رەكۆيەم
جالعان دۇنيە-اي دەسەڭشى, جارقىلداپ, جايناپ بىرگە جۇرگەن ديداحمەتتەن ايدىڭ, كۇننىڭ امانىندا ايىرىلىپ قالامىن دەپ كىم ويلاعان... قارايلاۋعا مۇرشا بەرمەس مىناۋ قايمالىسقان تىرلىكتە بەينەبىر ءبىر-ءبىرىمىزدى مىڭ جاسايتىنداي كورىپپىز-اۋ. الاشاپقىن بولىپ ءجۇرىپ, قاپيادا الدانىپ قالعانىمدى قاراشى!
ەكەۋمىز ەگىز قوزىداي ەدىك, ءبىر ءداۋىردىڭ ارمان قۋعان مولدىرەگەن جاستارى ەدىك. ءومىر جولىن بىرگە باستاپ, قول ۇستاسىپ الماتىعا بىرگە اتتانىپ ەدىك. مەن سۋرەتشى بولسام دەپ, ول اقىن بولسام دەپ ارماندايتىنبىز. ايتۋلى اقىن بولماسا دا, ايتاعالى جازۋشى بولدى. شىڭعىستايدىڭ «ديكونى» بولىپ اۋىلدان, شىعىستىڭ «ديداشى» بولىپ ەلدەن اتتانعان اياۋلى دوس قازاق باسپاسوزىندە دە, قازاق پروزاسىندا دا ايشىقتى ءىز قالدىردى, قالام قايراتكەرى بيىگىنە كوتەرىلدى.
ارينە, ديداش ومىردەن جاس كەتتى دەۋدەن اۋلاقپىز. الپىسقا جەتكەن دە, جەتپەگەن دە بار, سوندىقتان بۇل جاستى شۇكىر دەيمىز. جالپى, پايعامبار جاسىنان اسقان جاندا وكىنىش بولماۋعا ءتيىس. بىراق, دەپ ويلايسىڭ كەيدە, سارجامباس بولىپ تار توسەككە تاڭىلىپ, ءۇمىتتى ۇزگەن دەرتتى بولسا ءبىر ءسارى. تەپسە تەمىر ۇزەتىن تەگەۋرىندى, قول-اياعى بالعاداي, قۋات-كۇشى بويىندا تاسىعان اتپال ازاماتتىڭ ءبىر-اق ساتتە جوق بولىپ كەتكەنى وكىندىرەدى. ول عانا ەمەس, شەبەرلىگى تاسقايراقتاي شىڭدالىپ, ءوندىرىپ جازاتىن شاعى ەندى تۋعاندا كەلمەسكە كەتە بارعانى وپىندىرادى.
دۇنيەنىڭ قاسىرەتى اكەنىڭ ولگەنى ەمەس, شەشە دە ەمەس, ءتىپتى, تۋعان اعا, باۋىر, قارىنداس تا ەمەس, تاي-ق ۇلىنداي تەبىسىپ, جارتى مالتا ءبولىسىپ بىرگە وسكەن, سەنىڭ جان سىرىڭدى وزىڭنەن جاقسى بىلەتىن دوستىڭ ءولىمى دەسەدى. سول راس ەكەن... جان دوسى جومارت وقىس قازاعا ۇشىراعاندا اقسەلەۋ اعامنىڭ زاپىران قۇسىپ, بەلى قايىسىپ كۇڭىرەنگەنىن كورىپ ەدىم. جان دوسى اقسەلەۋ دۇنيەدەن وتكەندە كادىربەك اعامىزدىڭ شوكە ءتۇسىپ, وكىرىپ جىلاعانىنا كۋا بولدىم. ەلدە جۇرگەن ادۋىن اقىن الىبەك قاڭتارباەۆ بالا دوسى اقىلبەك قايتقاندا باسىن تاۋعا دا, تاسقا دا ۇرىپ, اقىرى كوز جاسىن بۇلاپ وتىرىپ اق قاعازدان مەدەت ىزدەگەنىن بىلەمىن. دوسى تۋرالى الەكەڭنىڭ جازعان پوۆەسىن مەن دە وقىدىم. ول تۋىندى انشەيىنگى قارا ءسوزدىڭ قاتار تۇزەگەن ءتۇزىلىمى ەمەس, تۇنىپ تۇرعان سىرلى ساز, كوكىرەكتى قارس ايىرعان مۇڭدى مۋزىكا. ەندى, مىنە, سونداي جاعدايدى مەنىڭ دە باستان كەشىپ وتىرعان جايىم بار.
جان دوسىڭنان ايىرىلۋ – سەنىڭ دە جانىڭنىڭ جارىمى ءولىپ قالعانداي بولادى ەكەن. بار مەن جوقتىڭ ارا-جىگىن اجىراتا الماي ساندالاسىڭ. ءومىردىڭ ءوزى ماڭىزىنان ايىرىلىپ, ءولىمنىڭ ءوزى قادىرىن جوعالتقانداي, تىرلىكتىڭ قىزىعى كەمىگەندەي, قۋانىشى ارزانداعانداي بولادى ەكەن.
قارالى حابار سالماعىنىڭ اۋىرلىعى مەنى دە شوكەلەتتى. اسپان قۋسىرىلىپ اياداي بولدى. دۇنيە تارىلىپ شىر كوبەلەك اينالىپ كەتتى. ءولىم قاشاندا قاسىرەت قوي. ال, بويىنا قىدىر دارىعان تالانتتى, ماقسات-مۇراتى كەمەل, پاراسات-پايىمى تولىسقان, بەرگەنىنەن بەرەرى كوپ شىعارماشىل جاننىڭ ءولىمى – وكسىكتى وكىنىش, ورنى تولماس ارمان, قان قۇستىرعان قايعى مەن مۇڭ, ماڭگىلىك ساعىنىش ەكەنىنە كوز جەتتى.
...ەكەۋمىز العاش سەگىزىنشى سىنىپتا كەزدەسكەنبىز. مەن ديداشتى وعان دەيىن دە سىرتتاي بىلەتىنمىن. اۋداندىق گازەتتە اراگىدىك ونىڭ ولەڭدەرى شىعىپ تۇراتىن. ول مەنى تانىماسا دا, مەن ونى تاني كەتتىم. «سەن سول ما ەدىڭ», دەپ بىردەن جابىستىم. ەكەۋمىز ەسكى تانىستارداي شۇيىركەلەسە جونەلدىك, كوڭىلىمىزدىڭ بىرلىگىن, جانىمىزدىڭ جاقىندىعىن سەزىپ, سول كۇنى-اق ءبىر پارتاعا تىزە تۇيىستىرە جايعاستىق.
كەيىن اسكەردە عانا ەكى جاقتا بولعانىمىز بولماسا, سودان بەرگى ۇزاق عۇمىردا جۇبىمىز جازىلعان ەمەس, ءبىر-بىرىمىزدەن ەشقاشان ايىرىلعان ەمەسپىز.
وتباسىن قۇرىپ, ەكەۋمىزدى ەكى قىز ەكى جاققا الىپ كەتكەنگە دەيىن الماتىنىڭ 3-تەن 8-ءشى لينيياعا دەيىنگى كوشەلەرىنىڭ ءبىرىندە كوپ ۋاقىت پاتەر جالداپ ءبىرگە تۇردىق. ءالى ەسىمدە, 28 پانفيلوۆشى باتىردىڭ ءبىرى يۆان شەپەتكوۆتىڭ ءۇيى بولاتىن. الماتى تسيركىنىڭ ءارتىسى شەپەتكوۆ مايدانعا وسى ۇيدەن اتتانىپتى. ءبىز بارعاندا ەكى بولمەلى باكەنە تامدا جالعىز قىزىمەن باتىردىڭ تۋعان قارىنداسى تۇراتىن. اۋلا تورىندەگى ءبىر كەزدە مونشا ما, الدە تاۋىققورا بولدى ما ەكەن, جىرتىق لاشىقتى الەم-جالەم اكتەپ, بالشىقپەن سىلاپ-سيپاپ قويىپتى. ارزانعا تۇسكەندىكتەن, ءبىز سول قۋىقتاي «ۆرەميانكانىڭ» تابىلعانىنا قۋاندىق. ىشىندە جالعىز توسەك پەن تەرەزەگە جاپسىرىلعان شولاق ۇستەل. سول شولاق ۇستەلدە كەزەك-كەزەك جازۋ جازىپ, قىسىلىپ-قىمتىرىلىپ تار توسەككە دە سىيىپ جۇردىك.
جالپى, مەن ءتاپ-ءتاۋىر سۋرەتشى بولىپ كەتەر مە ەدىم, كىم بىلگەن... وعان دايارلىعىم دا, الەۋەتىم مەن قابىلەتىم دە بارشىلىق ەدى. جازۋشىلىققا بۇرىلۋىما وسى ديداحمەتپەن جاستايىمنان قاتار جۇرگەنىم, ەمەن-جارقىن دوستىعىم قاتتى اسەر ەتتى. كەيىن ارامىزعا ۇلىقبەك كەلىپ قوسىلعاندا, تىرپ ەتە المادىم. تاعدىر مەنى باسقا ارناعا بۇردى دا جىبەردى.
كوكتەم شىعىپ كۇن جىلىنا بىزدە ىلعي دا اۋىلدى ساعىنۋ دەرتى باستالادى. التايدى اڭسايمىز, تاۋعا قاراپ جالتاقتايمىز. ەلگە بارايىق, جەر ارالايىق دەپ الدىن-الا جوسپار قۇرىپ, بارار جەر, باسار تاۋىمىزدى ايقىنداپ, ۋادەلەسەمىز, قول الىسامىز. قىزمەتتىڭ رەتى, جۇمىستىڭ جاعدايىنا قاراي ىلگەرىندى-كەيىندى ەل جاققا بارىپ تا جاتامىز. كەي جىلدارى بىرگە بارىپ, التايدى ارمانسىز بىرگە ارالاپ, ماۋقىمىزدى باسىپ تا ءجۇردىك. سول ونشاقتى كۇنگى وي جايلاۋ مەن ءتور جايلاۋدى شيىرلاپ, تۋعان جەر توسىندە اۋناپ-قۋناپ قايتقانىمىز جانىمىزعا جىل بويى قۋات بەرەتىن, قىستىڭ سۋىعىندا دا جۇرەگىمىزدى جىلىتىپ جۇرەتىن.
بيىلعى جىلى دا سويتپەكشى ەدىك. ەل جاققا بىرگە بارىپ, قاليحان اعامىزدىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويىن وتكىزۋگە اتسالىسساق دەپ جوبالاپ قويعانبىز. سودان كەيىن ءجۇز شاقىرىمدىق الىستاعى مۇزتاۋعا بارماساق تا, ىرگەدەگى بۇركىتتىنىڭ قارلى شىڭىنا ءبىر شىعىپ قايتايىق دەگەن جوسپار بولعان. بۇركىتتى – بيىكتىگى جاعىنان مۇزتاۋدان كەيىنگى التايدىڭ ەكىنشى الىپ شىڭى. امال بار ما, سونىڭ ءبارى بۇگىندە ادىرا قالدى.
بۇل زاماندا قۋ تىرلىك كىمگە مويىن بۇرعىزعان... مەن قازاقتىڭ جاڭا استاناسىن يگەرەمىز دەپ, وسىدان 18 جىل بۇرىن قايقايىپ ارقاعا كەتتىم. ديداش ءوزىنىڭ الماتىسىندا قوڭىر تىرلىگىن كۇيتتەپ قالا بەردى. الاشتى زەرتتەيمىز دەپ تۇرسىن ەكەۋى شاڭ باسقان ارحيۆتەردى اقتارۋمەن بولدى. توم-توم كىتاپ شىعارۋدان قولدارى تيمەدى. مەملەكەت قىزمەتىندە بۇرىلۋعا مۇرشا جوق, تىرپ ەتە الماي مەن ءجۇردىم. سولاي بولا تۇرا ايلاتىپ ءبىر كەزدەسسەك تە, اپتالاپ تەلەفون شالساق تا ايتەۋىر ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ امان جۇرگەنىمىزگە كوڭىل توق ەدى, سول اماندىعىمىزدى جۇرەككە سۇيەنىش قىلىپ بەيقام جۇرە بەرىپپىز.
سىرتقا سەزدىرمەسەم دە ديداش دوسىمدى كورگەندە مەن ىشتەي تۇلەپ سالاتىنمىن. تانىستىڭ دا, الىستىڭ دا اماندىعىن سۇراسقانىمىز بولماسا, شۇرقىراسىپ تابىسقان كەزىمىز تاعى جوق. بىراق كەزدەسكەن سايىن ەكەۋمىزدىڭ دە كوڭىلىمىز كوتەرىلىپ, جۇرەگىمىز اشىلىپ, ءىشتەي جايناپ شىعا كەلەتىنبىز.
ورالحان قايتقاندا قاليحان اعامىز قاسىنا ديداحمەت ەكەۋمىزدى وتىرعىزىپ قويىپ, مۇڭايا سىر شەرتكەنى بار: «قالامدى مۇرات تۇتىپ الماتىدا جۇرگەن بەسەۋ ەدىك. بەسەۋمىز دە ەنشىمىز بولىنبەگەن, ەسىگىمىز جابىلماعان, مەيمانىن ورتاق قابىلداعان ءبىر اتانىڭ بالاسى ەدىك. قىرىقتىڭ توعىزىندا بالامەر كەتتى. قىرىقتىڭ توعىزىندا, مىنەكي, ورالحاننان ايىرىلدىق. اللا تاعالا ەندىگى قالعان ۇشەۋمىزدى كوپتىك ەتپەسىن. اسىرەسە, سەندەردىڭ عۇمىر جاستارىڭ ۇزاق بولۋىن تىلەيمىن!», – دەپ قولىن جايىپ, باتاسىن بەرگەن.
وتكەن جىلعى قوڭىر كۇزدە قالاعاڭدى ءوزىنىڭ قوڭقايىنا اپارىپ, جەر قوينىنا بەرگەن سوڭ, ديداحمەت ەكەۋمىز ءبىرشاما ۋاقىت ءبۇركىت وزەنىن جاعالاپ كەتتىك. سىرلاستىق, مۇڭداستىق. اعامىزعا دەگەن ساعىنىشتى دا, سارى ۋايىمدى دا اقتارىستىق. قالاعاڭنىڭ ارتىندا قالعان مۇراسىن جيناۋ, ەستەلىك كىتاپ شىعارۋ, ەستە قالدىرۋدىڭ وزگە دە شارالارى جايىندا كەڭەستىك. سول جولى ديداحمەت: «بەسەۋدەن ەكەۋ قالدىق. اللادان ەندى ەكەۋمىزدىڭ اماندىعىمىزدى تىلەيىك», – دەپ بەت سيپاتىپ ەدى.
ەندى, مىنە... تاعدىردىڭ جازۋىنا نە شارا, سوپايىپ جالعىز قالعانداي كۇيدەمىز!
شىن مانىندە ديداحمەت داۋلەتتى, كوپ اعايىندى, تەكتى اۋلەتتەن ەدى. ناعاشىسى تىكەباي – قاراتاي جۇرتىنا اتى ءماشھۇر شەشەن ءتىلدى, كوسەم ءسوزدى كىسى بولعان. سۋىرىپسالما اقىندىعىمەن دە اتى شىققان. ەل اراسىندا ءالى كۇنگە «تىكەباي اقىن ايتىپتى» دەگەن اتالى ءسوز كەزدەسەدى. ديداحمەتكە اقىندىق تا, شەشەندىك تە وسى ايگىلى ناعاشىسىنان جۇققان دەيدى ۇلكەندەر. اكەمىز ءاشىمحان اقساقالدى مەن دە جاقسى ءبىلەمىن, كوپ ارالاستىق, ول كىسىنىڭ شىڭعىستايداعى قارا شاڭىراعىندا عانا ەمەس, جايلاۋداعى كيىز ۇيىندە دە جامباستاپ تالاي جاتقانبىز. جارىقتىق كوپ سويلەمەيتىن, قوڭىر شارۋاسىن كۇيتتەپ جۇرە بەرەتىن بىرتوعا جان ەدى. ەلگە سىيلى, قادىرى ارتقان سول اشەكەڭ ۇزاق عۇمىر كەشىپ, توقساننان اسىپ كوز جۇمدى. شەشەن ءتىلدى شەشەمىز باعدي قازىر توقساننىڭ تورىندە, شۇكىر, قارا شاڭىراقتىڭ وتىن وشىرمەي امان-ەسەن اۋىلدا وتىر. ديداشتىڭ ءوزى دە بويىنا ارتىق ەت جيماعان, تارازىداي تارتىلعان, تازا كيىنىپ, تازا جۇرەتىن دەگدار جىگىت بولدى. تەگىنە قاراپ ءبىز: «ديداش تا توقساندى توڭىرەكتەيتىن شىعار», دەپ وزىمىزشە ساۋەگەيلىك جاساۋشى ەدىك.
كەيىنگى جىلدارى تىنىسى جاڭاشا اشىلىپ, ديداحمەتتىڭ شىعارماشىلىعى شۇرايلى ءورىسكە شىققانداي بولعان. بۇرق ەتكىزىپ كلاسسيكالىق ۇلگىدەگى ءۇش اڭگىمەنى بىرىنەن سوڭ ءبىرىن جازىپ تاستادى. ول اڭگىمەلەردىڭ كوتەرىپ تۇرعان الەۋمەتتىك جۇگى اتان تۇيەنىڭ بەلىن قايىستىرعانداي. ديداشتىڭ ءوزى «رومانمەن ايتا المايتىن شىندىقتى ءبىر عانا اڭگىمەمەن جەتكىزۋگە بولادى» دەپ ءجۇرۋشى ەدى. مىنا اڭگىمەلەرى سونىڭ دالەلىندەي بولدى... ادەبيەت سىنشىلارى «جازۋشى ءاشىمحان ۇلى شىعارماشىلىقتىڭ جاڭا بەلەسىنە شىعىپتى» دەپ قۋانىستى. «قازاق ادەبيەتى» گازەتى ءوز وقىرماندارىنان «ءسۇيىنشى» سۇراپ, «اقشوقى» اڭگىمەسىن ءبىرىنشى بەتتەن باستاپ جارقىراتا جاريالاپ جىبەردى.
ديداش ۇلتتى ۇستاپ تۇراتىن ءتورت نارسەنى ءجيى-ءجيى ءسوز ەتىپ وتىراتىن. ولار – ادامنىڭ تۋعان جەرى, ءتىلى, ءدىنى, سالت-ءداستۇرى دەيتىن. «جەردى ساتامىز» دەگەندە ول ىشكى قارسىلىعىن ءبىلدىرىپ, «جەر اڭساعان سارى اتان» اتتى حيكايات جازىپتى. ءتىل پروبلەماسى ءورشىپ تۇرعاندا, ورىسشا بىلمەيتىن قايمانا قازاقتىڭ جاس بالاسىنىڭ قالاعا بارىپ, اداسىپ كەتكەن ءبىر كۇنگى حيكمەتىن ارقاۋ ەتىپ, «تاسقالانى» دۇنيەگە اكەلىپتى. «سارى ساماۋىردا» قازاقتىڭ سالت-داستۇرىنەن بىرتىندەپ ايىرىلىپ بارا جاتقانىن اشىنا ءسوز ەتىپتى. ءدىن تۋرالى جازا الماي جۇرەدى ەكەن, وتكەن جىلى «قۇدايسىزداردى» جازىپتى. سوندىقتان «ۇلتىمنىڭ الدىندا ءوزىمنىڭ قارىزىم مەن پارىزىمدى شاما-شارقىمشا وتەپ ءجۇرمىن» دەپ بىلدىرمەي ماقتانىپ قوياتىن. عۇمىر بەرسە, ءالى دە وتەي بەرەتىنىن, كوكەيىن تولعاندىرعان كوپ دۇنيە بارىن, سولاردى رەت-رەتىمەن جازا بەرگىسى كەلەتىنىن ايتاتىن.
سىنشىلار ديداحمەتتىڭ اڭگىمەلەرىن بەيىمبەتكە ۇقساتىپ جاتادى. دۇرىس-اق. ال وعان قوسا ديداشتىڭ تۋىندىلارى عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ اقسۇيەكتىگىن, بيىك مادەنيەتىن ەسكە سالعانداي بولادى. سۇلۋ جازدى, جەرىنە جەتكىزىپ جازدى. ءوزىنىڭ شىعارماشىلىعىنا ۇلكەن تالعاممەن, ءسوز ونەرىنە ايرىقشا قۇرمەتپەن قارادى. سوندىقتان دا از جازدى, از جازسا دا, ساز جازدى. ءسويتىپ, سىرشىل دا سىندارلى تۋىندىلاردى ومىرگە اكەلدى. سوندىقتان دا ونىڭ جازعاندارىنا جالعىز ءسوز سىنالاپ قوسا المايسىڭ, ءبىر ءسوزىن سىزىپ تاستاي المايسىڭ. جازۋ مانەرى تاستاي, ۇقىپتى, سىرباز, جيناقى. سويلەم ەمەس, سوزدەن سوققان مونوليت دەرسىڭ. مەن ونداي تۋىندىلاردى مىقتى كىرپىشتەن ورىلگەن ساۋلەتتى اسەم اقسارايعا ۇقساتامىن. نەمەسە ءمارمار تاستان قاشالعان رودەننىڭ كوز ارباعان سىمباتتى مۇسىندەرىن ەسكە تۇسىرەمىن. مويىنداۋ كەرەك, ديداش قاراسوزدىڭ مايەگىن شايقاپ ىشكەن كوركەم ءتىلدىڭ تارلانبوزى, تايپالعان جورعاسى, ءارلى ءستيليسى. ول شىن مانىندە «ادەبيەتتى – اردىڭ ءىسى» ساناپ, تۋعان ءتىلىن كيە تۇتقان سيرەك قالامگەرلەر ساپىندا. كوڭىلى قانشالىقتى تازا, جۇرەگى قانشالىقتى اق بولسا – ءسوز ونەرىنە, ادەبيەتكە سونشالىقتى ادال بولدى. كوركەم اۋدارمادا دا اجەپتاۋىر مۇرا قالدىردى. جاسىنان دجەك لوندوندى جاقسى كورەتىن, رومانتيكالىق تابيعاتىن جانىنا جاقىن تارتتى, سودان با, «مارتين يدەن» رومانىن, ءبىرشاما اڭگىمەلەرىن قازاقشالادى. ءوزى دە العاشقى اڭگىمەلەرىن ومىردەن كوپ قيىندىق كورگەن وسى جانكەشتى جازۋشىعا ەلىكتەپ جازعانى ءمالىم. دجون گولسۋورسيدى اۋداردى. ءبىز ديداشتىڭ اۋدارمالارىن كلاسسيكاعا بالايتىن ەدىك. ول وسىنداي اۋدارمالار ارقىلى ادەبيەت الىپتارىنان جازۋ مانەرىن ۇيرەندى, شەبەرلىگىن شىڭدادى, وزىنە ءتان جازۋشىلىق دارا مادەنيەتىن قالىپتاستىردى.
ونىڭ كوركەم شىعارمالارىمەن قوسا, پۋبليتسيستيكالىق ماقالالارىندا دا ەلدىك مۇرات, ۇلتتىق مۇددە سارىنى ءاردايىم اڭقىپ تۇرادى. قوعام ومىرىندەگى وزگەرىستەرگە ءوز ءۇنىن قوسىپ, ازاماتتىق ءسوزىن ايتۋدان استە جاڭىلعان جوق. ديداحمەت ءبىر ينتەرۆيۋىندە بىلاي دەيدى: «زيالى قاۋىم ەڭ الدىمەن ۇلتتىڭ بىرلىگىن ويلاۋى كەرەك, سونىڭ جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتۋى ءتيىس. ۇلتتى ساقتاۋ – مەملەكەتتى ساقتاۋ دەگەن ۇعىم. ءبىز ءاردايىم ۇلت دەگەن ءسوزدى مەملەكەت ۇعىمىندا پايدالانامىز. سىرتقى كۇشتەر ءبىزدى ىشتەي ىرىتۋگە بارىن سالۋدا, ولار كۇندىز-ءتۇنى وسى باعىتتا جۇمىس جاساپ جاتقاندارىن ەشقاشان ەستەن شىعارمايىق».
باس قوسىپ اڭگىمەلەسە قالعاندا ول ادام بويىنداعى رۋح ماسەلەسىنە ءجيى-ءجيى اينالىپ سوعا بەرەتىن. «رۋحى جوقتىڭ نامىسى دا جوقتىعىن» ايتاتىن. ال نامىسى جوق حالىق – توبىر, ونداي توبىر ايتقانعا كونىپ, ايداۋعا جۇرە بەرەدى, مالدان ەشبىر ايىرماشىلىعى بولماي قالادى. قازاقتار وسىنشالىق بايتاق تەرريتوريانى قالاي ساقتاپ كەلدى دەگەندە, «قىلىشتىڭ جۇزىمەن, نايزانىڭ ۇشىمەن» دەپ جاتامىز. دۇرىس-اق! بىراق ەڭ باستىسى – جەرىمىزدى ءبىزدىڭ بابالار رۋحتىڭ كۇشىمەن ساقتاپ قالعانى ايتىلا بەرمەيدى. سودان كەيىن ءتىلدىڭ بىرلىگى, سالت-ءداستۇردىڭ, مەيرامدار مەن توي-تومالاقتىڭ ورتاقتىعى شەشۋشى فاكتور بولدى. رۋحى كۇشتى حالىق قانا قۇرىپ كەتپەي, تاريح ساحناسىندا امان قالدى.
ديداش جازىپ كەتكەن تاعىلىمعا تولى مىنا ءبىر قاعيداتتى ءوز باسىم بۇگىندە اماناتتاي قابىلدايمىن: «ەگەر ءسىز تىم بولماعاندا ءبىر ايدا ءبىر قازاق كىتابىن ساتىپ الساڭىز – ۇلت الدىنداعى ءبىر پارىزدان قۇتىلعانىڭىز. ەگەر ءسىز كەلەسى جىلعا تىم بولماعاندا ءبىر باسپاسوزگە جازىلساڭىز – ۇلتتىق نامىسىڭىزدىڭ ءسال دە بولسا ويانعانى. ەگەر ءسىز انا تىلىڭىزدەگى سول كىتاپ پەن ءباسپاسوزدى ىجداعاتپەن وقىپ وتىرساڭىز – كۇن سايىن رۋحىڭىزدىڭ وسە تۇسكەنى. ەگەر ءسىز وقىعانىڭىزدى توڭىرەگىڭىزگە ايتىپ, ناسيحاتتاي جۇرسەڭىز – وندا ۇلتتىق ساناڭىزدىڭ سامعاۋ بيىككە ۇمتىلعانى. قىسقاسى, سانى از حالىقتىڭ سانالى ازاماتتارى, بىزگە قازىر اقىل دا, نامىس تا, ەرلىك تە, ءبارى-ءبارى كەرەك. ول ءۇشىن ەڭ ءبىرىنشى ەلىمىزدىڭ ەڭسەسىن, رۋحىن كوتەرە بىلەيىك. رۋحتى كوتەرەتىن ۇلى كۇش – ادەبيەت پەن ءباسپاسوز. ەندەشە, ءبارىمىز جيىلىپ وسى ادەبيەت پەن ءباسپاسوزدىڭ كوسەگەسىن كوگەرتۋگە ۇمتىلايىق!».
ديداش سويتە تۇرا, وزىنە ەشقاشان كوڭىلى تولماي كەتكەن قالامگەردىڭ ءبىرى. «مەن ءوز مۇمكىندىگىن پايدالانا الماعان ادامدار قاتارىنانمىن, – دەيدى ول. – ماعان اللا سەزىم دە, جۇرەك تە بەرگەن, ەستە ساقتاۋ قابىلەتىم دە جاقسى. ماعان تەك ەكى نارسەنى بەرمەپتى. ول – داڭققۇمارلىق پەن اقشاقۇمارلىق. شىركىن, دەپ ويلايمىن, ەگەر وسى قاسيەتتەر بويىمدا بولعاندا مەن تالاي دۇنيەنى بىتىرەر ەدىم. وسى ەكەۋىن بەرگەندە, ولار ماعان كەرەمەت قوزعاۋشى كۇش بولار ەدى. بايقاپ وتىرسام, مەن ادەبيەتتى ءجۇردىم-باردىم ەرمەك ەتىپ, ونىڭ سوڭىنا بار ىقىلاسىممەن شىنداپ تۇسە دە الماپپىن. شىنداپ سوڭىنا تۇسكەندەي بولسام, بۇگىندە تالاي بيىككە جەتەرىم داۋسىز ەدى».
ديداشتىڭ ماڭايىنداعى ادامدارمەن قارىم-قاتىناسىن, جالپى كىسىلىك قاسيەتىن ايتپاسا تاعى بولماس... كوپشىلىك ونىڭ ۇلكەنگە قۇرمەت, كىشىگە ىزەت دەگەندەي, جۇمساق داۋسىن, ءيىلىپ تۇراتىن كىشىپەيىل مىنەزىن جاقسى بىلەدى. ەندى بىرەۋلەر ونىڭ شاپشاڭ سويلەپ, شالت قيمىلدار كۇيگەلەكتىگىن دە كورگەن شىعار. ال ءبىز بىلەتىن ديداش نامىسشىل جان, باسىنان ءسوز اسىرعان ەمەس, جايى كەلسە باستىقتى دا, باسقانى دا ءبىر سوزبەن ورنىنا قوياتىن, تۋراسىن ايتىپ سالاتىن شالدۋارلىعى تاعى بار. بويىنداعى وسىنداي اۋسارلاۋ مىنەزى تۋرالى ديداشتىڭ ءوزى بىلاي دەيدى: «مەن ءوزى مىنەزى كۇردەلى اداممىن. باسىمنان ەشۋاقىتتا ءسوز اسىرمايمىن. ورالحان بولسىن, قاليحان بولسىن, كوزقاراسىمىز قايشى كەلىپ قالعاندا, ولار مەنىڭ اعام ەكەن-اۋ دەپ ويلاعان ەمەسپىن. «اعا, مىناۋىڭىز دۇرىس ەمەس», دەپ قويىپ قالاتىن دا كەزىم كوپ بولعان. ورالحاننىڭ ماعان قاتتى رەنجىگەن ساتتەرى دە بار. قاليحان اعام تۇسىنەتىن. كاتونقاراعايعا ويرات ەلى جاقىن عوي, تاۋدىڭ ارعى بەتىندە عانا, سونى مەگزەپ: «ءاي, وسىنىڭ ارعى تەگىندە قالماقتىڭ قانى بار شىعار», – دەپ قالجىڭعا سۇيەيتىن دە قوياتىن. بىلايعى كەزدە كوڭىلىم جۇمساق جانمىن, كىشىپەيىلمىن, ۇلكەندى دە, كىشىنى دە رەنجىتكىم جوق. ال پرينتسيپكە, ادىلەتكە كەلگەندە مۇلدە باسقا ادام بولىپ كەتەم. شىندىققا كەلگەندە الدىمدا اتام تۇرسا دا ماعان ءبارىبىر. بەتكە ايتىپ سالام دا, قايقايىپ جۇرە بەرەم. يىلەر جەردە بەس جاسار بالانىڭ الدىندا دا يىلە سالام».
قالاي بولعاندا دا, ديداشتىڭ دوستارىمەن, قالامگەر ءارىپتەستەرىمەن قارىم-قاتىناسى كىمگە دە ۇلگى بولعانداي-تىن. اقجارقىن جايساڭ مىنەزدى ديداشتىڭ كوڭىلى جاراسقان دوستارى ءار وڭىردە تولىپ جاتىر. ال جاندارى جاراسقان دوستارى ساناۋلى ەدى. ولار قۇلبەك پەن تۇرسىن, ساۋىتبەك پەن ءابدىمۇتال بولاتىن. بۇلارعا دەگەن ونىڭ قۇرمەتى بولەك-ءتى, قايدا جۇرسە دە اۋزىنان تاستاماي, ماقتاۋلارىن جەرىنە جەتكىزىپ ايتىپ ءجۇردى.
ديداشتىڭ ءوزىنىڭ سوڭىنان ەرگەن تالانتتى جاستارعا دەگەن قامقورلىعى دا ەرەكشە بولاتىن. سونىڭ جارقىن مىسالى رەتىندە تالاپتان احمەتجانوۆ ءىنىمىزدى ەسكە الۋعا بولادى. ەلدە جۇرگەن تالاپتاننىڭ قالامىنىڭ قۋاتىن سەزىپ, اۋداننان وبلىسقا الدىردى. كەيىن وبلىستان الماتىعا شاقىرتتى. اقىرى اعاسىنىڭ ارتقان ءۇمىتىن تالاپتان ارتىعىمەن اقتادى. كەسەك ويلى كەمەل جازۋشىعا اينالدى. ەكەۋىنىڭ اعالى-ءىنىلى جاراستىعى ادام قىزىققانداي سىيلاستىقتا ءوتتى.
ءومىر – جالعان, اجال – اقيقات ەكەنى داۋسىز. اقيقاتتان قاشىپ قۇتىلا المايسىڭ. سونى بىلە تۇرا ويلاپ كەتسەڭ بولدى – كوكىرەگىڭ قارس ايىرىلادى, جۇرەگىڭ قان جىلايدى. بولعان ىسكە قامىرىق كوڭىل سەنەر ەمەس. «بۇل ومىردە ديداش ەندى جوق», دەگەن ۇعىم قيالىڭا سىيمايدى. بەينەبىر, وسىنىڭ ءبارى ءتۇس سەكىلدى, ءبىر سەرپىلىپ كوزىڭدى اشساڭ – ءبارى دە ءوز ورنىنا كەلەتىندەي, ءباز-باياعىشا بولا قالاتىنداي كورىنەدى دە تۇرادى.
ديداحمەت ءاشىمحان ۇلىنداي سىرباز قالامگەردى ەندى قايدان تابامىز دەپ ىشتەي مۇجىلەمىن. سوڭعى كەزدە كوزى ناشارلاپ كەتىپ ەدى, ول دا ءبىر سەبەپ پە دەيمىن قامىعىپ. راس, جازۋشى ءۇشىن جاناردان قالۋ قاسىرەت. ديداش تا وقۋدان قالدى, جازۋدى دوعاردى, ءتىپتى, تەلەديدار كورۋگە دە تىيىم سالدى دارىگەرلەر. كوزىنە ەكى مارتە وتا جاسالدى, ناركوز بەرىلدى... سونىڭ ءبارى قوسىلعاندا ءوزى بۇرىننان دىمكاس جۇرەك شىداماعان-اۋ, تەگى!
جالعىز ۇلى دا كەشتەۋ ۇيلەنىپ, نەمەرەسىنىڭ قىزىعىنا تويماي كەتكەنى دە كۇيزەلتەدى. ۇزاق كۇتكەن نەمەرەسىنىڭ شىلدەحاناسىنا ءبىر-اق كۇن قالىپ ەدى. «ەرتەڭ ماعان كەلىڭدەر, استانادان, الماتىدان دوستارىمدى, شىمكەنتتەن قۇدالارىمدى شاقىرىپ, ايدى اسپانعا شىعارىپ ءبىر تويلايمىن», دەپ قۋانىش ۇستىندە جۇرگەندە قايتپاس ساپارعا كەتە باردى. ءۇش ايلىق نەمەرەسى كەيىن وسكەندە جازۋشى اتاسىن سۋرەتتەن عانا كورەتىن بولدى, اياۋلى اتاسىن اڭسايتىن بولدى. «دۇنيە – جالعان» دەگەن وسى...
ەلگە بارعان بۇل جولى بۇقتىرمانى جاعالاپ, اڭعار بويىن ارالاپ جاپادان جالعىز ءبىراز ءجۇرىپ قايتتىم. ديداحمەت جىرلاعان سامىرسىننىڭ سازىنا قۇلاق ءتۇردىم. التايدىڭ كۇڭىرەنگەنىن ەستىدىم, ورماننىڭ ىڭىرانعانىن سەزدىم.
بىرەۋ دۇنيەگە كەلەدى, بىرەۋ دۇنيەدەن كوشەدى. ءبارى دە ءومىر زاڭى. ەشكىم دە مىڭ جاسامايدى, دۇنيەنىڭ تۇتقاسى بولعان پەندە تاعى جوق. ول دا اقيقات. ول اقيقاتتى دانىشپان اباي دا ايتىپ كەتكەن.
پەندەنىڭ سۇراعانى بولمايدى, اللانىڭ قالاعانى بولادى. الايدا, «جۇرەككە تۇسكەن سالماق ايتسا جەڭىلدەيدى» دەسەدى. ارتىق كەتسەك, كەشىرىم وتىنەمىز. بىراق, ءبىز دە وسى جولداردى ەگىلىپ وتىرىپ, جاقسىلىق نيەتپەن, ىزگىلىك ۇمىتپەن جازىپ تاستادىق. بۇل ءسوزىمدى ابزال دوسىنا عانا ەمەس, ونىڭ ازاماتتىق تۇلعاسىنا دا ەمەس, ءتول ادەبيەتىمىزدى ءالى ءبىراز ساپالىق بەلەسكە كوتەرە الاتىن دارا دارىن, ۇلكەن تالانتقا ارنالعان رەكۆيەم دەپ قابىل الىڭىزدار.
الىبەك اسقاروۆ.
الماتى.