سوعىسىپ جاقسىلىققا جەتە المايسىڭ

دۇبىرگە تولى دۇنيە ون بەس جىلدان بەرى ومىرلىك تۇرمەدە جاتقان ابدۋللا ودجالاننىڭ داۋىسى ەستىلدى. كۇردستان جۇمىسشى پارتياسىنىڭ كوسەمى ءوز جاقتاستارىن قارۋىن تاستاپ, تۇرىك ۇكىمەتىمەن اراداعى كوپ جىلدىق شيەلەنىستى بەيبىت جولمەن رەتتەۋگە شاقىردى. اقپارات قۇرالدارىنىڭ حابارلارىنا قاراعاندا, تۇرىك بيلىگى, الدىمەن پرەزيدەنت رەد­جەپ تايىپ ەردوعان بۇعان وڭ باعا بەرگەن كورى­نەدى. ەلدەگى سايا­سي كۇشتەردىڭ جەتەك­­­شىلەرى دە, سىرتتاعى ساراپشىلار دا ءوز پىكىر­لەرىن ءبىلدىرىپ, كوپتەن بەرى الەم جۇرت­شىلىعىنىڭ نازارىن اۋ­دا­رىپ كەلگەن شيەلەنىستىڭ وڭ ار­ناعا ءتۇسۋ ءمۇم­كىندىگىن ايتىپ وتىر. بۇل شيەلەنىس 30 جىلداي سوزىلىپ كەلەدى. ەلدىڭ ءوڭتۇس­تىك-شى­عى­سىنداعى كۇرد كوتەرى­لىسشىلەرى مەن ۇكىمەتتىك قارۋلى كۇشتىڭ ارا­سىنداعى قاقتىعىستان 40 مىڭداي ادام قۇربان بولعانى دا بەلگىلى. سول قارۋلى قاقتىعىستان ناتيجە شىقپايتىنىنا جۇرت­تىڭ كوزى جەتكەندەي. كۇرد كوتەرى­لىسشىلەرى مۇنى الدەقاشان تۇسىنۋگە ءتيىس ەدى. ال سول قارۋلى قارسىلىق ارقىلى وزدە­رى­نىڭ تاعدىرلىق مۇددەسىن, ارمانىن بىلدىرگىسى كەلسە, ونى ۇققىسى كە­لە­تىن تۇرىك بيلىگى جوقتىعى جانە انىق. كۇردتەر – تاعدىرى تالكەككە تۇسكەن حالىق. الەمدە بۇل حالىق­تىڭ سانى 30-40 ميلليوندى قۇراي­دى دەگەن ماعلۇمات ايتى­لادى, بىراق ناقتىسىن ەشكىم بىلمەيدى. سول حالىقتىڭ مەملە­كەتتىگى جوق. بىرنەشە ەلدە شاشىراپ جاتىر. ءبىر اقپاراتتا تۇركيادا ولاردىڭ سانى حالىقتىڭ 10 پايىزى دەلىنەدى, بىرەۋلەر ودان دا ارتىقتاۋ دەيدى. قانشا بولسا دا, بۇلاردىڭ بۇل ەلدە ۇلتتىق ەرەكشەلىگى ەسكەرىلمەيدى. وزدەرى شوعىرلانعان ەلدىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنان اۆتونوميا سۇراعان جانايقايىن ەل باسشىلىعى ەستىگىسى كەلمەيدى. اۆتونوميا ءوز الدىنا, ولاردىڭ ءتىلى دە شەكتەۋلى. بۇل تىلدە وقي دا المايسىڭ. ودجالاننىڭ وتكەن سەنبىدە جاريالاعان حاتى قارۋلى كۇرەس­پەن ەشنارسە شىقپاسىنا كوزى جەت­كەن ادامنىڭ امالسىز ارەكەتى ەكەنى داۋسىز. تاعدىردىڭ جازعا­نىنا كونبەسكە لاجى جوقتىق. حا­­لىق بوسقا قىرىلماسىن, ءوز مۇددە­­لەرىڭدى بيلىكتىڭ راحىم­شىلى­­عىنان كۇتىڭدەر, ءتىل تابى­سىپ كو­رىڭدەر دەگەندى ايتىپ وتىر. ءوزىنىڭ قانداستارىنان, قارۋلاستا­رى­نان قجپ قۇرىلتايىن وتكىزىپ, ىمىرا­شىلدىق جولدى قالاۋدى ۇسىندى. ال تۇركيا باسشىلىعى ود­جالاننىڭ ۇسىنىسىنا وڭ باعا بەردى دەگەندە دە, ولار كۇرد حال­قىنىڭ ۇلتتىق مۇددەسىنە قۇلاق اسۋى ەكىتالاي-اۋ دەيسىڭ. سىرتتاي قاراعاندا, كۇردتەر كوپ تە نارسە سۇراپ جاتقان جوق: ەل اۋماعىندا اۆتونوميا, تىلىنە ەركىندىك, ەلدىك ءرامىز – ءوز تۋى بولۋىن سۇرايدى. كەشەگى كسرو-داي قاتىگەز دەيتىن ەلدە دە حالىقتارعا مۇنداي قۇقىق بەرىلگەن ەدى عوي. تۇركيادا «ءبىر ەل, ءبىر حالىق, ءبىر ءتىل» دەگەن قاتقىلداۋ تالاپ بار. كۇردتەردەي حالىقتى جان­شىپ, ەزىپ جىبەرەتىن تالاپ. ول تالاپ ازىراق جۇمسارسا, تۇركى الە­مى دەيتىن دۇنيەنىڭ ءبىر بولشەگى كۇرد دەيتىن حالىققا قامقور كوڭىل ءبىل­دىرىل­سە, ۇلكەن ماسەلە شەشىلەر ەدى. ودجالاننىڭ حاتى  –  تاۋبەگە كەلۋدىڭ, تۇسىنىستىككە شاقىرۋدىڭ كورىنىسى. تۇركيا – تۇركى دۇنيە­سىنىڭ كوشباسشىسىنداي ەل. تۇركى دۇنيەسى بولىپ بىرىگەيىك, ءبىر-ءبىرى­مىزدى باۋىرعا تارتايىق دەگەن ۇلى يدەيانى ايتىپ جۇرگەن, ءبىرشاما شارالارعا باستاماشى بولىپ جۇرگەن ەل. كۇردتەر دە باۋىرىمىز ەمەس پە دەگەن وي كوڭىلگە ورالا بەرەدى. تەك تۇرىك اعايىندار عانا ەمەس, باسقا دا تۇركى جۇرتىمىن دەيتىن ەلدەردىڭ باسشىلارى ويلاناتىن-اق ماسەلە عوي بۇل.

قىلمىسكەر مەن قايراتكەر ءبىر-بىرىنەن الشاق ۇعىمدار

قىرعىز ەلىندە اقپان ايىنىڭ اياعىندا ۇلكەن شۋ تۋدىرعان وقيعا بولدى. قىرعىزستانداعى قىلمىستىق توپتىڭ ءبىر باسشىسى المامبەت اناپياەۆ دەگەندى بەلورۋسسيانىڭ استاناسىندا سونداعى قىلمىسكەرلەر ولتىرگەن ەكەن, سوعان قاتىستى اڭگىمەلەر, ءبىرشاما ارەكەتتەر بىرازعا سوزىلدى. ارينە, ءولىم دەگەن قيىن. ومىردەن وتكەن ادام كىم بولسا دا, ول بىرەۋگە تۋىس, بىرەۋلەر ونى جانىنا جاقىن قابىلداپ, ازا تۇتىپ جاتادى. بۇل – زاڭدى نارسە. سويتسە دە, ءولىمنىڭ دە ءولىمى بار. بۇكىل ەلگە قادىرلى ادام دۇنيەدەن وتسە, ونى بۇكىل ەل ازا تۇتادى. تۇلعالار, قايراتكەرلەر قازا بولعاندا, ولاردى قۇرمەتپەن شىعارىپ سالۋ – قوعام ءۇشىن دە, ۇكىمەت ءۇشىن دە پارىزدى ءىس. ال قىلمىسكەرلەر ءولىپ جاتسا, ونى دا ازا تۇتاتىن ءوز ورتاسى بار. مۇنداي ويلار ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتىڭ ءبىر باسشىسى المامبەت اناپياەۆتىڭ ولىمىنە بايلانىستى كوڭىلگە ورالىپ وتىر. جارتى ايدان بەرى ول اۋىزدان تۇسپەيتىن اڭگىمەگە اينالدى. ونى جۇرت ينتەرنەتتەن وقىپ, ءبىلىپ جاتىر. اڭگىمەگە ەلدىڭ سىرتقى جانە ىشكى ىستەر مينيسترلىكتەرى, پرەزيدەنت المازبەك اتامباەۆتىڭ ءوزى, باسقا دا بۇرىنعى جانە قازىرگى باسشى شەنەۋنىكتەر ارالاستى. وسىعان بولا شەتەلگە وكپە ايتىپ, ولاردان جاعىمسىز جاۋاپ الىپ, ۇيالاتىنداي ارەكەتتەر دە بولدى. الدىمەن سول المامبەت اناپيا­ەۆ­تىڭ كىم ەكەنىنە توقتالايىق­شى. قىرعىزستان ىشكى ىستەر مينيستر­لىگىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى بەيبىت سەيىتوۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا, ول وسى مينيسترلىكتىڭ ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتار تىزىمىندە ەكەن. وعان قىلمىستىق كودەكستىڭ بىرنەشە بابى بويىنشا ايىپ تاعىلعان, 9 جىلعا سوتتالىپ, ونىڭ 3 جىلىن عانا وتەگەن. 2011 جىلدان بەرى حالىقارالىق ىزدەۋدە. تاعىلعان ايىپتار: توناۋ, ادام ءولتىرۋ, ادام ۇرلاۋ. پرەزيدەنت اپپاراتىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى مەدەت سادىقۇلوۆتىڭ ولىمىنە قاتىسى بولعان. اتاقتى قىلمىسكەر قامشى كولباەۆپەن بايلانىستا. ونىڭ مينسكىدە بولۋى – ول بۇرىنعى پرەزيدەنت قۇرمانبەك باكيەۆپەن, ونىڭ تۋىستارىمەن جاقىن بولعان, قىلمىستا اۋىز جالاسقان. جۇرتتىڭ پايىمدا­ۋىن­شا, سول باكيەۆتەر ءوز قىلمىس­تارىنىڭ بەتى اشىلماسىن دەپ ونىڭ كوزىن جويعان كورىنەدى. قار­عا قارعانىڭ كوزىن شۇقىعان شى­عار, قىلمىسكەرلەر ەكىنشىلەرىن قۇر­باندىققا شالعان شىعار دەۋگە دە بولار ەدى-اۋ. جوق, قىرعىزستان باسشىلىعى, پرەزيدەنت اتامباەۆ باس بولىپ, سول باكيەۆتەردى ۇستاپ بەرمەۋىنىڭ اقىرى اناپياەۆتىڭ ولىمىنە سوقتىردى دەپ, بەلورۋسسيا باسشىلارىن, تىكەلەي لۋكاشەنكونى ايىپتاپ, الەمگە جار سالدى. «لۋكا­شەنكونىڭ باكيەۆتەردىڭ جاۋىز­دىعى مەن سوراقىلىقتارىن ۇعۋى ءۇشىن تاعى كىمدى ءولتىرۋى كەرەك؟!» –  دەگەن اتامباەۆتىڭ اشىنۋىن ونىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى ينتەرنەتكە دە شىعارىپ (26.02.2015) جىبەردى. ارينە, مۇنداي ايىپتاۋدى بە­لورۋسسيا جاعى جاۋاپسىز قال­دىر­مايتىنى دا زاڭدى. بەلو­رۋسسيا ءسىم-ءىنىڭ رەسمي سايتىندا جاريالانعان (27.02.2015) قىرعىزستاننىڭ وركە­نيەتتىلىگىنە كۇمان كەلتىرىلگەن ءمالىم­دەمەسىندە بىلاي دەلىنگەن: «ارعا تيەتىن سالىستىرۋ مەن قىر­عىز باس­شىلىعىنىڭ بەلورۋسسيا اتى­نا ايتقان سوزدەرىنە تۇسىنىك بەرۋ­دىڭ ءمانى جوق. مۇنداي شامشىل ءمالىم­دەمە جاساۋ وركەنيەتتى مەملەكەت باس­شىسى دەڭگەيىندە ايتىلۋى مۇمكىن ەمەس». وسىنىڭ ءبارى نە ءۇشىن دەيسىڭ؟ انا­پياەۆتى ەلدىڭ ءبىر ايماعىن­دا ارداقتاعان شارالار ءوتىپ جاتقا­نى دا راس. ءتىپتى, پرەزيدەنت­تىڭ, پار­لا­مەنتتىڭ اتىنا, قىرعىز حالقىنا ارناپ ۇندەۋ دە قابىلدانعان. انا­پياەۆ ۇلتتىق كۇرەستى كوتەرۋ ءۇشىن ءبىراز ءىس تىندىرعان ەكەن. سويتسە دە, ول قاشىپ جۇرگەن, ىزدەۋدەگى قىلمىسكەر ەمەس پە ەدى؟ قىلمىسكەر مەن قايراتكەردىڭ اراسىن اجىراتۋ قيىن دا ەمەس. بۇل ەلدە نەگە قىلمىسكەرلەر قۇرمەتتەلەدى؟ الەم تانىعان قىلمىسكەرلەر – كول­باەۆتار, بارۋكاەۆتار تۇرمەدەن شى­عىپ كەتە بەرەدى. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك قىزمەتى باسشىسىنىڭ بۇرىنعى ورىنباسارى ارتۋر مەدەتبەكوۆ: «اقاەۆتىڭ كەزىندە «زاڭداعى ۇرى» بىرەۋ بولسا, باكيەۆتىڭ كەزىندە ەكەۋ بولدى, قازىر – تورتەۋ», دەيدى. ءسىرا, قىلمىسكەرلەرگە قارسى پارمەندى كۇرەس جوق جەردە, ولارعا قۇرمەت تە كورسەتىلەتىن بولسا كەرەك. ماماديار جاقىپ, جۋرناليست.