«ورەسى بيىك مامانعا اركەز جول اشىق»

– دەيدى م.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, اكادەميك جۇماحان مىرحالىقوۆ ەلباسى ن.نازارباەۆ «نۇرلى جول – بولاشاققا باس­تار جول» جولداۋىندا «يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭى بويىنشا ەلىمىزدەگى 10 الدىڭعى قاتارلى جوعارى وقۋ ورنىندا بىلىكتى دە ساپالى مامان دايارلاۋدىڭ ءمان-ماعىناسىن ايرىقشا اتاپ كورسەتىپ, باعىت-باعدارىن ايقىنداپ بەردى. بۇگىندە وسى مىندەتتى جۇزەگە اسىراتىن جوعارى وقۋ ورىندارى انىقتالىپ, ولار جولداۋدا ايتىلعان تالاپتىڭ ۇدەسىنەن شىعۋ ءۇشىن ىسكە كىرىسىپ كەتتى. مۇنداي ەرەكشە سەنىم ارتىلىپ, وندىققا ەنگەن وقۋ ورنىنىڭ ءبىرى – م.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى. يندۋستريالىق-يننوۆا­تسيا­لىق دامۋ مەملەكەتتىك باعدار­لا­ماسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭى اياسىندا ماماندار دايارلاۋ قاجەتتىگى جونىندە بەر­گەن تاپسىرماسى ەلىمىزدەگى جوعارى وقۋ ورىندارى ءۇشىن اۋقىم­دى ۇلكەن ۇلتتىق جوباعا اينالدى. م.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ ۇجىمى مۇنى الەمدىك تاجىريبەگە نەگىزدەلگەن, ءبىلىم مەن ءوندىرىستى ۇشتاستىرىپ, ناقتى ناتيجەگە قول جەتكىزەتىن باستاما دەپ وتىر. الەمدىك تاجىريبە دەپ تەكتەن-تەككە ايتىلىپ وتىرعان جوق. ماماندار باستامانى كەزىندە گەرمانيادا جۇزەگە اسىرىلعان «ۇزدىك ناتيجەلەرگە جەتۋ باستاماسىمەن», قىتايداعى «جوبا – 985» دەپ اتالعان ۇلتتىق جوباسىمەن سالىستىرادى. دەگەنمەن, قازاقستاندىق جوبانىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى بار. بۇل باستامانىڭ ءبىر ارتىقشىلىعى – جاۋاپكەرشىلىگى وتە جوعارى. بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى ءجۇ­زەگە اسىراتىن ۇلت جوسپارىنىڭ «100 ناقتى قادامىندا» 10 جەتەكشى جوعارى وقۋ ورنىنىڭ كادرلار دايىنداۋداعى مىندەتى ارنايى بەكىتىلگەن. ىرىكتەلگەن بۇل 10 ۋنيۆەرسيتەتتىڭ الدىنا قويىلعان جاۋاپتى تاپسىرما ءبۇ­گىندە ۇكىمەتتىڭ, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ تىكەلەي با­قىلاۋىنا الىنعان. جوعارى وقۋ ورىندارىنا ناقتى تالاپتار ۇسىنىلىپ, ولاردىڭ الەۋەتى مەن ايماقتىق مامانداندىرۋ جاعىن دا كەڭىنەن تارازىلاعان ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ماگيستراتۋرانىڭ 24 باعىتىن انىق­تادى. وسى 24 ءبىلىم بەرۋ باعى­تىنا سايكەس يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭىندە التى باسىمدىق نەگىزىندە جوعارى دارەجەلى تەحنيكالىق ماماندار دايىندالماق. ماسەلەن, م.اۋەزوۆ اتىنداعى وقمۋ حيميا, مۇناي, تاماق ونەركاسىبى, سونداي-اق قۇرىلىس يندۋسترياسى ءۇشىن ماگيسترلەر دايىنداۋ بويىنشا باعدارلامالار ازىرلەۋ ۇستىندە. وسى ارادا مىنانى ايتقان ءجون, اتالمىش باعىتتار قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك ءوڭىرىنىڭ يننوۆاتسيالىق دامۋ جوسپارىنا تولىعىمەن ساي كەلەدى. ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى, اكادەميك جۇماحان مىرحالىقوۆتىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, بۇل ىرگەلى وقۋ ورنى بۇعان دەيىن دە ءوزىن ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك ايماعىنا, ياعني شىمكەنت وڭىرىمەن قاتار جامبىل جانە قى­زىلوردا وبلىستارى ءۇشىن دە تەح­نيكالىق ماماندار دايىنداۋعا قابىلەتتىلىگىن داۋسىز دالەلدەپ كەلدى. ناقتىراعىنا كوشسەك, «مينەرالدىق تىڭايتقىشتار سينتەزى» باعدارلاماسى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى حيميالىق ونەركاسىپتەرىمەن قاتار, «تاراز حيميالىق پاركىن» دە بىلىكتى ماماندارمەن قامتاماسىز ەتپەك. ال «سيليكاتتىق ماتەريالدار تەحنولوگياسى» ماگيسترلىك باعدارلاماسى بويىنشا دايىندالعان مامان­دار جوعارىدا اتالعان ءۇش وبلىس­تىڭ قۇرىلىس يندۋسترياسى سالاسىنداعى ماماندارعا تۋىن­داعان قاجەتتىلىكتى 90 پايىزعا جابادى. دەمەك, بۇل سالادا تاعى دا 50-دەن استام نىسان اشىلماق. تاماق ونەركاسىبى – وڭتۇستىك ءوڭىردىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى. سوندىقتان, وقمۋ «تاماق ينجەنەرياسى جانە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى» اتتى ارنايى باع­دار­لاما ازىرلەدى. بۇگىندە وسى باع­دارلاما نەگىزىندە مامان دايىن­داۋعا 200-دەن استام ءوتى­نىم ءتۇستى. جاڭا ماگيسترلىك باعدارلامانى ازىرلەۋگە ارنايى «جول كارتاسى» جاسالدى. ەندى سوعان بايلانىستى بۇل ماگيسترلىك باعدارلامانىڭ ار­­تىقشىلىعى نەدە دەگەن ساۋ­ا­­ل تۋىن­دايتىندىعى انىق. وعان جاۋ­اپ – ەڭ ماڭىزدىسى, ەن­دى­رىلىپ جاتقان جوبالاردىڭ تەحنولوگياسىنا باسا نازار اۋدا­رىلادى. العاشقى كەزەڭدە كاسىپ­ورىنداردىڭ الدىندا تۇرعان ءمىن­دەتتەر زەرتتەلىپ, ەكشەلدى. مىسالى, قۇرىلىس ماتەريالدارى ونەركاسىبىندە – تسەمەنتتى قۇرعاق تاسىلمەن ءوندىرۋ, سونداي-اق, تسەمەنتتىڭ ارنايى تۇرلەرىن شىعارۋ بۇگىنگى كۇننىڭ ارقاۋىنا  اينالىپ وتىر. ال مۇنايدى قايتا وڭدەۋ سالاسىندا كاتاليكالىق كرەكينگ قوندىرعىلارىن جاڭعىرتۋ, ديزەلدى دەپارافينيزاتسيالاۋ, ەۋرو-4,5 ماركالى بەنزين شىعارۋ تەحنولوگياسىن ەنگىزۋ قازىرگى تاڭدا كوكەيكەستى بولىپ تۇر. حيميا ونەركاسىبىندە قىش­قىلسىز تەحنولوگيالاردى ەندىرۋ, ۇزاق ۋاقىت كۇش بەرەتىن كەشەندى مينەرالدىق تىڭايتقىشتاردى ءوندىرۋ وزەكتى ماسەلەگە اينالىپ كەلەدى. ءتۇرلى سالا الدىنداعى وسى كۇردەلى مىندەتتەر ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنىڭ نەگىزى مەن سيپاتىن قۇراپ وتىر. ۋنيۆەرسيتەت باسشىلىعى ۇزاق ۋاقىت بويى ونەركاسىپ ورىندارىمەن جانە ايماقتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىمەن بىرلەسە وتىرىپ, وقۋ ورنىنا قانداي ءبىتىرۋشى تۇلەك كەرەك دەگەن ماسەلەنى ءجىتى تالقىلاعان. سول تالقىلاۋلار ناتيجەسىندە بىلىكتى ءبىتىرۋشىنىڭ كەلبەتى سومدالىپتى. ياعني, باستى ماقسات ايتەۋىر, قولىندا ديپلومى بار ماماندى دايارلاپ شىعۋ ەمەس, ول ماماننىڭ قارىم-قابىلەتى نەگە جەتەدى, وي-ءورىسى, تاجىريبەسى قاي دەڭگەيدە بولۋ تيىستىگى كۇنى بۇرىن انىقتالادى. «مۇنداي ءتاسىل كاسىپورىنداردىڭ بىزگە دەگەن سەنىمىن ارتتىرىپ, بولاشاق ماگيسترلەردى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ كەپىلدىگىن بەردى. جالپى, ءبىز 500 ماگيستر دايىن­داۋعا ءوتىنىم (تاپسىرىس) الىپ, كەلىسىمشارتقا قول قويدىق. بيىل­دىڭ وزىندە ماگيسترلىك باعدار­لاماسى بويىنشا 210 ادامدى قابىلداماقپىز», دەيدى ۋنيۆەرسيتەت باسشىسى. مۇنداعى ماڭىزدى ارتىق­شىلىق – ماگيسترلىك باعدار­لامالارى گەرمانيانىڭ اككرەديتتەۋ اگەنتتىگىندە (ASIIN) اككرەديتتەلگەن, ياعني تىركەلگەن ما­ماندىقتار بويىنشا ازىرلەنگەن. بۇل – باعدارلامالاردىڭ جوعارى دەڭگەيىنىڭ ايعاعى. سەبەبى, ماگيسترانتتار جارتى جىل بويى ءون­دىرىستىك تاجىريبەدەن وتەدى. سون­دىقتان, ازىرلەنىپ جاتقان ما­گيسترلىك باعدارلامالاردى ناق­تى وندىرىسپەن ۇشتاسقان بىرەگەي ءبىلىم بەرۋ ءونىمى دەۋگە بولادى. ءاري­نە, مۇنداي بىلىكتى ماماندارعا ەڭبەك نارىعىندا سۇرانىس ۇلكەن ەكەندىگى ءسوزسىز. جۇماحان مىرحالىقوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا باستالعان جوباعا ەلىمىزدىڭ ايتۋلى جوعارى وقۋ ورىندارىمەن قاتار وندىرىسشىلەر دە كەڭىنەن تارتىلادى. ارينە وقۋ باعدارلامالارىن تەك ۋنيۆەر­سيتەتتىڭ ءبىر ءوزى قالىپتاستىرىپ جاتىر دەۋ ارتىقتاۋ بولار ەدى. – جالپى, مەنىڭ باسقارۋ ستي­لىمدەگى قاعيدام – وقۋ ورنىنداعى ءبىر سالاعا ارنايى كوڭىل ءبولىپ, ءار جىلدى تەك سول سالانى تەرە­ڭىرەك دامىتۋعا تىرىسامىن. ءما­سەلەن, وتكەن جىلدى پەداگوگيكا ماماندىقتارىنا قىرۋار قارجى ءبولىپ, كەم-كەتىكتەرىن تۇزەپ, كا­فەدرالاردىڭ جاعدايىن جاساپ, ستۋدەنتتەرگە ساپالى ءبىلىم بەرۋدىڭ ءتۇرلى جولدارىن ۇسىنىپ, ۇستازداردى تاجىريبە جيناقتاۋ ءۇشىن ىسساپارلارعا, سەمينارلارعا جىبەرۋدى ۇردىسكە اينالدىردىق. سول سەكىلدى بيىل اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا دەن قويىپ, ونى دامى­تۋدىڭ, ناعىز كاسىبي ماماندار دايارلاۋعا بارىنشا كۇش سالۋدامىن. ءبىزدىڭ بيزنەستە, ءوزىنىڭ ءتيىستى سالاسىندا ۇزدىك سانالاتىن شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتەر اراسىندا ستراتەگيالىق ارىپتەستەرىمىز بار. بۇل باعدارلاماعا وڭتۇستىق قازاقستان وبلىسىنىڭ وڭىرلىك كاسىپكەرلەر پالاتاسى تىكەلەي قاتىسىپ وتىر. ءاربىر باعدارلاما بويىنشا سالالىق كەڭەس قۇرىلعان. اتالعان كەڭەس كادرلاردى دايىنداۋ باعدارلاماسىنىڭ مازمۇنى مەن تاجىريبەلىك كونتەنتىن, سونداي-اق وقىتۋ ادىستەمەسى مەن باعالاۋ جۇيەسىن انىقتايدى. ءبىز الدىمىزعا وقىتۋ باعدارلاماسىن ءوڭىردىڭ يننوۆاتسيالىق دامۋ باع­دارلاماسىنا بارىنشا كىرىكتىرۋ ماقساتىن قويدىق. بۇل تۇرعىدا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ باسشىلىعى ءبىزدى تولىق قولداپ وتىر. مىنانى ۇمىتپاۋىمىز كەرەك, زەرتتەۋ جۇمىستارى ماگيس­تراتۋرانىڭ قۇرامداس بولىگى بولىپ تابىلادى. ءبىزدىڭ وندىرىسكە بارعان تۇلەگىمىز عىلىمدى قاجەت­سىنۋ دەڭگەيىن ارتتىرىپ, تەك اتقارۋشىلىقپەن شەكتەلمەي, تەحنولوگيالىق ۇدەرىستەردى ۇيىمداستىرىپ, يننوۆاتسيانى باسقاراتىن دارەجەگە جەتۋى ءتيىس. ال مۇنداي ماقساتتاردى وندىرىسشىلەرسىز باعىندىرۋ مۇمكىن ەمەس. بيزنەس-سەرىكتەستەرىمىز رە­تىندە «قازفوسفات» جشس, «پەترو­كازاحستانويلپروداكت» جشس, «Hill Corporation» جشس, «ستاندارتتسەمەنت» جشس, «فۋد­ماستەر» جشس, «شىمكەنت ءسۇت» جشس, تاعى باسقا دا مەكەمە, كاسىپورىنداردى ىلتيپاتپەن اتاۋعا بولادى, – دەيدى ج. مىرحالىقوۆ. وسى ءوندىرىس ورىندارىنىڭ وكىلدەرى ماگيسترلىك جۇمىستارعا باسشىلىق ەتىپ, وقۋ مودۋلدەرىن جۇرگىزەدى ەكەن. بۇعان قوسىمشا وقمۋ-دىڭ باستاماسىمەن با­ۆاريا حيميا كلاستەرى جانە ءبىر­لەسكەن حيميالىق كومپانيا­سى­مەن ارىپتەستىك ورناتىلعان. ۋنيۆەرسيتەت باسشىلىعى باس­تى جەتىستىكتەر وسى تۇرعىداعى وتان­دىق جانە حالىقارالىق ىق­پالداستىق پەن بىرلەستىك اياسىندا جاتىر دەپ سانايدى. وقمۋ-دىڭ ايتارلىقتاي جو­عارى پوزيتسياسى (ورنى, بەدەلى, مارتەبەسى) الەمدىك رەيتينگ­تەگى ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەت­تەر – ميۋنحەن تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن (گەرمانيا) جانە گەنتا ۋنيۆەر­سيتەتىمەن (بەلگيا) ماگيسترلىك باعدارلامالاردى بىرلەسىپ ازىرلەۋ بويىنشا كەلىسىمشارتقا وتىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. بۇل ەكى ۋنيۆەرسيتەت تە «توپ-100» الەمدىك رەي­تينگىنە ەنگەن جوعارى وقۋ ورىندارى. گەنتا ۋنيۆەرسيتەتى جوعارى دەڭگەيدەگى زەرتتەۋلەرمەن شۇعىلداناتىن جوو-نىڭ كلاسسيكالىق ۇلگىسى. ال ميۋنحەن تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى ءوزىنىڭ كاسىپكەرلىك تيپتەگى ستراتەگياسى تۇرعىسىنان وقمۋ-عا ەداۋىر ۇقساس. ولار دا وقمۋ سياقتى ستۋدەنتتەرگە كاسىپكەرلىك داعدىلارىن ۇيرەتۋگە باسىمدىق بەرەدى. بەكىتىلگەن باعدارلامالار ارقاۋىندا ستۋدەنتتەر ءبىر سەمەستردى ميۋنحەن تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە, ال «تاماق ينجەنەرياسى» بويىنشا زەرتتەۋ تاجىريبەسىن بەلگيانىڭ بەلگىلى «Package4Food» كاسىپور­نىندا وتكىزەدى. اتالعان ۋنيۆەرسيتەتتەر ماگيسترلىك باع­دار­لامالاردى ازىرلەۋمەن بىرگە سول باعدارلامالاردى ورىن­داۋعا دا قاتىسادى. رەكتور ج.مىر­حا­لىقوۆتىڭ اڭگىمەسىنە نازار اۋدارساق, مۇندا بىرقاتار كۇردەلى ماسەلەلەر بار. ەۋروپانىڭ ايتۋلى ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ پروفەسسورلارىن ءبىر سەمەسترگە الدىرۋ وڭاي شارۋا ەمەس. ولاردىڭ جالاقىلارى دا بىزبەن سالىستىرعاندا بىرنەشە ەسە كوپ. بۇل تۇرعىدا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ قارجىلىق قولداۋى ۋنيۆەرسيتەتكە ەۋروپالىق ارىپتەستەردى تەك كەڭەسشىلەر رەتىن­دە ەمەس, وقۋ مودۋلدەرىن ءجۇر­گىزۋ­شىلەر رەتىندە تارتۋعا دا ءمۇم­كىندىك بەرىپ وتىر. – ءبىز الدىمەن وتاندىق ءوندى­رىستىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە وتى­رىپ, مۇلدەم (زاتىمەن) جا­ڭا ءبىلىم باعدارلامالارىن ءازىر­لەۋ­دى ماقسات ەتىپ قويعانبىز, الاي­دا ەۋروپالىق تاجىريبەنى كو­شىرۋ نەمەسە بەيىمدەۋدى ماقسات تۇت­پاعانبىز. وسىعان وراي ما­گيسترلەردى دايىنداۋدىڭ نەگىزگى باع­دارلامالارىنىڭ 30 پايىزىن ءوزىمىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ۇس­تازدارى, تاجىريبە نەگىزىندە دايىن­داۋدى – بۇل جالپى دايىن­دىق­تىڭ 30 پايى­زىن قۇرايدى, ونى وندىرىسشىلەر وزدەرىنىڭ جاۋاپ­كەرشىلىگىنە الادى, ال ازىرلەۋ باع­دارلاماسىنىڭ قالعان 40 پايىزى (بۇل زەرتتەۋ مودۋلدەرى) شەتەل­دىك جوو پروفەسسورلارىنىڭ ەنشى­سىنە ءتيىپ وتىر. ءاربىر مودۋل بويىنشا دەربەس ءارى توپ قۇرامىندا زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلەدى. نەگىزىنەن بۇل ءاربىر ماگيستردىڭ دەربەس جانە توپ قۇرامىندا ماتەماتيكالىق مودۋلدەردى ازىرلەپ, جوبالىق شەشىمدەردى قابىلداۋىن ماقسات تۇتادى. ميۋنحەن قالاسىندا ەكى رەت بولدىم. ونداعى ۋنيۆەرسيتەتتەگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى تاڭعالارلىق. ستۋدەنتتەر تەك اۋديتوريامەن شەك­تەلىپ قالماي, ءوز كاسىبىنىڭ نا­عىز ماماندارى بولىپ شىعادى. ويتكەنى, وقۋ ورنىنداعى ءار كافە­درانىڭ ءوز زاۋىتى, فابريكاسى, لابوراتورياسى بار. ال كافەدرا سول زاۋىتتىڭ ىشىندە ورنالاسقان. كابينەتتەرى مەن اۋديتوريالارى دا وسىندا. شاكىرتتەر سول جەردە ءبىلىم الادى   ءارى زاۋىتتاعى قايناعان جۇمىستى ءوز كوزىمەن كورىپ, قۇرىلعىلارمەن جۇمىس ىستەپ, تاجىريبە ارتتىرادى. ديپلومدارىن دا سول جەردە قورعاپ قالىپتاسادى. تەوريا مەن ءوندىرىستى قاتار مەڭگەرگەن ستۋدەنت ناعىز مامان بولىپ تۇلەپ ۇشادى. بىزدەگى وقۋ جۇيەسىنە وسى تاجىريبەنى كەڭىنەن تارتۋ قاجەت. جاسىراتىنى جوق, كەيبىر جەكەمەنشىك وقۋ ورىندارىندا ستۋدەنتتەر جىل بويى ءبىر-ەكى كىتاپپەن ءبىلىم الىپ شىعادى. ءىس-تاجىريبە كورمەي وندىرىسكە كەلگەندە بىلىكسىزدىگىن بايقاتادى. سول سەبەپتى مۇنداي تاجىريبەسىز مامان دايارلاۋدى توقتاتۋ ءۇشىن ستۋدەنتكە وقۋ مەن تاجىريبەنى ۇشتاستىرا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرىپ جاتىرمىز. وزدەرىڭىزگە بەلگىلى, وقمۋ قازاقستانداعى ۇزدىك ۇشتىككە كىرەتىن وقۋ ورنى. دەمەك, ول ءوزىنىڭ مارتەبەسىنە لايىقتى بولۋى قاجەت. ءبىزدىڭ تۇلەكتەر ءوز ءىسىنىڭ شەبەرى بولۋى كەرەك. سول ءۇشىن دۋالدى وقىتۋ جۇيەسىنە ءبىز دە كوشىپ جاتىرمىز. مىسالى, وسى جىلى وبلىس اكىمدىگى بىزگە ارنايى 100 گەكتار جەر ءبولىپ بەردى. قازىر وندا ءۇش جىلىجاي جۇمىس ىستەۋدە. جىلىجايعا كوكونىس, جەمىستەردى ەگىپ, ونى باپتاپ, ءوسىرىپ وتىرعان ءوزىمىزدىڭ وقىتۋشىلار مەن ستۋدەنتتەر. قازىردىڭ وزىندە ستۋدەنتتەر الگى جەردە جۇمىس ىستەپ, تاجىريبە جيناقتاۋدا. ءوزىمىزدىڭ ماماندار ولارعا جەردى قالاي وڭدەۋ كەرەكتىگىن, ارىقتاردى قازۋ, ەگىندى ەگۋ, سۋارۋ, ءشوبىن شابۋ, دارىلەۋدىڭ بارلىعىن ۇيرەتۋدە. جىلجايلارعا 50-گە جۋىق كوكونىس, ءداندى داقىلداردى ەكتىك. ونىڭ ىشىندە ەلىمىزدە جوق داقىلداردىڭ تۇقىمىن كاليفورنيا سەكىلدى اۋىل شارۋشىلىعى دامىعان ايماقتاردان الدىرتتىق. ستۋ­دەنتتەر داقىلداردى ءوسىرىپ, زەرتتەۋ ۇستىندە. ءبىر جىلدىڭ ىشىندە كەرەكتى تەحنيكالىق قۇرالداردىڭ, كولىكتەردىڭ بارلىعى الىنىپ بەرىلدى. وندىرىلگەن ءونىمنىڭ 70 پايىزىن قىزمەت ەتكەندەر السا, قالعان 30 پايىزدىق پايداسىن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بيۋدجەتىنە قۇيادى. ميۋنحەن ۋنيۆەرسيتەتىندە وسىنداي جۇيە قالىپتاسقان. جىلجايدان بولەك گازدى-بەتون ونىمدەرىن شىعاراتىن زاۋىتتىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋدەمىز. وعان دا جەرگىلىكتى اكىمدىك جەر ءبولىپ, ينفراقۇرىلىمدارىن تارتىپ بەردى. ۋنيۆەرسيتەتتەگى قۇرىلىس كافەدراسىنىڭ ستۋدەنتتەرى زاۋىتتى وزدەرى تۇرعىزۋدا. كەيىنگى جىلدارى قايتا جاڭعىرعان ستۋدەنتتىك قۇرىلىس جاساقتارىنىڭ دا كوپ كومەگى تيۋدە. بولاشاقتا زاۋ­ىت­­تا ستۋدەنتتەر ءىس-تاجىريبە جي­­ناق­تايدى. ماسەلەن, ينجەنەر, ەكونوميست, ەكولوگ سەكىلدى ءبىر­نە­شە ماماندىقتىڭ ستۋدەنتتەرى زاۋىتتىڭ جۇمىسىنا ءوز ۇلەسىن تيگىزبەك. مۇنىمەن توقتاپ قالماي ۆەتەرينارلىق كلينيكانىڭ جۇ­مىسىن دا باستاماقپىز. ۆەتەرينار ماماندار مالدى بۋدانداستىرىپ, ەمدەۋ جۇمىستارىمەن اينالىسادى. شىندىعىنا كەلسەك, قازىر مالدى ەمدەمەك تۇگىلى جانىنا جولاپ كورمەگەن ماماندار تابىلادى. مىنە, بولاشاقتا سونداي تۇك بىلمەس شالا ۆەتەرينارلاردى دايارلاۋدان, قولدارىنا ديپلوم بەرۋدەن ساقتانۋىمىز كەرەك. كلينيكامىز اشىلعان بويدا شاكىرتتەرىمىزگە تاجىريبە جۇرگىزۋ ءۇشىن 100 باس مال ساتىپ الۋدى كوزدەپ وتىرعان جايىمىز بار. سونىمەن بىرگە, ەلەكتر قۋاتىن ۇنەمدەگىش شامداردى شىعارۋ جوسپارىن دا ءتۇزىپ قويدىق. جالپى, ەلەكتر ۇنەمدەۋگە كوشۋدى ەلباسىنىڭ ءوزى دە تاپسىرىپ وتىر. بۇل جۇزەگە اسقان جاعدايدا ەلەكتر قۋاتىنا كەتەتىن شىعىندى بىرنەشە ەسەگە دەيىن قىسقارتۋعا بولادى. بۇكىل الەم قازىر وسىعان كەلە جا­تىر. ءبىز دە كوشتەن قالماۋعا ءتيىسپىز. سوندىقتان, مۇنداي ءتيىمدى جوعارى جوبانى قولداۋ ماقساتىندا وبلىس اكىمدىگى يندۋستريالىق كارتا شەڭبەرىندە جەر ءبولىپ بەردى, – دەيدى ج.مىرحالىقوۆ. اتالعان جوبانىڭ نەگىزگى ماق­ساتى – جوعارى دارەجەلى ماماندار دايىنداۋ. بۇل – وتە ماڭىزدى ءما­سەلە. مىنە, سوعان سايكەس, ماسەلە­نىڭ مانىسىنە ءار­بىر وقۋ  ءبىتىرۋ­شىنىڭ باسەكەگە توزىمدىلىگى تۇرعى­سىنان قاراۋ كەرەك. وقۋدى اياق­تاعان جاس ماماننىڭ بىلىكتىلىگى سەرتيفيكاتتالعان بولۋى مىندەتتى. وكىنىشكە قاراي, قازاقستاندا جوعارى وقۋ ورنىن اياقتاعاننان كەيىنگى العان ءبىلىمدى سەرتيفيكاتتاۋ جۇيەسى ەندى عانا قالىپتاسىپ كەلەدى. وسى جاعدايدى ەسكەرىپ-ەكشەگەن ۋني­ۆەرسيتەت اتقاراتىن ىسىنە اسا زور مىندەت قويىپ وتىر. الداعى ۋاقىتتا بىتىرۋشىلەردىڭ ەۋروپا ينجەنەرلەرى قاۋىمداستىعى فەدەراتسياسىنىڭ (FEANI) كاسىبي سەرتيفيكاتىن الۋى جوسپارلانعان. وسىلايشا ۋنيۆەرسيتەت ءبىتىرۋ­شىلەرى ەۋروپالىق ينجەنەرلەر رەەسترىنە ەنەدى, سول ارقىلى حالىق­ارالىق ەڭبەك نارىعىنا جول اشىلادى. بۇل مىندەتتى شەشۋ ءۇشىن وقمۋ ەۋروپادا ينجەنەرلىك ءبىلىمدى اككرەديتتەۋ جەلىسىنىڭ (ENAEE) ستاندارتتارىن ءىس جۇزىنە اسىرىپ, باعدارلامالار قۇرامىنا ەنگىزدى.  باعدارلامالار بويىنشا دايىندالعان ماگيسترلەر EUR-ACE بەلگىسىن, ال سوڭىنان «ەۋروينجەنەر» اتاعىن الادى. بۇل ستاندارتتار تەحنولوگيالىق جوبالاۋ مەن ەكولوگيالىق قاعي­دالاردىڭ قاتاڭ ساقتالۋىن تالاپ ەتەدى. ۋنيۆەرسيتەت وسى ءتا­سىلدى ورىندى دەپ سانايدى. سەبەبى, ايماقتىق كاسىپورىنداردىڭ كوپ­شىلىگى شەتەلدىك تەحنولوگيالارمەن جانە ءتيىستى قوندىرعىلارمەن جۇمىس ىستەيدى. بۇعان قوسا كادرلار دايىنداۋ پروتسەسىنىڭ حيميالىق باعىتى ەسكەرىلىپ, الداعى تامىز ايىندا وقۋ باعدارلامالارى ەۋروپالىق حيميا جەلىسىنىڭ (ECTN) ساراپتاۋىنان وتەدى. بۇل حيميا سالاسىندا ءبىلىم بەرەتىن 170-كە جۋىق ءبىلىم ورداسى مەن 37 ەلدىڭ كاسىپورىندارىنىڭ باسىن بىرىكتىرگەن بەدەلدى ۇيىم. ال قازاقستاندا تەك وقمۋ عانا وسى ۇيىمنىڭ تولىققاندى مۇشەسى ەكەندىگىن اتاپ ايتقان ءجون. اكادەميك جۇماحان مىر­حالىقوۆتىڭ پايىمداۋىنشا, زەرت­حانالاردى جاراقتاندىرۋ – قولعا العان جوبالاردىڭ تابىستى بولۋىنىڭ العىشارتى ىسپەتتى. «بۇل تۇرعىدا ەلباسى جوعارى مەك­تەپكە بۇرىن-سوڭدى بولماعان قولداۋ كورسەتتى. وسى ماقسات ءۇشىن ۇلتتىق قوردان ارنايى قارجى ءبولىندى. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى جابدىقتاردى ساتىپ الۋ ءتارتىبىن بەكىتتى. ال بىزدەر ءوزىمىز ءۇشىن ينجەنەرلىك باعىتتاعى ايماقتىق زەرتحانا اينالاسىندا ءىرى عىلىمي-زەرتتەۋ كەشەنىن قۇرۋدى جوسپارلاپ قويدىق. ايماقتىق زەرتحانا اككرەديتتەۋدەن وتكەن, سونداي-اق «ilac-MRA» بەلگىسى بار. جاڭا زەرتحانا كەشەندەرى ءۇشىن بىزگە قوسىمشا قارجى بولىنگەن. بۇل قاراجات شەتەلدىڭ جەتەكشى كومپانيالارىنىڭ قۇرال-سايماندارىن ساتىپ الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگىندە العاش رەت تاماق قاۋىپ­سىزدىگى زەرتحاناسى, گەربيتسيدتەر مەن ينسەكتوفۋنگيتسيلدەردى سينتەزدەۋ, جاڭا قۇرىلىس ماتەريالدارىن زەرتتەۋ-سىناۋ ورتا­لىعى اشىلادى. قۇرىلعالى جاتقان عىلىمي-زەرتتەۋ كەشەنى ايماقتىڭ بۇكىل كاسىپورىندارى مەن زەرتتەۋشىلەرىنە ەسىگى اشىق بولادى. كەشەن قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگىندەگى يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ نەگىزگى تۇعىرناماسىنا اينالادى دەگەن ۇمىتتەمىز», دەيدى اكادەميك ج. مىرحالىقوۆ الداعى كەزدە اتقارىلاتىن ىستەردىڭ ءمان-جايىن جىلىكتەپ. نەسى بار, كەلەشەگى كەڭ بولاتىندىعىنا سەنىم مول. جوبانىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى اياقتالىپ كەلەدى. ەكى ايدان سوڭ ماگيسترانتتاردى قابىلداۋ باس­تالادى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا العاشقى زەرتتەۋ لابوراتوريالارى ىسكە قوسىلۋى كەرەك. قيىن مىندەتتەردىڭ ءبىرى – ماگيسترانتتار كونتينگەنتىن جاساقتاۋ. ماگيس­ترانتتار ىرگەلى ءبىلىم مەن زەرتتەۋگە بەيىمدىلىكپەن قاتار جەتكىلىكتى دەڭگەيدە شەت ءتىلىن ءبىلۋى كەرەك. ماڭىزدى ماسەلەنىڭ تاعى ءبىرى – الدىن الا ۇستازداردىڭ ءوزىن ءوزى دايىنداۋى. بۇل رەتتە «تاماق ينجەنەرياسى» ماگيسترانتتارىنىڭ ۇستازدارى گەنتا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حالىقارالىق ترەنينگ-باعدار­لاما ورتالىعىندا (ITP Food Safety) 4 ايلىق وقۋ كۋرسىنان وتەدى. «تاماق قاۋىپسىزدىگى جانە تاماق ونەركاسىبىندەگى ساپا مەن تاۋەكەل تالداماسى» تاقىرى­بىنداعى بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ باعدارلاماسىنان ءوتۋدى الەمنىڭ تاماق قاۋىپسىزدىگى سالاسىنىڭ ءاربىر مامانى وزىنە ۇلكەن مارتەبە سانايدى. ارينە, بۇل ۇلكەن ۇلتتىق جوبانىڭ يدەولوگيالىق جاعى دا قاشاندا نازارىمىزدا بولۋى كەرەك. مەملەكەت باسشىسى ەلدىڭ بولاشاعى ىنتالى جانە زياتكەر جاستاردىڭ قولىندا ەكەنىن ۇنەمى ايتىپ كەلەدى. سوندىقتان, ۋني­ۆەرسيتەتتىڭ باستى باعدارى مەن نىسانى – تەك بىلىكتى ماماندار دايىنداۋ ەمەس, ءارى جان-جاقتى دامىعان, وتان يگىلىگى ءۇشىن جاسامپاز ەڭبەككە دايىن تۇلعالاردى قالىپتاستىرۋ ەكەندىگىنە ءشۇباسىز سە­نەمىز. ال سولاي بولۋى – ۋاقىت تالابى. مارات اققۇل, «ەگەمەن قازاقستان». شىمكەنت.