ەدى… – ءا, ءيا, ءيا, – دەپ باسىمدى شۇلعي بەردىم. بىرەۋگە ۇقساتتى ما, الدە بويىمنان ءمىن ىزدەدى مە, بويجەتكەن ءتۇرىمدى تاعى ءبىر بارلاپ الدى دا: – اعا, جاسىڭىز نەشەدە؟– دەدى. جۇرەگىم تاس توبەمە شىقتى! ويپىرماي, نە دەسەم ەكەن؟ وتىز­دامىن دەسەم بە؟ جوق, وتىزعا ونشا كەلىڭكىرەمەيمىن… قىرىق دەسەم… ويباي, قىرىق دەۋگە بولمايدى. قازىرگى قوعامدا قىرىقتان جاعىمسىز جاس جوق. قاي جەرگە جۇمىس ىزدەپ بارساڭ دا «قىرىقتان اسقانداردى قابىلدامايمىز», دەپ بەزىرەيىپ وتىرعاندارى. قامال بۇزار قىرىقتاعى بەيباقتى جۇ­مىس ىستەۋگە قابىلەتسىزدەر قاتا­رىنا قوسىپ قويعاندا, قىزبەن «قى­رىق­تامىن» دەپ تانىسۋ قولىڭا قونعالى تۇرعان باقىت قۇسىڭدى ءوز قولىڭمەن ۇشىرعانداي عوي... ءۇنسىز تۇرىپ قالسام كەرەك, الگى قىز: – شامالاۋىمشا, اعا, ءسىز ەلۋدەن اسقان بولارسىز؟ – دەدى ءوزى بولجام جاساۋعا كوشىپ. ءوزىمدى قىرىققا قيماي وتىرعان مەن شوشىپ ءتۇستىم. – قايداعى ەلۋ, قاراعىم, مەن وتىزدىڭ بەسىنە ەندى كەلدىم. – ءا-ءا, – دەدى بويجەتكەن ءجاي­با­راقات قانا, – وندا ءالى جاس ەكەنسىز. مەن ءسىزدى تۇرىڭىزگە قاراپ ۇلكە-ەن كىسى ەكەن دەپ ويلاسام… وكىنىشتى! «قاپ, ءبۇلدىردىم-اۋ! بۇل قىز­عا جاسامىستار ۇنايتىنىن ءبىل­سەم­شى… الدە... ءالى دە كەش ەمەس, جا­سىمدى جاسىرماي ايتا قويسام با ەكەن؟ ءاي, تاۋەكەل!» دەپ ويلادىم دا: – قا… قارىنداس, مەن…سال, بىلاي, ازىلدەپ ەدىم, مەن نەگىزى قىرىق جەتىدەمىن. قۇداي قالاسا, ارعى جاعىندا ەلۋ دە مەنمۇندالاپ تۇر, – دەدىم. «قارىنداسىم» ماعان سىناي ءبىر قارادى دا: – قىرىق جەتىدەمىن دەيسىز, ءا! ىمم…– دەدى ءبىراز ويلانىپ, – ءبى­راق, بۇل سونشالىقتى كوپ جاس ەمەس... ماسساعان! مىنا قىز مەن ويلاعانداي پەرىشتە ەمەس سياقتى! ەمەۋرىنىن ەندى تۇسىنگەندەيمىن. «قىرىق جەتى جاستىڭ ءوزى از» دەدى, ءا! وي, كورگەنسى-ءىز!» – اينالايىن, قارىنداس, – دەپ, ەندى ەركىنسي باستادىم, – ءسىز ماعان قازىرگى زاماننىڭ كوزىمەن قاراساڭىز مەن سىزگە ءتىپتى, دە جاس كورىنبەس ەدىم. ءويت­كەنى, بىرىنشىدەن, مەن سياقتى قىرىقتان اسىپ, ەلۋگە جاقىنداعان «بوزداقتاردى» قازىر ەش جەر جۇمىسقا المايدى. ەكىنشىدەن, جۇمىسى جوق, قالتاسىندا مىس-مىس اقشاسى جوق ءدال مىنا ءبىز سياقتى مىسكىندەردى كوپشىلىگى بۇگىندە «شالداردىڭ» ساناتىنا قوسىپ تا جىبەرگەن. تاك چتو, ءسىزدىڭ مەنى «ءالى جاسسىڭ» دەپ كوزگە ىلمەۋىڭىزگە ەشقانداي نەگىز جوق. قازىر قىرىعى نە, ەلۋى نە, ءبارى دە الپىستىڭ ورنىنا كەتە بەرەدى, – دەپ, قىرىق پەن ەلۋدى «ازسىنىپ» تۇرعان قيعاشقاسىم «الپىس» دەگەنگە قالاي قارار ەكەن دەگەندەي, تۇرىنە بارلاي ءۇڭىلدىم. – ىمم… – دەدى بويجەتكەن قولىنداعى كىتابىنا قايتا ءۇڭىلىپ, – بۇل سوزىڭىزگە كەلىسەمىن. بىراق, ءبارىبىر, قىرىق جەتى مەن الپىس جاستىڭ اراسىندا كو-ءوپ ايىرما بار عوي, اعا! وسىنى مويىندايسىز با؟ «ويپىرماي, مىنا قىزدىڭ بەتسىزىن-اي! قانداي كوكبەت, ۇياتسىز ءوزى!» وسى ءتارىزدى ءبىرتۇرلى ويلارىمدى ىشىمە بۇگىپ: – جارايدى, – دەدىم ونىڭ ايتقاندارىنا كونگەندەي كەيىپ تانىتىپ, – مەن ءسىز ءۇشىن ءتىپتى, جاس ەكەنمىن, ەندەشە, الپىس­تا­عى «ارىسىڭىزدى» تاۋىپ, ار­ما­نى­ڭىزعا جەتۋىڭىزگە تىلەكتەسپىن! بىراق… – ءيا, نە بىراق؟ – جوق دەيمىن-اۋ, ون سەگىزگە جاڭا تولعان قىرمىزى قىزعال­­داقتىڭ جيىرما بەس, وتىز, ءتىپتى, قىرىقتى مىسە تۇتپاي, ءتىپتى, ەلۋدى دە كوزگە ىلمەي, الپىس جاستاعى «كارى قاقپاستى» تاڭدايتىنداي نە باسىنا كۇن تۋدى؟! كەنەت, ۇياتتان جۇرداي دەپ وتىرعان بويجەتكەنىمنىڭ اپپاق ءجۇزى ورتتەي قىزارىپ, ءسال عانا قىسىلىپ قالعانداي بولدى. – ۇيالسام دا ايتايىن, – دەدى سوسىن كوزىن تومەن سالىپ, – «كىتاپ وقىعان سايىن ءوزىمنىڭ ءالى وتە از بىلەتىنىمدى ۇعىنا تۇسەم… ۇعىنعان سايىن ءوزىمدى سونداي اقىماق سەزىنەم… كەشە «الپىسقا كەلگەننەن اقىل سۇرا» دەگەن كەرەمەت قىزىق ەرتەگى وقىدىم. سونى وقىعالى الپىسقا كەلىپ, كوپتى كورگەن كىسىدەن ومىرىمە جەتەرلىك اقىل سۇراسام دەگەن وي مازالاپ ءجۇر ەدى... «ماسەلەنىڭ ءمانىسىن» ەندى تۇسىنگەن مەن, ءومىردى ءالى ەرتەگى دەپ تۇسىنەتىن پەرىشتە-قىزدان قاتتى ۇيالىپ كەتتىم… ءۇمىت زۇلحاروۆا. الماتى.

مىقتىلىق پەن مىش بولۋ يۋري ليحولەتوۆ.

گۋبكين گازەت وقىپ وتىر ەدى, تەلەديداردان سيقىرشىنىڭ ايەلدى ارامەن قاق بولگەن تاڭعاجايىبىن تاماشالاپ وتىرعان ايەلى: – گۋبكين, سەنىڭ انانداي ەتىپ ارامەن قاق ءبولۋ قولىڭنان كەلە مە؟ – دەپ قاعىتىپ قالدى. گۋبكين «قاعىتپانى» تىكە قابىلداپ گازەتىن تاستاپ, قۋىس بولمەدەن قول اراسىن اكەلدى دە: – دۇرىستاپ جاتاسىڭ با؟ – دەپ ايەلىنە مىسقىلداي قاراپ الا­قا­نىنا تۇكىرىپ اراسىن قىسا ۇستادى. مۇنىڭ بۇنىسىنا ايەلى: – ەسى اۋىسقان, ءازىلدى دە ءتۇ­سىن­بەيدى؟ – دەپ كورىپ وتىرعانىن جىلت ەتكىزىپ باسقا كانالعا اۋىس­تىرا قويىپ ەدى, وندا ءبىر بۇلشىق ەتى بۇلت-بۇلت ويناعان ناعىز ەركەك ءجونسىز تيىسكەن ءۇش-تورتەۋدىڭ شىقشىتتارىن شىرت ايىرا ازۋ تىستەرىن قولدارىنا ساناپ بەرىپ ءجۇر ەكەن... بۇل كورىنىسكە ريزا بولعان ايەلى كۇيەۋىنە: – گۋبكين, تۋرا انانداي ەتىپ ءتىس سىندىرۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولى­نان كەلە قويماس! – دەپ سىناپ ىرجيىپ ەدى, كۇيەۋى اتىپ تۇرىپ ايەلىنىڭ الدىنا كەلىپ جۇدىرىعىن تۇيگەن قالپى: – قانە, يەگىڭدى كوتەرىپ تۇرا قال! – دەمەسى بارما. تاناۋى دەلديگەن, كوزى قانتالاعان كۇيەۋىنىڭ قالپىنان سەكەم العان ايەلى: – مىنانىڭ انىق ەسى اۋىسقان ەكەن! – جالما-جان كورىپ وتىر­عانىن باسقا كانالعا اۋىستىرىپ ەدى... ەلىرىپ ەسى اۋىسقان ەركەك پەن ايەلدىڭ كورپە استىنداعى «ايقاسىنا» تاپ كەلىپتى... بۇل كورىنىسكە ەسى كەتە ەلىرگەن ايەل سەزىمىن جاسىرا الماي: – مىنە, ناعىز ەركەك! بىزدىكى بۇيتە قويماس! – دەپ ەدى, گۋبكين: – وزىڭە نە كەرەك-ەي! مەنەن نە كەرەك ەكەنىن بىلە بەرمەيدى. الدىمەن انىقتاپ الدا, سودان سوڭ سوقتىعىس! – دەپ كىجىنگەن بولدى دا, گازەتىن بەتىنە بۇركەنىپ ديۆانعا جامباستاپ جاتا كەتتى... اۋدارعان ورىنباسار الجىك. قىز-جىگىت قىڭقىلى قىز جىگىتىنە: – سەن كوزىلدىرىك تاقساڭ ادەمى بولىپ كەتەسىڭ. – كوزىلدىرىك تاقسام سەن دە ادەمى بوپ كورىنەسىڭ ماعان... * * * قىز جىگىتكە: – سەن مەنى جاقسى كورەسىڭ بە؟ – ارينە! – سەن ماعان ۇيلەنەسىڭ بە؟ – اڭگىمەنى باسقا تاقىرىپقا بۇرا بەرەدى ەكەنسىڭ وسى... * * * جىگىت: – جانىم, سەنىڭ ءيىسىڭدى ساعىندىم. قىز: – «فرانتسۋزسكي دومدا» 14 500 تەڭگەدەن تولىپ تۇر عوي. * * * قىزى جىگىتىنە: – سەن بۇدان بۇرىن بىرەۋمەن ءسۇيىسىپ پە ەدىڭ؟ – ە, جوق-ا! تەك بىراق رەت بول­عان, ون­دا دا كوپشىلىك «اششى! اش­شى!» دەپ قويماي قويعان سوڭ سۇيىسكەنمىن... «دياگنوز» پىقىپتىڭ قارالىپ جۇرگەن دارىگەرى وزىمەن تۇيدەي قۇرداس بولىپ شىعىپ, ونىڭ ۇستىنە ول دا بۇل سەكىلدى ءازىل-قالجىڭعا بەيىم, بۇل ءبىر ەزۋتارتار ايتسا, ول دا قاراپ قالماي قارىمتا قايتارادى. ازىلدەرى جاراسىپ ءجۇرىپ بۇل وعان: «ۇيدەگى قۇرداسىڭا عانا وقىتايىن, ماعان ءبىر «دياگنوز» قويىپ, وعان ءسال-ءپال تۇسىنىكتەمە جازىپ بەرەسىڭ بە؟» دەپ ەدى, «البەتتە! قۇرداستان اياعان قوتىر ءسوز قۇردىمعا كەتسىن», دەپ ايداق-سايداق جازۋىمەن سۇيكەي جونەلدى. «پىقىپ اساباس «ەركەنيوز» اۋىرۋىنا شالدىققان. «ەركەنيوز» – ميداعى قان تامىرلارىنىڭ تارىلۋىنان بولعان كەسەل. تامىر تارىلا كەلە مۇلدە قابىسىپ, اقىرى ميعا قان قۇيىلۋ قاۋپى بار... ياعني, جۇيكەسى جۇقارعان. اۋىرۋ ارتىق ءسوزدى كوتەرمەيدى. اسىرەسە, ايقاي-شۋ ءبىر مەزگىلدە-اق توڭقالاڭ اسىرۋى مۇمكىن. تىنىشتىق كەرەك. ۇنەمى كوڭىل كۇيى كوتەرىڭكى جۇرگەنى ابزال. كوڭىلدى ورتادا بولىپ, كوڭىل كوتەرەر دۇنيەلەرمەن اۋەس بولعانى ءجون. ارتىق كەتپەي, كۇن ارالاتا اراق-شاراپتان اۋىز تيگەنىنىڭ پايداسى بار. ءسپيرتتىڭ قان تامىرلارىن قالىپتا ۇستاپ وتىرۋى الدەقاشان دالەلدەنگەن». پىقىپ بۇل دياگنوزىن كەلىنشەگى بوزىمگۇلگە بەرىپ ەدى, ول ونى ءۇن-ءتۇنسىز ەجىكتەي وقىپ شىققان بولدى... پىقەكەڭ ونىڭ بىرنارسە دەمەگەنىنە تاۋبە ەتتى. كوپ وتپەي, ايەلدەر مەرەكەسى كۇنى كەلىنشەگى الدىنا ءبىر پاراق قاعازدى سىرعىتقان بولدى. ءۇن-ءتۇنسىز ءۇڭىلىپ ەدى, وندا: «بوزىمگۇل اساباس «تەنگەنيوز» اۋرۋىنا شالدىققان. «تەنگەنيوز» – قۇرىسقاق-تىرىسقاقتىڭ اسقىنعان ءتۇرى. ياعني, نەرۆ جۇيەسى جۇقارعان. اسىپ-تاسىپ, ايقاي-شۋعا بەيىم تۇراتىنى سوندىقتان. ەرسى قىلىق اتاۋلىعا شىدامى جەتپەيدى. ايتىپ سالادى, ايعايعا باسادى. ءوستىپ بارىپ قانا جانى جاي تابادى. ياعني, اۋرۋىنىڭ الدىن الىپ, ءسال قۇرىسىپ-تىرىسىپ بارىپ جازىلعان بولادى. اۋرۋى ءجيى قايتالانباس ءۇشىن كوز قۇرتى بولار قىمبات دۇنيەلەر كوز الدىندا بولعانى ءجون. اسىل تاس, التىن, جاقۇت اتاۋلى وزىمەن بىرگە بولىپ, مويىن, قۇلاق, ساۋساق اتاۋلىدا جىنىن باسار جىلتىر زاتتار تۇرسا عانيبەت!» دەپ قىسقا-نۇسقا قايىرىلىپتى. نە دەسىن, دەي المادى... ەرسۇلتان ماعجان. الماتى وبلىسى. ءمۇيىستى جۇرگىزەتىن  بەرىك سادىر