قازاقستاندا تۇڭعىش رەت اۋتيزمگە شالدىققان بالالاردى ەمدەۋگە ارنالعان كەشەندى ورتالىق اشىلدى
الماتى قالاسىندا بولات وتەمۇراتوۆ «اسىل ميراس» جەكە قايىرىمدىلىق قورىن اشقان. ورتالىق – اۋتيزمگە شالدىققان بالالاردىڭ اتا-انالار بىرلەستىگى – «اشىق الەم» قوعامدىق قورىنىڭ سەرىكتەستىگى بولىپ تابىلاتىن «اۋتيزم. الەم بارشاعا ورتاق» قورىنىڭ اۋقىمدى باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرادى. قوردىڭ كەلەسى ورتالىعى قىركۇيەك ايىندا استانا قالاسىندا اشىلماق.
اۋتيزم – ادامنىڭ سىرتقى دۇنيەدەن وقشاۋلانىپ, وزىمەن-ءوزى بولىپ, ىشتەي سارى ۋايىمعا سالىنعان كەزدەگى كوڭىل كۇيى. بۇل تەرميندى 1912 جىلى ە.بلەيلەر ادامنىڭ ىشكى ەموتسيالىق كاجەتتىلىكتەرىمەن رەتتەلەتىن جانە شىنايى ارەكەتتەرگە تاۋەلدىلىگى شامالى اففەكتيۆتىك سالانىڭ ايرىقشا ءتۇرىن بەلگىلەۋ ءۇشىن ەنگىزگەن. ياعني, اۋتيزم – بالا دامۋىنداعى اۋىتقۋشىلىقتىڭ اۋىر ءتۇرى, ول الەۋمەتتىك ورتامەن قارىم-قاتىناستىڭ جوقتىعىن بىلدىرەدى. ءاۋتيزمنىڭ بەلگىلەرى كوپتەگەن پسيحيكالىق اۋرۋلاردا كەزدەسەدى, بىراق كەيبىر جاعدايلاردا ەرتە جاستان بايقالىپ, بالا دامۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزەدى. ناقتى سيمپتوم 2-3 جاسقا قاراي قالىپتاسۋى مۇمكىن. بىراق, اۋتيست بالالاردىڭ ەستە ساقتاۋ قابىلەتى جوعارى بولادى.
دۇنيەجۇزىلىك ستاتيستيكا بويىنشا, ومىرگە كەلگەن ءاربىر ەلۋىنشى بالا اۋتيزمگە شالدىعادى ەكەن. 2014 جىلى قازاقستان بويىنشا 1099 بالا «اۋتيزم» دياگنوزىمەن ەسەپتە تۇرعان. ماماندار سوڭعى 10 جىلدا ولاردىڭ قاتارى ەسەلەپ وسكەندىگىن ايتادى. ال تىركەۋگە تۇرماعانداردىڭ سانى بۇدان بىرنەشە ەسە كوپ بولۋى دا مۇمكىن دەپ بولجايدى. ويتكەنى, ناقتى اۋتيزم دياگنوزىن قويۋ وتە قيىن. تاجىريبە كورسەتكەندەي, اۋتيزم باسقا اۋرۋلاردىڭ استىندا جاسىرىن تۇرادى. ەگەر بالانىڭ اۋتيست ەكەنى قانشالىقتى ەرتە انىقتالىپ, ۋاقىتىندا كوررەكتسيالىق كومەك كورسەتىلسە, ونىڭ الەۋمەتتىك ورتاعا بەيىمدەلۋىنە مۇمكىندىك سونشالىقتى جوعارى بولماق. ال قازاقستاندا ءالى دە بولسا ەرتە انىقتاۋ, ەرتە كومەك بەرۋ, اۋتيست بالالارعا ءبىلىم بەرۋ, ولاردى قوعامعا بەيىمدەۋ جاعى اقساپ تۇر. ونىڭ ۇستىنە ساپالى كومەك بەرە الاتىن ماماندار دا تاپشى. اۋتيزم شوعىرىنداعى اۋرۋلارعا شالدىققان بالالارعا ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋدىڭ تەتىكتەرى قالىپتاسپاعان. ءبىزدىڭ ەلدە ناقتى اۋتيزم دياگنوزى قويىلعان بالاعا قانداي دا ءبىر الەۋمەتتىك كومەك كورسەتىلمەيدى. بالاسى اۋتيست وتباسىندا اناسى جۇمىس ىستەمەيدى. ياعني, قوعامعا پايدالى, بەلسەندى مۇشەسى بولۋدان قالادى. اناسىنىڭ ءوزى قولداۋعا مۇقتاج. سوندىقتان, قازاقستاندا بىرەگەي سالاارالىق ءوزارا بايلانىستىڭ جوقتىعىنان, اتا-انالار ءوز بەتىنشە جەكەلەگەن ورتالىقتارعا بارۋعا ءماجبۇر. ەلىمىزدە اۋتيزم دياگنوزى قويىلعان جان مۇگەدەك دەپ ەسەپتەلمەيدى. دەسە دە, اۋتيزمگە شالدىققان بالالاردىڭ اتا-انالارى بىرلەسىپ, وسى تۇيتكىلدەردى شەشۋدىڭ ءتۇرلى جولدارىن قاراستىرىپ ءجۇر.
مىنە, بۇگىنگى اشىلىپ وتىرعان كەشەندى ورتالىق وسى ماسەلەنىڭ شەشىمىن تابۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسپاق. ورتالىقتا بالالار مەن ولاردىڭ اتا-انالارى كاسىبي مامانداردان كوپاتقارىمدى كومەك الادى. بالانى جەكە وڭالتۋ كۋرسى 6 ايعا ارنالعان, بۇل كەزەڭدە «اسىل ميراس» الماتىلىق ورتالىعى 90 بالاعا كەشەندى كومەك كورسەتەدى.
«اۋتيزم. الەم بارشاعا ورتاق» باعدارلاماسى ءاۋتيزمدى تۇزەتۋدىڭ ەكى ادىستەمەسىن ەنگىزەدى. ءبىرىنشىسى – كلاسسيكالىق, بۇل جاعدايدا بالامەن الەۋمەتتىك-كوممۋنيكاتيۆتىك جانە تانىمدىق, تىلدىك جانە كۇندەلىكتى ءومىردىڭ داعدىلارىن پىسىقتايدى. وندا بالامەن 4 مامان جۇمىس ىستەيدى: پسيحولوگ, دەفەكتولوگ, لوگوپەد جانە الەۋمەتتىك پەداگوگ. جۇمىستىڭ ەكىنشى ءادىسى – اۆا تەراپيا, بۇل مىنەز-ق ۇلىقتىڭ تىلدىك جانە بازالىق داعدىلارىن باعالاۋدان تۇرادى, وسىلايشا ءاربىر بالاعا جەكە پەداگوگ قاراستىرىلعان. بارلىعى 544 داعدى بولىنگەن, ولاردىڭ نەگىزىندە ارقايسىسىنا جەكە باعدارلامالار جاسالىنعان. «اسىل ميراس» ورتالىعىنىڭ ءاربىر مامانى مىنەز-ق ۇلىقتىڭ قولدانبالى تالدانۋى, اۋتيزم دياگنوستيكاسى, سەنسورلىق ىقپالداستىق بويىنشا وقىتۋ ترەنينگتەرىن, سونىمەن بىرگە, باسقا دا مامانداندىرىلعان كۋرستاردان وتكەن. باعدارلاما جوسپارىندا – جەكە ورتالىقتار ءۇشىن مامانداردى وقىتۋ, سونىمەن بىرگە, قازاقستان بويىنشا مامانداردىڭ مەتودولوگيالىق جانە تاجىريبەلىك بىلىمدەرىمەن الماسادى.
– ءبىز اۋتيستيكاعا شالدىققان بالالاردىڭ الەۋمەتتەنۋى مەن تولىققاندى ءومىر سۇرۋىنە كومەكتەسەمىز. ءبىزدىڭ قوردىڭ مىندەتى – ولاردى قازاقستاندا الەمدىك دەڭگەيدەگى وڭالتۋ باعدارلامالارىمەن قامتاماسىز ەتۋ. سوندىقتان دا, ءبىز «اشىق الەم» قوعامدىق قورى سياقتى مىقتى سەرىكتەستەرمەن, سونداي-اق, وڭالتۋدىڭ جەتەكشى الەمدىك ماماندارىمەن جۇمىس ىستەيمىز. «اۋتيزم. الەم بارشاعا ورتاق» باعدارلاماسى جۇمىسىنىڭ العاشقى ءۇش جىلىندا ءبىز ەڭ از دەگەندە 1 000 وتباسىعا الەۋمەتتەنۋ مەن وڭالتۋ جاعىنان كومەكتەسەمىز, ال قازاقستاندا ادامداردىڭ 15 پايىزى اۋتيزم پروبلەماسى تۋرالى العاشقى ماعلۇماتتارىن الادى», – دەپ تۇسىنىك بەردى «اسىل ميراس» قورىنىڭ ديرەكتورى مارات ايتماعانبەتوۆ.
وسى جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا ەكىنشى اۋتيزمگە شالدىققان بالالار ورتالىعى – استانا, ال 2016 جىلى وسكەمەن مەن قىزىلوردا قالالارىندا اشۋدى جوسپارلاپ وتىر. بالالار ورتالىقتارىنىڭ اشىلۋى «اۋتيزم. الەم بارشاعا ورتاق» باعدارلاماسىنىڭ رەسمي باستاۋى بولىپ تابىلادى. جىل سايىن اۋتيزمگە شالدىققان 600 بالا مەن ولاردىڭ وتباسىلارى باعدارلامانىڭ قاتىسۋشىلارى بولا الادى. ەرتە دياگنوستيكا, كاسىبي وڭالتۋ باعدارلامالارى مەن الەۋمەتتىك ىقپالداسۋدى ەنگىزۋ قازاقستانداعى ەرەكشە بالالاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جوعارىلاتۋعا باعىتتالعان. بارلىق ورتالىقتار تەگىن قابىلدايدى.
– اۋتيزمگە شالدىققان بالالاردىڭ 60 پايىزىن قوعامعا بەيىمدەۋگە بولادى. ەل قاتارلى جۇمىس ىستەپ, وتباسىن قۇرا الادى. بۇرىن اۋتيست بالالارعا اقىل-ەس دامۋىنىڭ تەجەلۋى, الاليا, شيزوفرەنيا دياگنوزىن قويعان. ورتالىقتا قىرىق ماماننان تۇراتىن, قازاقستاننىڭ جەتەكشى ساراپشىلارىنان ءدارىس العان, اۋتيزم ماسەلەسى بويىنشا شەتەلدەردىڭ (امەريكا, رەسەي) الدىڭعى تەحنولوگيالارىمەن تانىس, پسيحولوگتار مەن پەداگوگتاردىڭ سالاارالىق كومانداسى جۇمىس ىستەيدى. مامانداردىڭ جۇمىسى مىنەز-ق ۇلىقتىڭ قولدانبالى تالدانۋىن پايدالانۋ ادىسىنە نەگىزدەلگەن, وسىنىڭ ناتيجەسىندە بالالار الەۋمەتتىك ورتاعا تەز بەيىمدەلەدى, – دەپ اتاپ ءوتتى «اشىق الەم» قوعامدىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى ءاليا ارحاروۆا.
اۋتيزمگە شالدىققان بالالار ورتالىعىنا جازىلۋ e-mail: autism@asylmiras.org. الماتىداعى ورتالىقتىڭ مەكەن-جايى: پوپوۆ كوشەسى, 27 ءۇي (شاشكين كوشەسىنىڭ قيىلىسى), 8(727)32104 62 www.autism.asylmiras.org سايتىندا كوبىرەك اقپاراتتار الۋعا بولادى.
گۇلزەينەپ سادىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».