سوڭعى جىلدارى ۋكراينا داعدارىسى گازەتتەردىڭ ءبىرىنشى بەتى مەن الەمدىك باق-تاردىڭ جاڭالىقتار تاسپالارىنان تۇسەر ەمەس. اتالعان جانجالدى بەيبىت رەتتەۋدىڭ جولدارىن ىزدەستىرۋ بەلسەندى جالعاسۋدا. الەمدىك قوعامداستىق 2014 جىلدىڭ تامىزىنداعى مينسك كەزدەسۋىنىڭ, سونداي-اق, 2015 جىلدىڭ اقپانىندا مينسكىدە وتكەن «نورماند پىشىمىندەگى» ءسامميتتىڭ دامۋ بارىسىن مۇقيات باقىلاپ وتىردى. مينسك-2 اۋەل باستا استانادا جوسپارلانعانىن كوپشىلىك بىلەدى, بىراق ۋكراينا ۇدەرىسىندە كەنەتتەن قازاقستان استاناسى قالاي پايدا بولعانى تۋرالى, ءتىپتى, تۇيسىنە دە الماۋلارى ىقتيمال؟ شىنتۋايتىندا, مينسك-1 جانە مينسك-2, ۋكراينا داعدارىسىن رەتتەۋدەگى باسقا دا كوپتەگەن ىلگەرىلەۋشىلىكتەر قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بىتىمگەرلىك كۇش-جىگەر جۇمساۋىنىڭ ناتيجەسىندە جۇزەگە استى.
«بىتىمگەر» كىتابىنىڭ اۆتورى مەملەكەت قايراتكەرى, ديپلومات, قازاقستاننىڭ توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى نۇرلان ونجانوۆ ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز باسشىسىنىڭ ۋكراينانىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنداعى بىتىمگە جەتەلەگەن بەلسەندى قىزمەتىنىڭ كۋاگەرى بولعان ەدى. كىتاپتا مايدانداعى 2015 جىلدىڭ اقپان ايىنا دەيىنگى وقيعالار قامتىلعان. ال گازەتتەگى بۇگىنگى جاريالانىمدا «بىتىمگەر» كىتابىنان ءۇزىندى بەرىلىپ وتىر.
العىءسوز ورنىنا
ۋكراينا داعدارىسى اۋەل باستان وڭىرلىك جانجال شەڭبەرىنەن شىعىپ, ءححى عاسىرداعى ەڭ كۇردەلى سىن-قاتەرلەردىڭ بىرىنە اينالدى.
قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ ۋكرايناداعى جانجال حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ تىرشىلىك تىنىسىنىڭ الەۋمەتتىك جانە ساياسي قىرلارىن قامتي وتىرىپ, ەكونوميكا مەن قارجىنىڭ شەگىنەن شىققان جاھاندىق داعدارىستىڭ سالدارى بولىپ تابىلاتىنىن تالاي مارتە اتاپ كورسەتكەن.
شىن مانىندە, ۋكراينا داعدارىسى – بۇل وسى ەلدىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنداعى ەگەسۋ عانا ەمەس, بۇل – كەشەندى تۇردە شەشۋدى تالاپ ەتەتىن ساياسي, ەكونوميكالىق, ساۋدا-ساتتىق, ەنەرگەتيكالىق, مادەني, ۇلتارالىق جانە باسقا ماسەلەلەر مەن پروبلەمالاردىڭ تۇتاس ءبىر شوعىرى. مۇندا, ءبىرىنشى كەزەكتە, تەك ۋكراينانىڭ ءوزىندەگى عانا ەمەس, سونداي-اق, ونىڭ سىرتىنداعى, اسىرەسە, «رەسەي – ۋكراينا – ەۋروپالىق وداق» پىشىمىندەگى ءوزارا سەنىم مەن ءتۇسىنىستىك ماسەلەسى بوي كورسەتتى.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قازاقستان ءۇشىن ىقتيمال تاۋەكەلدەر تۋرالى وتە جاقسى بىلەتىن ەدى, سونداي-اق, جان-جاقتان جۇمىلا كۇش-جىگەر جۇمسالماسا, بەيبىتشىلىكتىڭ دە اۋىلى الىستاي بەرەتىنىن, ال مۇنىڭ اياعى بۇكىل حالىقارالىق قوعامداستىق ءۇشىن بۇدان دا زور سالدارلارعا سوقتىراتىنىن ناقتى ءتۇسىندى. سوندىقتان, ول ۋكراينانىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنداعى جانجالدى رەتتەۋدىڭ بەيبىت ۇدەرىسىنە ىقپال ەتۋدىڭ ءبىردە-ءبىر مۇمكىندىگىن قالت جىبەرگەن جوق. وسى داعدارىستى بەيبىت جولمەن شەشۋدەن باسقا بالاما جوق, تەك وسىلاي ەتكەندە عانا قانتوگىستى توقتاتىپ, ساياسي ۇدەرىستەرگە, ونىڭ ءىشىندە, جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ مەن ەلدى ءارى قاراي دۇرىستاۋعا بولادى دەگەن نىق سەنىم شىنايى يتەرمەلەگەن ەدى.
رەسەي, ۋكراينا, گەرمانيا جانە فرانتسيا باسشىلارى قازاقستان پرەزيدەنتىنە – جانجال ايماعىنان مىڭداعان كيلومەتر قاشىقتىقتا جاتقان ەلدىڭ باسشىسىنا نە سەبەپتى قۇلاق استى؟
وعان سەنەدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ الەمدىك قوعامداستىققا ءوزىنىڭ قاعيدالارى مەن مىندەتتەمەلەرىنەن كەرى شەگىنبەيتىن, دايەكتى ساياسات جۇرگىزەتىن, بەيبىتقاتار دامۋ يدەياسىنىڭ سەنىمدى جاقتاۋشىسى بولىپ تابىلاتىن «ادال مەنەدجەر» رەتىندە بەلگىلى. قازاقستان پرەزيدەنتى الەمدىك قوعامداستىق ەلدەرىنىڭ, ولاردىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋىنا قاراماستان, ءوزارا ءىس-قيمىلى ماڭىزدى ەكەنىن, ەلدەردى قارسى تۇرۋعا ەمەس, باسەكەگە نەگىزدەي وتىرىپ دامىتۋ قاجەتتىگىن تالاي مارتە اتاپ كورسەتتى.
ال ۋكرايناداعى جاعدايعا قاتىستى ايتاتىن بولساق, وسىنداي جاۋاپتى ميسسيا تەك ناعىز ەۋرازياشىل, قارسى تۇرۋشىلىقتىڭ ەمەس, باسەكەلەستىكتىڭ جاقتاۋشىسى, الەمدىك دەڭگەيدەگى دايەكتى جانە سارابدال ساياساتكەر نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ عانا قولىنان كەلەدى. ويتكەنى, ول – جاھاندىق اۋقىمداعى بىتىمگەر بولۋعا جارالعان تۇلعا.
مايداننان ۋكرايناداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا دەيىن: ەكىۇشتىلىقپەن وتكەن كۇردەلى كەزەڭ
…ەگەر ۋكراينا باسشىلىعى ىشكىمەملەكەتتىك تۇراقتىلىقتى نىعايتىپ, ەلدەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايلاردى جاقسارتۋعا جانە حالىقتى ۇيىستىرۋعا ءبىرىنشى كەزەكتە ءمان بەرگەندە, مۇنداي ەكىگە جارىلۋ ورىن الماس ەدى. ال ۋكراينادا ءبىز مۇلدەم باسقا ۇدەرىستەردى كوردىك. 90-جىلداردىڭ جابايى كەزەڭدەرى تىنىشتالىپ ۇلگەرمەي جاتىپ, ەلدە ءتۇرلى پوليارلى ەكى ساياسي باعىت: ەۋروينتەگراتسيا مەن رەسەيمەن وداقتاستىق پايدا بولدى. ونىڭ ۇستىنە, ءتۇرلى پوليارلىقتىڭ ءمانى كۇنى بۇگىنگە دەيىن دامۋدىڭ وسى سىرتقى ساياسي ۆەكتورلارىنىڭ سايكەسسىزدىگىندە ەمەس (ولار, كەرىسىنشە, سايكەسەدى), ۋكراينا باسشىلىعىنىڭ قاشاندا ەكى ءىرى ويىنشى: ەۋروپالىق وداق پەن رەسەي فەدەراتسياسى مۇددەلەرىنىڭ اراسىنان پايدا تابۋعا ۇمتىلعانىندا, ياعني تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋعا ەمەس, ەكى جاقتان دا ءوزى ءۇشىن ءبىرجاقتى تيىمدىلىك كورۋگە تىرىسۋشىلىقتا جاتىر. وسىنىڭ سالدارىنان, تۇتاستاي العاندا, ەل رەتىندە ۋكراينا ستراتەگيالىق تۇرعىدان تەك ۇتىلىس تاپتى.
ەلدى دامىتۋدىڭ شىعىس جانە باتىس وڭىرلەرىن قارسى قوياتىن ەمەس, وسى وبلىستاردى بىرىكتىرەتىن ستراتەگيانى ىزدەۋدىڭ نەلىكتەن قاجەت بولعانىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ۋكراينا سىرتقى ساۋداسىنىڭ قۇرىلىمىنا قاراۋ جەتكىلىكتى. داعدارىستى كەزەڭگە دەيىن ۋكراينا ەكسپورتىنىڭ 5/1 ۇلەسى رەسەيگە, سونشاسى ەۋروپالىق وداققا تيەسىلى ەدى. ونىڭ ۇستىنە, رف-عا نەگىزىنەن اليۋميني توتىعى, تەمىر مەن قۇرىش سىمدار, ديزەلدى-ەلەكترلى لوكوموتيۆتەر, بارلىق ۇلگىدەگى ۆاگون-تسيستەرنالار, قوزعالتقىشتار, ياعني ەلدىڭ شىعىسىندا ءوندىرىلگەن ءونىم ەكسپورتتالىپ كەلدى. ال ەۋروپاعا جۇگەرى, تەمىر رۋداسى, انتراتسيت, راپس تۇقىمى, بۇرشاق تۇقىمى, كۇنباعىس مايى جونەلتىلدى, ياعني ەلدىڭ شىعىسىنان شيكىزاتتار, باتىسىنان اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرى جىبەرىلىپ كەلدى. باسقاشا ايتقاندا, ۋكراينا, مەنىڭشە, ءوزىنىڭ بايلانىسىن رەسەيمەن دە, ەۋروپامەن دە ءۇزبەۋى كەرەك ەدى. تيىسىنشە, ۋكراينا باسشىلىعى وسى ەكى باعىتتى ءبىر-بىرىنە قارسى قويماي, كەرىسىنشە, ەكى جاقپەن دە تەڭدەستىرىلگەن دايەكتى ساياسات ۇستانۋى ءتيىس-تىن. وكىنىشكە قاراي, بۇلاي بولمادى.
...2014 جىلدىڭ اقپانىندا ۋكرايناداعى ساياسي داعدارىس ەلدى ازامات سوعىسى مەن اۋماقتىق ءبولىنىس قاتەرىنە اكەلگەن اسا وتكىر بەلەسىنە ءوتتى... بيلىككە كەلگەن وپپوزيتسيانىڭ ورىس ءتىلىنىڭ وڭىرلىك مارتەبەسىن جويۋ جونىندەگى جەدەل شارالارى, ۋكراينانىڭ بلوكتان تىس تۇرۋ مارتەبەسىن الىپ تاستاۋعا شاقىرعان ۇندەۋلەر مەن ناتو-عا ەنۋ ۇدەرىسىنىڭ باستالۋى وسى ەلدەگى شىعىس پەن باتىس اراسىنداعى تۇسىنبەۋشىلىكتى تەك كۇشەيتە ءتۇستى. قىرىمداعى رەفەرەندۋمنىڭ قورىتىندىلارى, سونداي-اق, تۇبەكتىڭ رەسەي فەدەراتسياسىنا قوسىلعانى كيەۆ تاراپىنان مويىندالعان جوق. ماسكەۋدىڭ بارلىق تۇسىندىرمەلەرى مەن كوسوۆودا وسىعان ۇقساس جاي ورىن العانىنا سىلتەمە جاساۋى ەسەپكە الىنبادى. رەسەيگە باتىستىڭ قىرىمدى اننەكسيالادى جانە ەلدىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعى تۋرالى حالىقارالىق قۇقىق قاعيداتتارىن بۇزدى دەگەن ايىبى قارشا بوراي باستادى. اقش پەن ەۋرووداق, اۆستراليا, جاڭا زەلانديا مەن كانادا اكتيۆتەردى توقتاتىپ تاستاۋدى جانە «قارا تىزىمگە» ەنگىزىلگەن ادامدارعا ۆيزالىق شەكتەۋلەر ەنگىزۋدى, سونداي-اق, سانكتسيا سالعان ەلدەردىڭ كومپانيالارىنا تىزىمگە ەنگىزىلگەن ادامدارمەن جانە ۇيىمدارمەن ىسكەرلىك قاتىناستار ۇستانۋعا تىيىم سالۋدى قاراستىراتىن سانكتسيالاردىڭ العاشقى پاكەتىن ىسكە قوستى.
وقيعالار, كۇشەيە تۇسكەن داعدارىستان شىعۋدىڭ باسقا جولدارىن تابۋعا ارەكەتتەر بولعانىنا قاراماستان, جەدەل دامىدى. ونىڭ ۇستىنە, بولىپ جاتقان وقيعالاردان حابار تاراتقان اقپاراتتار اعىنىندا, سونداي-اق, 2014 جىلعى ناۋرىزدىڭ 10-ى مەن 14-ءى ارالىعىندا قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ اقش, گەرمانيا, ۇلىبريتانيا جانە ءبىرىنشى كەزەكتە رەسەي باسشىلارىمەن بىرقاتار تەلەفون ارقىلى سويلەسۋلەرى بولدى دەگەن حابار كورىنىس بەردى. ءىس جۇزىندە, بۇل قازاقستان باسشىسىنىڭ وسىنداي كۇردەلى گەوساياسي ماسەلەدە ارااعايىندىق كۇش-جىگەر تانىتقان العاشقى وقيعاسى ەدى.
وسىنداي كۇردەلى كەزەڭدە قانداي دا ءبىر تاراپ باستاماشىلىقتى ءوز قولىنا الۋى ءتيىس ەدى, ايتپەسە, جانجالدىڭ ءارى قاراي ۋشىعا تۇسەتىنى تۇسىنىكتى بولاتىن. مۇنى ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ باسشىسى دا ءتۇسىندى جانە, مەنىڭ پايىمداۋىمشا, قالىپتاسقان جاعدايدى جان-جاقتى ويلاستىرا باستادى…
مينسكىدەگى تامىز كەزدەسۋى: ۋكراينانىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىندا اسقىنا تۇسكەن داعدارىستاعى بەتبۇرىستى ءسات
...سوعان قاراماستان, سىندارلى ۇنقاتىسۋدى جالعاستىرىپ, جانجالدى بەيبىت كەلىسسوزدەر ارناسىنا بۇرۋعا دەگەن ۇمتىلىس ساقتالىپ قالدى. بۇعان, اتاپ ايتقاندا, 2014 جىلدىڭ 29 شىلدەسىندە يتاليا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-مينيسترى ماتتەو رەنتسيدىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا سوققان تەلەفون قوڭىراۋى ايعاق بولا الادى.
2014 جىلدىڭ 7 تامىزىندا رەسەي پرەزيدەنتى ۆ.پۋتين ءوزىنىڭ كەدەن وداعى بويىنشا ارىپتەستەرى – قازاقستان جانە بەلارۋس پرەزيدەنتتەرىمەن تەلەفون ارقىلى ءسويلەسىپ, ونىڭ بارىسىندا رەسەي ۇكىمەتىنىڭ بىرقاتار باتىس تاۋارلارىنا نە سەبەپتى شەكتەۋ ەنگىزگەنىن ءتۇسىندىردى.
ونىڭ ۇستىنە, قازاقستان باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆپەن اڭگىمەگە وراي, باسپاسوزدە ۋكراينا پرەزيدەنتىنىڭ قاتىسۋىمەن جوعارى دەڭگەيدە كەزدەسۋ وتكىزۋ تۋرالى رەسمي ۇسىنىس العاش رەت كورىنىس بەرەدى. اتاپ ايتقاندا, اقوردا سايتى مىناداي حابارلاما جاريالادى: «ەكى مەملەكەت باسشىسى ۋكرايناداعى داعدارىستى جاعداي, سونداي-اق, ۋكراينا پرەزيدەنتىمەن ءتۇرلى ءپىشىمدەردە, سونىڭ ىشىندە كەدەن وداعى مۇشەلەرى مەن ۋكراينا كەزدەسۋى شەڭبەرىندە نەمەسە تمد مەملەكەتتەرى باسشىلارى كەڭەسىنىڭ كەزەكتەن تىس ماجىلىسىندە تىكەلەي كەلىسسوزدەر وتكىزۋ بويىنشا بىرلەسكەن ىقتيمال قادامدارعا بارۋ تۋرالى پىكىر الماستى». مۇنداي قادامدار قابىلداندى دا.
...جاسىراتىنى جوق, ەۋروپا تاراپىنىڭ قاتىسۋ ماسەلەسى پروبلەمالى بولدى. دالىرەك ايتقاندا, بريۋسسەلدىڭ مينسكىمەن بارشاعا ءمالىم قارىم-قاتىناسىن ەسكەرگەندە, مينسكىدەگى كەزدەسۋگە ەۋروكوميسسيا توراعاسى ج.م.بارروزۋدىڭ قاتىسۋى كۇماندى كورىندى. ونسىز بەلارۋس استاناسىنا ۋكراينا پرەزيدەنتى دە بارماس ەدى.
قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ءوزىنىڭ جۇمىسباستىلىعىنا جانە الماتى وبلىسىنا بارعان وڭىرلىك ساپارىنا قاراماستان, 2014 جىلدىڭ 19 تامىزىندا ەۋروپالىق كوميسسيا توراعاسى ج.م.بارروزۋمەن تەلەفون ارقىلى سويلەسكەنىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. وسى اڭگىمە قورىتىندىسىندا ەۋروكوميسسيا باسشىسى 2014 جىلدىڭ 26 تامىزىندا مينسكىدە كەدەن وداعى, ۋكراينا جانە ەۋروپالىق وداق ەلدەرىنىڭ كەزدەسۋىن وتكىزۋ تۋرالى قازاقستان ۇسىنىسىنا قولداۋ ءبىلدىردى. سونىمەن بىرگە, قاجەت بولعان جاعدايدا وسىنداي كەزدەسۋدى استانادا وتكىزۋ تۋرالى ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزىلدى. وسى اڭگىمەنىڭ ەۋروپا تاراپىنىڭ باستاماسىمەن ءوتۋىنىڭ ءوزى قىزىقتى. بۇل ەۋروپالىقتاردىڭ سوڭعى ساتكە دەيىن كۇماندانعانىن جانە وسى جاعدايدا قالاي جاساۋ قاجەت دەگەن ماسەلە بويىنشا ن.ءا.نازارباەۆپەن اقىلداسقانىن بىلدىرەدى…
ن.ءا.نازارباەۆ رەسەي مەن ۋكراينا پرەزيدەنتتەرى ۆ.پۋتين مەن ۆ.پوروشەنكونىڭ جەكە كەزدەسۋلەرىن – پوروشەنكونىڭ ۋكراينا مەملەكەتىنىڭ باسشىسى لاۋازىمىنا سايلانۋى مەن كىرىسۋىنەن كەيىنگى ولاردىڭ العاشقى ەكىجاقتى كەزدەسۋلەرىن ۇيىمداستىرۋ قاجەتتىگىنە ايرىقشا ماڭىز بەردى. قازاقستان كوشباسشىسىنىڭ بۇل نيەتى جۇزەگە استى دا. وسىلايشا 2014 جىلعى 26 تامىزداعى مينسك كەزدەسۋى تاريحي وقيعاعا اينالدى. وسىعان دەيىن ءوزارا ءتيىمدى شەشىم قابىلداۋ مۇمكىن ەمەستەي كورىنىپ كەلگەن ماسەلەلەر العاش رەت جوعارى دەڭگەيدە اشىق تۇردە تالقىلانا باستادى. وسىنداي جاعدايلاردا مينسكىدە قول جەتكىزىلگەن ۋاعدالاستىقتار ۋكراين شىندىعىنىڭ «شەكسىز پروبلەمالار تەڭىزىندەگى قۇتقارۋشى شەڭبەرىنە» اينالدى…
III. مينسك ۋاعدالاستىقتارى نەمەسە اقتالماعان ۇمىتتەر
قىركۇيەكتىڭ سوڭعى ونكۇندىگى مەن قازاننىڭ باسىندا, باق-تاردىڭ حابارلاۋىنشا, ونىڭ اۋىق-اۋىق ءبىتىمدى بۇرمالاۋمەن قوسا-قابات جۇرگەنىنە قاراماستان, داۋ-جانجال ايماعىندا شىنىمەن دە ساياسي سايابىرلاۋشىلىق بولىپ جاتتى…
جوعارعى راداعا كەزەكتەن تىس سايلاۋ ءوتكەننەن كەيىن تۋرا ءبىر اپتادان سوڭ, ياعني 2014 جىلدىڭ 2 قاراشاسىندا ءوزىن ءوزى جاريالاعان «دونەتسك جانە لۋگانسك حالىق رەسپۋبليكالارىندا» جەرگىلىكتى سايلاۋلاردىڭ ءوتۋى احۋالدى ودان بەتەر شيەلەنىستىرە ءتۇستى. داۋىس بەرۋ قورىتىندىسى بويىنشا ءوزىن ءوزى جاريالاعان دحر باسشىسىن سايلاۋدا سايلاۋشىلاردىڭ 50%-دان استام داۋىسىن جيناعان ءىس باسىنداعى پرەمەر-مينيستر ا.زاحارچەنكو جەڭىسكە جەتتى. ءوزىن ءوزى جاريالاعان لحر باسشىسىن سايلاۋدا 63,08% داۋىس العان ءىس باسىنداعى باسشى ي.پلوتنيتسكي جەڭىسكە جەتتى. 2014 جىلدىڭ 4 قاراشاسىندا ءوزىن ءوزى جاريالاعان «دونەتسك جانە لۋگانسك حالىق رەسپۋبليكالارىنىڭ» جاڭا سايلانعان باسشىلارىنىڭ يناۋگۋراتسيالارى ءوتتى.
باتىس دحر مەن لحر-دا وتكەن وقشاۋلانعان سايلاۋلاردى مينسك ۋاعدالاستىعىن بۇرمالاۋ رەتىندە باعالاي وتىرىپ, ولاردى تۋرا ماعىناسىندا جانە توپتاسقان تۇردە ايىپتادى. ونىڭ سىرتىندا باتىس رف-نىڭ دحر مەن لحر-داعى سايلاۋلاردى مويىنداعان شەشىمىن دە ايىپتادى… داۋ-جانجال ءورشۋ ساتىسىنا اۋىستى. تيىسىنشە, ۋكراين ماسەلەسى ءىس جۇزىندە ءبۇكىل حالىقارالىق ءىس-شارالاردىڭ, ونىڭ ىشىندە, قازاقستان قاتىساتىن ءىس-شارالاردىڭ كۇن تارتىبىنە ەندى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ تەڭدەستىرىلگەن كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياسي باعىتى باتىس پەن رەسەي اراسىنداعى قاتىناستاردىڭ ودان ارعى پەرسپەكتيۆالارىنىڭ بەلگىسىزدىگى اياسىندا جاڭا سىن-قاتەرلەرگە دۋشار بولدى.
…2014 جىلدىڭ قازانىمەن سالىستىرعاندا 2014 جىلدىڭ قاراشاسىنداعى جۇمىس كەستەسىنىڭ تىعىزدىعى ەش جەڭىل بولماعانىن اتاپ كورسەتكىم كەلەدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستانعا رەسمي جانە جۇمىس بابىنداعى ساپارلارى شەڭبەرىندە گفر ءسىم-ءىنىڭ باسشىسى ف.-ۆ.شتاينمايەرمەن, شۆەيتساريا پرەزيدەنتى جانە ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى د.بۋركحالتەرمەن, چەحيا پرەزيدەنتى م.زامانمەن, رف فەدەرالدىق جينالىسى مەملەكەتتىك دۋماسىنىڭ توراعاسى س.نارىشكينمەن وتە مازمۇندى اڭگىمەلەر وتكىزدى. بۇل اي وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ي.كاريموۆتىڭ استاناعا رەسمي ساپارىمەن اياقتالدى.
بۇتىندەي العاندا, مەملەكەت باسشىسى شۆەيتساريا پرەزيدەنتىمەن اڭگىمەدە, وسىعان دەيىن ف.-ۆ.شتاينمايەرمەن بولعان اڭگىمەدەگىدەي, ۋكراين ماسەلەسىن ايتارلىقتاي ەگجەي-تەگجەيلى تالقىلادى. ونىڭ سىرتىندا نەمىس مينيسترىمەن كەزدەسۋدە ايتىلعان ۋكراين داعدارىسىن رەتتەۋ جونىندەگى ءىس-قيمىلداردىڭ قادامدىق جوسپارى تۋرالى ءوز ويىن جەتىلدىرە وتىرىپ, ن.ءا.نازارباەۆ د.بۋركحالتەرمەن اڭگىمەدە كەلەسى فورمۋلانى ۇسىندى دەپ ويلايمىن: «رەسەيدىڭ ايتقاندارىن, ۋكراينانىڭ ايتقاندارىن, ەۋروپانىڭ ايتقاندارىن جايىپ سالا وتىرىپ, ءباتۋالار ىزدەستىرۋدى باستاۋ قاجەت».
قازاقستاننىڭ ارااعايىندىق ءرولى: قولداۋ ما, قارسى بولۋ ما؟
...شيەلەنىسكەن جاعدايدان شىعۋدىڭ جولىن ەشكىم بىلمەدى. قانتوگىستى توقتاتۋ ءۇشىن كەلىسسوزدەردىڭ قاجەت ەكەندىگىن بارلىعى دا ءتۇسىندى, بىراق وندا نە ۇسىنۋ قاجەتتىگىن ۇقپادى. ونىڭ ۇستىنە, بىرەۋدىڭ باستاماشىلىقتى قولىنا الۋى قاجەت بولدى. ويتكەنى, كيكىلجىڭگە تارتىلعان تاراپتاردىڭ بارلىعى ءبىر-بىرىمەن سويلەسپەدى نەمەسە كەلىسسوزدەر كەزىندە ءبىرىن-ءبىرى «ەستىگىسى» كەلمەدى.
مىنە, ناق وسى كەزەڭدە قازاقستان پرەزيدەنتىنە ۋكراين داعدارىسىن رەتتەۋدە ارااعايىن – بەيبىت كەلىسسوزدەردىڭ باستاماشىسى بولۋ جونىندە وتىنىشتەر تۇسە باستادى. بۇل جونىندە ميلانداعى «ازيا – ەۋروپا» ءسامميتى فورۋمى اياسىنداعى كەزدەسۋلەردە دە ايتىلدى, بۇل جايىندا ف.-ۆ.شتاينمايەر دە, د.بۋركحالتەر دە ءسوز قوزعادى.
…مەملەكەت باسشىسى اڭگىمەلەسۋ بارىسىندا, فرانتسۋز پرەزيدەنتىن ۋكرايندىق داعدارىستى رەتتەۋ جولدارىنىڭ رەسەيلىك كوزقاراسىمەن دە تانىستىردى. ولار فرانتسيادان كەلگەن مەيماندى وتە قىزىقتىردى. ءتىپتى, ولار ف.وللاندتى رەسەي پرەزيدەنتى ۆ.پۋتينمەن نەعۇرلىم بەلسەندى سۇحبات قۇرۋدى باستاۋعا تۇبەگەيلى يلاندىردى دەۋگە دە بولادى.
بۇل تۇرعىدان قاراعاندا, ف.وللاندتىڭ استانادا نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن بىرلەسكەن باسپاسوز ءماسليحاتىندا جاساعان ءمالىمدەمەسى قىزىقتى بولا تۇسەدى: «ەڭ الدىمەن ءسوزبەن سايىسۋدى ازايتۋعا قول جەتكىزۋ قاجەت. سودان كەيىن ءسوز سايىستى ازايتۋ ۋكراينا اۋماعىنداعى ناقتى ءىس-قيمىلدارعا اۋىسۋى كەرەك... ءبىز ساپارلاردى, تەتىكتەردى, ۇنقاتىسۋ الاڭدارىن شيەلەنىستى تومەندەتۋگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن پايدالانۋعا كەلىستىك. مۇنىڭ ءوزى ۋكراينانىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىن ساقتاۋعا, ۋكراينانىڭ شىعىس وڭىرلەرىنە بەلگىلى ءبىر اۆتونوميالىق سيپات بەرۋدى كەپىلدەندىرۋگە, ۋكرايندىق ەكونوميكا وسى قيىن جاعدايدان شىعا باستايتىنداي جاعدايعا قول جەتكىزۋگە جانە سونىمەن بىرگە, اتىستى توقتاتۋ تۋرالى كەلىسىمدى ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرگەن بولار ەدى».
…ن.ءا.نازارباەۆ ف.وللاندتى ۆ.پۋتينمەن سويلەسىپ ۇلگەرگەندىگى جانە فرانتسيا پرەزيدەنتىن قابىلداۋعا ءازىر ەكەندىگى تۋرالى حابارلاندىردى. ونىڭ ءۇستىنە ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ باسشىسى فرانتسيالىق مەيماندى ماسكەۋدەگى كەزدەسۋدىڭ قاجەتتىگىنە تۇبەگەيلى يلاندىردى. ويتكەنى, مۇنىڭ ءوزى ەۋروپا- رەسەي ۇنقاتىسۋىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن جانە ۋكراينا داعدارىسىن رەتتەۋدى ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن ماڭىزدى ەدى.
فرانتسيا مەن رەسەي پرەزيدەنتتەرى 2014 جىلدىڭ 6 جەلتوقسانىندا ماسكەۋ ۋاقىتى بويىنشا 16.30-دا ۆنۋكوۆو اۋەجايىندا كەزدەستى. ۋكراينادان تاياۋ شىعىسقا دەيىنگى, «ميسترالداردى» جەتكىزۋدەن باستاپ ەۋروپا مەن رەسەي اراسىنداعى تايتالاسۋلاردى توقتاتۋعا دەيىنگى پروبلەمالاردىڭ كەڭ اۋقىمى بويىنشا اڭگىمە قوزعالدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ مۇنداعى نەگىزگى ويلاعانى پ.پوروشەنكومەن جانە ۆ.پۋتينمەن جەكە-جەكە كەزدەسىپ, ولارمەن ۋكراينا داعدارىسىن رەتكە كەلتىرۋدىڭ مۇمكىن جولدارىن تالقىلاۋ جانە ولارعا جانجالدى شەشۋدىڭ مامىلەگە كەلۋ تەتىكتەرىن, سونىڭ ىشىندە فرانتسۋز كوزقاراسىن ەسەپكە العان تەتىكتەردى ۇسىنۋ بولاتىن. 2014 جىلدىڭ 19 جەلتوقسانىندا قازاقستان جانە ۋكراينا پرەزيدەنتتەرى تەلەفونمەن سويلەستى, ۋكراينا باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆتى ۋكرايناعا ساپارمەن كەلۋگە تاعى دا شاقىردى.
ءسويتىپ, ۇقشۇ ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ جانە جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ كەزەكتى وتىرىستارى وتەتىن ماسكەۋگە بارا جاتىپ, 22 جەلتوقساندا ۋكرايناعا ساپار جاسادى. ۋكراينا پرەزيدەنتى پ.پوروشەنكومەن جانە ەلدىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ا.ياتسەنيۋكپەن كەلىسسوزدەرى بولىپ ءوتتى.
وسى كەزدەسۋدەن كەيىن بۇكىل قازاقستاندىق دەلەگاتسيا بىردەن كيەۆ اۋەجايىنا باعىت ۇستادى, ول جەردەن ءبىز ماسكەۋگە ۇشىپ شىقتىق. ول كۇننىڭ كەستەسى بارىنشا تىعىز بولدى جانە اياقتالىپ تا ۇلگەرمەدى. ماسكەۋگە كەلىسىمەن ءبىز ورنالاسا سالىسىمەن كرەملگە بارۋعا ءتيىستى بولدىق. مۇندا رەسەي پرەزيدەنتى ۆ.پۋتينمەن ەكىجاقتى كەزدەسۋ توسىپ تۇر ەدى. بۇل كەزدەسۋدە قازاقستان باسشىسى ءوزىنىڭ رەسەيلىك ارىپتەسىنە ف.وللاند پەن پ.پوروشەنكونىڭ ۇستانىمدارىن ەسەپكە الا وتىرىپ, ۋكراين داعدارىسىن رەتتەۋ جونىندەگى جۇزەگە اسۋى ىقتيمال جوسپارىن ۇسىنۋدى كوزدەگەن ەدى. وسىعان بايلانىستى ن.ءا.نازارباەۆ ۇشاق ىشىندە كيەۆتە بولىپ وتكەن كەلىسسوزدەردى قايتا ءبىر وي ەلەگىنەن وتكىزىپ, «نورماند پىشىمىنە» قاتىسۋشىلار جانجالدى شەشۋدىڭ بەيبىت ۇدەرىسىن ىسكە قوسۋ ءۇشىن ءوزارا قولايلى شەشىمدەردى قابىلداۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىندەي ۇسىنىستاردى ءوز قولىمەن قاعازعا ءتۇسىردى.
باسقا سوزبەن ايتقاندا, ۆ.پۋتينمەن كەزدەسۋ الدىندا قازاقستان پرەزيدەنتى «نورماند پىشىمىنە» قاتىسۋشى بارلىق تاراپتاردىڭ دەرلىك (گەرمانيانى قوسپاعاندا رەسەي, فرانتسيا جانە ۋكراينا تاراپتارى) ۇستانىمدارىنىڭ جالپى سۇلباسىن قالىپتاستىرىپ ۇلگەردى.
بىراق مەملەكەت باسشىسىنىڭ كيەۆ پەن ماسكەۋگە ساپارلارىنىڭ ەڭ باستى جەتىستىگى مىنالار بولدى: پ.پوروشەنكو دا, ۆ.پۋتين دە «نورماند پىشىمىندە» كەزدەسۋگە جانە بارلىق رەتتەلمەگەن ماسەلەلەردى تالقىلاۋعا; ولار بويىنشا ۇستانىمدار ءدال كەلگەن جاعدايدا, مۇنى قورىتىندى قۇجاتتا بەلگىلەۋگە; ال قاعيداتتى ايىرماشىلىقتار ساقتالىپ قالعان جاعدايدا ۇنقاتىسۋدى ودان ءارى جالعاستىرۋعا جانە قاجەتىنە وراي ولاردىڭ كەلىسۋ جونىندە «جول كارتاسىن» ازىرلەۋگە دايىن ەكەندىكتەرىن ءبىلدىردى. كەز كەلگەن جاعدايدىڭ وزىندە ءسىم-دەر باسشىلارى جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋلەردىڭ قورىتىندى قۇجاتىنىڭ جوباسىن دايىنداۋعا, مۇمكىندىگىنشە ولاردى كەلىسۋگە, ال قالعاندارىن مەملەكەت باسشىلارىنىڭ تالقىلاۋىنا ەنگىزۋگە ءتيىس بولدى.
«نورماند تورتتىگىنىڭ» ءسامميتىن وتكىزۋ ءۇشىن نەعۇرلىم قولايلى ورىن رەتىندە استانا قالاسى ۇسىنىلدى. قازاقستان پرەزيدەنتى ۇنقاتىسۋ ءۇشىن كەز كەلگەن قولايلى ۋاقىتتا الاڭ ۇسىنۋعا دايىن ەكەنىن ءبىلدىردى. ونىڭ ۇستىنە ۆ.پۋتينمەن كەزدەسۋدە «نورماند تورتتىگى» ەلدەرى باسشىلارى كەزدەسۋىنىڭ مۇمكىن بولاتىن كۇنى رەتىندە 2015 جىلدىڭ 15-16 قاڭتارى ۇسىنىلدى. وسى مەرزىمدى كەلىسۋ جونىندە جۇمىس باستالدى...
«نورماند پىشىمىندەگى» كەزدەسۋ:
نەلىكتەن استانا ەمەس؟
تايتالاسۋشى تاراپتار «نورماند ءپىشىمىندەگى» بەيبىت كەلىسسوزدەر باستالۋىنىڭ قارساڭىندا 2014 جىلدىڭ 19 قىركۇيەگىندەگى مينسك مەموراندۋمىندا بەلگىلەنگەن شەكتەۋ جەلىسىمەن شەكتەلىپ قانا قالماي, قوسىمشا اۋماقتارعا ءوز ىقپالدارىن تاراتا وتىرىپ, تاكتيكالىق ارتىقشىلىققا قول جەتكىزۋگە ۇمتىلدى. مىنە, وسىنداي جاعدايدا, 2015 جىلدىڭ قاڭتارى مەن اقپانىن تۇتاستاي العاندا, جانجال ايماعىنداعى اتىستى توقتاتۋعا جانە داعدارىستى رەتتەۋدىڭ بەيبىت ۇدەرىسىن باستاۋعا باعىتتالعان «نورماند تورتتىگى» ەلدەرى باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋىن ۇيىمداستىرۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەر دە توقتالىپ قالماي ءجۇرىپ جاتتى.
بىراق نازارباەۆ پەن مەركەلدىڭ كەزدەسۋىندە ءبىر-بىرىنە جاعىمدى اسەر قالدىرۋ نەگىزىندە ەكى كوشباسشى دا اڭگىمەلەسۋگە بەيىم ەكەندىكتەرىن, ءبىرىن ءبىرى ايتپاي-اق ۇعىپ وتىرعاندىقتارىن كوردىم. ەكەۋىنە دە ۋكراينا جانجالىن تەك قانا بەيبىت جولدارمەن رەتكە كەلتىرۋگە قول جەتكىزۋگە دەگەن شىنايى نيەت دەم بەرىپ وتىردى. ەكى مەملەكەت كوشباسشىلارى ىسكە قوسىلعان بارلىق تاراپتاردىڭ مينسك كەلىسىمدەرىن بۇلجىتپاي جۇزەگە اسىرۋدىڭ قاجەتتىگىن, مۇنىڭ تەز ارادا بەيبىت شەشۋگە جانە سەنىمدى نىعايتۋعا ىقپال ەتەتىندىگىن اتاپ كورسەتتى. ولار داعدارىستان شىعۋ ءجونىندەگى شەشىمدەردى بىرلەسە تىنىمسىز ىزدەستىرۋدى باستادى.
ا.مەركەلدىڭ قازاقستان باسشىسىنان «نورماند تورتتىگى» ەلدەرى جەتەكشىلەرىنىڭ كەزدەسۋىن ناق استانادا وتكىزۋدىڭ قانشالىقتى قاعيداتتى ەكەندىگىن اشىق سۇراۋى دا قىزىقتى بولدى. بۇعان قازاقستان پرەزيدەنتى دە سونشالىقتى قاعيداتتى ەمەس ەكەندىگىن ايتىپ, شىنايى جاۋاپ بەردى. شىن مانىسىندە, قانتوگىستى, اسىرەسە, بەيبىت تۇرعىندار, ايەلدەر مەن بالالار اراسىنداعى قازاعا ۇشىراۋدى توقتاتۋ ءۇشىن بۇل كەزدەسۋدى وتكىزۋدىڭ ورنى ەمەس, ونىڭ ءوتۋى اناعۇرلىم ماڭىزدى ەدى...
مينسكىدە 11 اقپان كۇنى كەشكە رەسەي پرەزيدەنتى ۆ.پۋتين, گەرمانيا كانتسلەرى ا.مەركەل, فرانتسيا پرەزيدەنتى ف.وللاند جانە ۋكراينا پرەزيدەنتى پ.پوروشەنكو «نورماند ءپىشىمى» بويىنشا جۇمىستى باستادى. كەلىسسوزدەر 16 ساعاتقا جۋىق ۋاقىتقا سوزىلدى. رف, گفر, فرانتسيا جانە ۋكراينا كوشباسشىلارى قالىپتاسقان احۋالدى رەتتەۋ جونىندە ءتۇنى بويى كەڭەستى. سوڭعى ساعاتتاردا ولارعا ەقىۇ ءتوراعاسىنىڭ بايلانىس توبىنداعى ارنايى وكىلى ح.تالياۆيني قوسىلدى. كەزدەسۋ كەلەسى كۇنى – 12 اقپاندا تاڭەرتەڭ اياقتالدى.
سول كۇنى, 12 اقپاندا ا.لۋكاشەنكو بۇل كەزدەسۋدىڭ ۇيىتقىسى ناق قازاقستان بولعاندىعىنا قۇرمەتتىڭ بەلگىسى رەتىندە, ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتىنە تەلەفون شالىپ, وعان «نورماند پىشىمىندە» مينسكىدە وتكەن كەلىسسوزدەردىڭ قورىتىندىسى جونىندە حابارلادى. ن.ءا.نازارباەۆ حابار بەرگەنى ءۇشىن العىسىن ايتىپ, ونى كەزدەسۋدى تاماشا وتكىزۋدى ۇيىمداستىرعانىمەن, سونىمەن بىرگە, كەلىسسوزدەردىڭ ويداعىداي اياقتالۋىمەن قۇتتىقتادى.
الايدا تاعى ءبىر ەستە قالارلىق ماسەلە, كەلەسى كۇنى – 13 اقپاندا گفر كانتسلەرى ا.مەركەلدىڭ قوڭىراۋ شالۋى بولىپ تابىلدى…
سونىمەن بىرگە, بۇل اڭگىمەنىڭ بارلىق بۇگە-شىگەسى جۇرتشىلىققا ءمالىم ەمەس. مەنىڭ ويىمشا, ا.مەركەلدىڭ اڭگىمەنىڭ باسىندا-اق جاقىن سەنىمدى قارىم-قاتىناستى ەسكەرە كەلىپ, «نورماند ءپىشىمىندەگى» ءسامميتتى نەلىكتەن استانادا ەمەس, مينسكىدە وتكىزۋ جونىندە شەشىم قابىلدانعاندىعىنا تۇسىنىك بەرگەندىگىن ءبىلۋ وقىرماندار ءۇشىن قىزىقتى بولۋعا ءتيىس.
2015 جىلعى 14 اقپاندا مەملەكەت باسشىسىنا رەسەي پرەزيدەنتى ۆ.پۋتين جانە ۋكراينا پرەزيدەنتى پ.پوروشەنكو قوڭىراۋ شالدى. تەلەفون ارقىلى اڭگىمەلەر تۋرالى بۇل حابارلامالاردان بەلگىلى بولعانىنداي, قازاقستان پرەزيدەنتى «نورماند تورتتىگىنىڭ» كەزدەسۋلەرى بولىپ وتكەندىگىمەن عانا قاناعاتتانىپ قالعان جوق. مەملەكەت باسشىسى «نورماند تورتتىگى» ەلدەرىندەگى ءوزىنىڭ ارىپتەستەرىمەن جۇمىستى جالعاستىرا وتىرىپ, ولاردىڭ مينسك كەلىسىمىن ودان ءارى بۇلجىتپاي جۇزەگە اسىرۋىنا قوزعاۋ سالدى.
وڭتۇستىك-شىعىس ۋكرايناداعى جانجال – ۋكراينا حالقىنىڭ ۇلكەن تراگەدياسى. بۇل داعدارىس ادام ءومىرىنىڭ قۇنى جويىلعان شەكتەن اسىپ كەتەدى دەپ ەشكىم ويلاعان جوق. بۇۇ دەرەكتەرى بويىنشا, جانجال ايماعىندا 6 مىڭنان استام ادام قازا تاپتى, ونداعان مىڭ ادام جارالاندى, 1,5 ميلليوننان استام بەيبىت تۇرعىن بوسقىنعا اينالدى.
قازاقستان دا ۋكراينادا بولىپ جاتقان وقيعالارعا قاتتى الاڭدايدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ جەكە ءوزى ءۇشىن دە ۋكراينا ءتىپتى دە بوتەن ەل ەمەس. ءبىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ جاستىق شاعى ۋكراينادا وتكەندىگىن ءجانە ول جاقتا ونىڭ دوستارى مەن تانىستارى قالعاندىعىن جاقسى بىلەمىز.
قازاقستان پرەزيدەنتى ۋكراينانىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنداعى جانجالدى بەيبىت جولمەن شەشۋدەن باسقا بالاما جوق ەكەندىگىن بىرنەشە رەت مالىمدەدى. ءبىزدىڭ ەلىمىز ۋكراينا داعدارىسىن تەك قانا بەيبىت جولمەن شەشۋ جونىندەگى ورتاق جۇمىسقا بەلسەندى تۇردە قاتىسۋدى جالعاستىراتىن بولادى. 2015 جىلعى 12 اقپانداعى مينسك ۋاعدالاستىعىن جۇزەگە اسىرۋدى توقتاتۋعا بولمايدى. بۇل داعدارىستىڭ بەيبىت جولمەن شەشىلۋى بارلىعىنا دا جەڭىلدىك اكەلەدى.
توبىقتاي ءتۇيىن
بۇگىندە ۋكراينا داعدارىسىنىڭ شەشىمىنە قاجەتتى كىلتتى نەلىكتەن ناق استانادان ىزدەيدى؟ نەلىكتەن حالىقارالىق كۇن تارتىبىندەگى ەڭ كۇردەلى پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن ناق نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا جۇگىنەدى؟ ويتكەنى, قازاقستان پرەزيدەنتى ساياسي ساليقالى تۇلعا جانە الەمدىك اۋقىمداعى بەدەلدى ساياساتكەر رەتىندە كوپتەن تانىمال. ول شىعىسپەن دە, باتىسپەن دە بىردەي ەركىن سويلەسە الادى, ونىڭ بىتىمگەر جانە «ادال ساياسي مەنەدجەر» رەتىندەگى تانىلعان بەدەلى ەشقانداي كۇدىك كەلتىرمەيدى. ونىڭ بايسالدى ۇنىنە الەمدىك ساياساتشىلار ارقاشان مۇقيات قۇلاق تۇرەدى. ونى باعالايدى. وعان سەنەدى.
نۇرلان ونجانوۆ.