استانا كۇنىنە ايتۋلى سىيلىق بولىپ تارتىلدى
استانا كۇنىنىڭ قارساڭىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ءومىر وتكەلدەرى» اتتى تاعى ءبىر تاماشا كىتابى ومىرگە كەلدى. رومان-ديالوگ تاجىريبەسى قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىندا بۇرىننان بار ەكەنىن بىلەمىز. الەمدىك تاجىريبەدە ساياسي قايراتكەر ءومىرىن سۇحبات تۇرىندە جازعان ۇلگىنىڭ ءبىرى رەتىندە فيدەل كاسترونىڭ جەكە ءومىرى قامتىلىپ, الەمنىڭ جيىرمادان استام تىلىنە اۋدارىلعان «مويا جيزن» اتتى (م., 2009) كىتابىن مىسالعا الۋعا بولادى. مىنا ەڭبەك تە وسى ادىسپەن جازىلعان.
كەشە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسىنىڭ كىتاپحاناسىندا وسى كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى بولدى. وعان ەلىمىزگە تانىمال مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, اقىن-جازۋشىلار, عالىمدار قاتىستى. جيىندى پرەزيدەنت كەڭسەسىنىڭ باستىعى – اتالعان مەكەمە ديرەكتورىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ماحمۇت قاسىمبەكوۆ اشىپ, تۇساۋكەسەردەگى العاشقى ءسوزدى مەملەكەتتىك حاتشى گۇلشارا ابدىقالىقوۆاعا بەردى.
گۇلشارا ناۋشاقىزى ءوز ءسوزىن تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى, الەمدىك دەڭگەيدەگى ءبىرتۋار تۇلعا, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ شىعارمالار قاتارى بۇگىن مازمۇنى تەرەڭ جاڭا تۋىندىمەن تولىعىپ وتىر, دەپ باستادى. «ءومىر وتكەلدەرى» اتتى كىتاپ ەل پرەزيدەنتىنىڭ ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان 1991 جىلدان كەيىن ءوزى تۋرالى اڭگىمەلەگەن ەكىنشى كىتابى دەۋگە بولاتىنىن اتاپ ءوتتى. ودان ءارى مەملەكەتتىك حاتشى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى تۋرالى بۇعان دەيىن دە بىرنەشە وتاندىق جانە شەتەلدىك اۆتورلاردىڭ قالام تەربەگەنىن جەتكىزدى. سونىڭ ىشىندە تانىمال كوسەمسوزشىلەر روي مەدۆەدەۆ, دجوناتان ايتكەن جانە ت.ب. بار. ال جۋىردا «الەمدىك كوشباسشىلار» سەرياسىن اشىپ, بەلگىلى ورىس جازۋشىسى سەرگەي پلەحانوۆتىڭ «جىبەكتەي ەسىلمەگەن جول» اتتى كىتابى جارىق كوردى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ سۇحباتتارىنان تۇراتىن بۇگىن تۇساۋى كەسىلىپ وتىرعان «ءومىر وتكەلدەرى» كىتابى ەل ءومىرىنىڭ كۇردەلى كەزەڭدەرىنە جەكە ءوز باسىنىڭ كوزقاراسىن ءبىلدىرىپ, باعاسىن بەرۋىمەن قۇندى. سونىمەن قاتار, وندا تاۋەلسىز ەلدى قۇرۋ مەن دامىتۋ بارىسىنداعى تاعدىرشەشتى شەشىمدەردىڭ تۋى مەن ورىندالۋى باياندالعان, دەدى گ.ابدىقالىقوۆا.
اتالعان شىعارمانىڭ قۇندىلىعى تۋرالى جەكە پىكىرىمدى ايتسام, ەلباسى مەن سۇحبات الۋشى اراسىنداعى تابيعي شىنايى اڭگىمەنىڭ ءوربۋى, ەگەمەندىك شەجىرەسىنە قاتىستى بۇرىن-سوڭدى ەستىمەگەن تىڭ دەرەكتەردىڭ ۇسىنىلۋى, «ۇشقان ۇيا ۇلاعاتى» دەگەن تاراۋدان باستالىپ «نۇرلى جولعا» ۇلاسۋى سياقتى ومىرباياندىق سوقپاقتار تاريحي وقيعالارمەن ساباقتاستىرىلا رەت-رەتىمەن بەرىلۋى, سونداي-اق, ءوزارا ديالوگ بارىسىنداعى ينتەللەكتۋالدىق بيىك ولشەم مەن قازاقتىڭ شۇرايلى ءتىلى وقىرماندى وزىنە تارتاتىن ەرەكشە تۇستارىنىڭ قاتارىنا جاتقىزۋعا بولادى, دەپ جالعادى ءسوزىن مەملەكەتتىك حاتشى. ازيا مەن ەۋروپانى قاتار جايلاعان قازاق ەلىنىڭ ەكى ساياسي جۇيە – توتاليتاريزمنەن دەموكراتياعا اياق باسۋى, ەكى ەكونوميكالىق جۇيە – جوسپارلى ەكونوميكادان نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشۋىندەگى قيىن شاقتار جان-جاقتى ايتىلادى. اسىرەسە, تاۋەلسىزدىكتىڭ باسىنداعى سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ, «بايقوڭىر» عارىش ايلاعىنىڭ مارتەبەسىن بەلگىلەۋ, مەملەكەتتىك شەكارانى دەليميتاتسيالاۋ كەزىندەگى ەلباسىنىڭ ەرەكشە ساياسي ەرىك-جىگەرى مەن كورەگەن ديپلوماتتىعى, ساڭلاق ساياساتكەرلىگى سان قىرىنان اشىپ كورسەتىلەدى. كىتاپتى وقي وتىرىپ, ەلارالىق كەزدەسۋلەر مەن كەلىسسوزدەردەگى مەملەكەت باسشىسىنىڭ سۇڭعىلا ساياساتكەرلىگىن, حاريزمالىق بيىك ورەسىن, مۇقالماس قاجىر-قايراتىن شىنايى سەزىنىپ, تاڭعالامىز جانە ماقتانىش ەتەمىز.
سوندىقتان, بۇل كىتاپتى, بىرىنشىدەن, پرەزيدەنتتىڭ ۇلى ىستەرى مەن ۇلاعاتتى ءومىرى جايىنداعى بارىنشا تولىق عۇمىرنامالىق شىعارمالاردىڭ ءبىرى رەتىندە باعالاۋعا بولادى. ەكىنشىدەن, قازىرگى زامانعى قازاقستاندىق مەملەكەتتىلىكتىڭ باعا جەتپەس دايەكتى دەرەككوزى رەتىندە قۇندى بولىپ وتىر. ۇشىنشىدەن, بۇل كىتاپ قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمنىڭ ءىس جۇزىندەگى كورنەكى وقۋلىعىنا اينالماق. ياعني, ەلباسىنىڭ عيبراتتى عۇمىرى ايشىقتالعان اتالعان كىتاپ مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ, عالىمدار مەن ستۋدەنتتەردىڭ, جالپى جۇرتشىلىقتىڭ ەرەكشە قىزىعۋشىلىعىن تۋدىراتىنى انىق. «ءومىر وتكەلدەرى» قوعامنىڭ ىزدەپ وقيتىن رۋحاني قۇندىلىعىنا اينالاتىنىنا سەنىمدىمىن, دەدى گۇلشارا ابدىقالىقوۆا ءسوزىنىڭ سوڭىندا.
ودان ءارى ءسوز بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, تانىمال عالىم مىرزاتاي جولداسبەكوۆكە بەرىلدى. پرەزيدەنتتىڭ جاڭا كىتابى «ءومىر وتكەلدەرى» دەپ اتالىپتى, دەپ باستادى ول ءوزىنىڭ ءسوزىن. ەلباسىنىڭ بالالىق شاعىنان دانالىعىنا دەيىنگى ارالىق تۇگەل قامتىلىپتى. اۆتوردىڭ ءومىرى حالقىنىڭ, ءوزى قۇرعان مەملەكەتىنىڭ ومىرىمەن تاعدىرلاس, قاتار, بىرگە, تۇتاس ءورىلىپ, جالعاسىپ كەلەدى.
قيراپ قالعان, يەسىز قالعان ەلدەن جاڭا مەملەكەت ورناتۋ, ونى قالىپتاستىرۋ, الەمگە تانىتىپ, مويىنداتۋ, حالقىنىڭ ەسىكتەگى باسىن الەمنىڭ تورىنە شىعارۋ, اۆتوردىڭ ءوزى ايتقانداي, ەكونوميكاسى قۋاتتى, ساياساتى تۇراقتى, تاڭى ارايلاپ اتاتىن, كەشى تىنىش باتاتىن, حالقى ۇيقىعا الاڭسىز جاتاتىن, ەرتەڭىنە سەنەتىن مەملەكەت ورناتۋ, قيىننىڭ قيىنى ەدى, دەي كەلىپ, شەشەن كىتاپتان ەلباسىنىڭ: «مەنىڭ تاعدىرىم – باقىتتى تاعدىر. ماڭدايىما مىنا جارىق دۇنيەگە تاريحتىڭ تار تۇسىندا كەلۋدىڭ, اينالاسى جارتى عاسىردىڭ و جاق, بۇ جاعىندا بۇكىل الەمدى توڭكەرىپ تۇسىرەردەي عاجايىپ وزگەرىستەردى كورۋدىڭ, سول ۇلى ءىستىڭ باسىندا تۇرۋدىڭ باقىتىن جازعان ەكەن. كوپ نارسەنى كوردىم, كوپ جايدى وزەگىمنەن وتكەردىم, الدىمنان تالاي كەدەرگىلەر دە كەزدەستى, ولاردىڭ كەيبىرىن زامان قويدى, كەيبىرىن ادام قويدى. سونىڭ بارىنەن دە ءوتىپ بۇگىنگى كۇنگە جەتىپ وتىرمىن. قازاقستان حالقىنىڭ الەمدىك وركەنيەت كوشىنە قۋاتتى مەملەكەت كۇيىندە, حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ سىيلى مۇشەسى رەتىندە, بۇگىنگى باقىتتى, ەرتەڭگى ەڭسەلى ەل رەتىندە قوسىلعانىن كورىپ وتىرمىن. مىڭ تاۋبە!» – دەگەنىن دايەكسوز رەتىندە كەلتىرىپ, وسىعان بايلانىستى ءوزىنىڭ ويلارىن ورتاعا سالدى.
كىتاپتىڭ نەگىزگى ارقاۋىن قازاقستان تاريحىنىڭ جاڭا زامانى, عاسىرلار بويى اڭساعان تاۋەلسىزدىك جولىنداعى قىم-قيعاش كۇرەستەر, حالقىمىزدىڭ بۇگىنگى باقىتتى, باياندى تىرشىلىگى قۇرايدى. سول ءبىر مازاسىز كۇندەردە, ۇيقىسىز تۇندەردە پرەزيدەنتتىڭ جانىندا بولعانىمىزدى, ەلگە كەرەك ارقالاي ءىس تىندىرعانىمىزدى بۇگىندە ەرەكشە سەزىممەن ەسكە الامىز, دەي كەلىپ, ودان ءارى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ فيدەل كاسترونىڭ, وزگە دە بەلگىلى قايراتكەرلەردىڭ سۇحباتقا قۇرىلعان ومىرباياندىق كىتاپتارى سول كۇيىندە اۋىزدان شىققان اڭگىمەگە عانا قۇرىلماعانى انىق, دەدى. «ءومىر وتكەلدەرىن» جازىسۋعا, ونداعى ايتىلاتىن اڭگىمەلەردىڭ كوبىن كوزىمەن كورگەن كىسىنىڭ اتسالىسقانىن – كىتاپتىڭ ۇلكەن تابىستارىنىڭ ءبىرى دەپ ويلايمىن. بۇل كىتاپتى دەرەكتى رومان دەسە دە بولادى. تارتىمدى. عيبراتتى. قىزىعىپ وقيسىڭ. كوزىڭىز, ەتىڭىز ۇيرەنگەن كادىمگى سۇحباتتى وقىمايسىز, ويعا, قيسىنعا قۇرىلعان تەرەڭ, بايسالدى, كەمەل, دەرەكتى كوركەم شىعارمانى وقيسىز, دەدى ول. ەلباسىنىڭ ءبىر قاپتالىندا جۇرگەن كەزىمىزدە, تاۋەلسىزدىكتىڭ الدىنداعى ەلەڭ-الاڭدا, العاشقى جىلدارىنداعى دۇربەلەڭ مەن دۇبىردەن ابىرجىماي امان شىقساق, بۇل اۋەلى قادىرمەندى ەلباسىنىڭ, قالا بەردى وسى ساۋىتبەكتەردەي ازاماتتاردىڭ ارقاسى ەدى, دەي كەلىپ, ءسوزىنىڭ سوڭىندا عالىم: «ءومىر وتكەلدەرى» – قالاي ماقتاۋعا دا, ماقتانۋعا دا, قانداي ماراپاتقا دا لايىقتى ەڭبەك, قۇتتى بولسىن, دەپ ءسوزىن اياقتادى.
كەزەك وزىنە تيگەندە بەلگىلى قوعام قايراتكەرى, اكادەميك كەنجەعالي ساعاديەۆ بارلىق وقيعانى بۇكپەسىز شىنايىلىقپەن بايانداعان بۇل ەڭبەكتىڭ اسەرى مەن ءۇشىن ۇلكەن بولدى, دەپ باستادى ءوزىنىڭ ءسوزىن. مەن بۇل كىتاپتى ءومىربايان تۋرالى سۇحبات قانا ەمەس, وقىرماننىڭ الدىنا تارتىلعان تاعىلىمى مول ءومىر فيلوسوفياسى دەپ اتار ەدىم. پرەزيدەنتتىڭ ايتقان ءاربىر سوزىندە, ونىڭ ءاربىر يىرىمىندە جان دۇنيەڭدى قوزعايتىن تەرەڭ ويلى تولعانىستار جاتىر. ەلباسىنىڭ جۇرگىزگەن رەفورمالارى ەرتەڭگى مەن بۇگىنگى ۇرپاق ءۇشىن عانا ەمەس, وتە الىستى كوزدەگەنى وسى كىتاپتان ايقىن كورىنىپ تۇر. سوندىقتان وسىنداي ستراتەگيالى وي-جۇيەلەرىن تانىتا بىلگەنىمەن دە بۇل ەڭبەك بارشامىز, اسىرەسە, جاستار ءۇشىن وتە قۇندى. مەن بۇل كىتاپتى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ بولاشاعىن قالايتىن, جەرىمىزدى ايالايتىن, وتانىمىزدى قورعايتىن جاس قازاقستاندىقتارعا ارناپ اڭگىمەلەپ شىقتىم, دەيدى پرەزيدەنت. وسىنداي تاعىلىمى مول, ونەگەلى ءومىر جولىن جاستارىمىزدىڭ وقىپ, ءبىلىپ جۇرگەندەرى كەرەك-اق. بۇل كىتاپ ءبىزدىڭ جاستارىمىزدىڭ بويىنداعى پاتريوتتىق سەزىمدى شالقىتا تۇسەتىنىنە سەنىمدىمىن, دەدى ك.ساعاديەۆ.
كەلەسى كەزەكتە ول مازمۇندى ءومىردىڭ وتە كولەمدى سۇحبات رەتىندە باياندالعانىن سۇحبات الۋشىنىڭ دا ايتارلىقتاي شىعارماشىلىق تابىسى دەپ ءبىلۋىمىز كەرەك ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. وسىنداي ءپىشىم ايتاتىن اڭگىمەنىڭ ارقاۋىن كەڭىتىپ, مازمۇنىن تەرەڭدەتىپ, وقۋشىعا اسەر ەتۋىن وسىرگەنى ايقىن سەزىلەدى. سۇحبات الۋشى بەلگىلى قالامگەر, جۋرناليست ساۋىتبەك ابدراحمانوۆتىڭ وسى سۇحبات توڭىرەگىندەگى ماسەلەلەرگە ەرەكشە دايىندىقپەن كەلگەنى جانە قالامگەرلىك شەبەرلىگىنىڭ دە جوعارى ەكەنىن كورىپ وتىرمىز. رەتىن تاۋىپ, قيسىندى سۇراق قويىپ, كەيبىر ويلاردى تۇرتكىلەپ وتىرماساڭ, نەبىر كەرەكتى دۇنيەلەر وي تۇبىندە جاتىپ قالىپ, ءومىردىڭ كەيبىر كۇردەلى قىرلارى ءسوز ەتىلمەي قالا بەرەدى. ەلباسىنىڭ وي تۇكپىرىندە جاتقان ءيىرىمدى تولعانىستارى جارىققا شىعىپ, بۇرىن ايتىلماعان كولەڭكەلى, كومەسكى جايلار كەڭىنەن كولدەنەڭ تارتىلىپ وتىر. سۇحبات وسىنىسىمەن دە قىمبات. ەلباسىنىڭ ءوزى ايتقانىنداي, سۇحبات كىتابىنىڭ نەگىزگى ارقاۋى قازاقستاننىڭ جاڭا تاريحىنىڭ ەڭ ءبىر قيىن دا جارقىن ساتتەرى, ياعني شيرەك عاسىرعا جۋىق ەگەمەندىگىمىزدىڭ تاريحى. دالىرەك ايتساق, جاڭا مەملەكەت قۇرىپ, ونىڭ ىشكى-سىرتقى ساياساتىن انىقتاپ, ساياسي-ەكونوميكالىق جۇيەسىن جاساۋ جولىنداعى پرەزيدەنت كۇرەسىنىڭ تاريحى. تۋعان حالقىمنىڭ الەم كەڭىستىگىندەگى لايىقتى ورنىن قايتسەم تابامىن دەگەن ەلباسىنىڭ جانكەشتى ەڭبەگىنىڭ شەجىرەسى. وسى ماقساتقا بۇگىنگى كۇنى پرەزيدەنت قول جەتكىزدى, تاباندى كۇرەس, جانكەشتى ەڭبەك تاماشا جەمىسىن بەرىپ وتىر, دەدى ك.ساعاديەۆ.
ودان ءارى اكادەميك قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا زامان جۇگىن ابىرويمەن ارقالاعان تالاي تولاعاي تۇلعالاردىڭ بولعانىن اۋىزعا الدى. ولار دا ەل ءۇشىن, تۋعان حالقى ءۇشىن ەڭبەگىن اياماي, تەرىن توككەن. سوندىقتان دا ەسىمدەرى ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتىپ, قۇرمەتپەن اتالادى. دەگەنمەن, بۇرىنعى زامان مەن قازىرگى زامان جۇگى بىردەي ەمەس. بۇرىنعى زاماندا ەل باسقارعاندار ءوزىنىڭ داستۇرلىك قوعامىن, قالىپتاسقان شارۋاشىلىق جۇيەسىن ساقتاپ, دامىتىپ, ونى ىلگەرىلەتۋ قامىندا بولدى. وندا قازاق ءوز ورنىن جاقىن كورشىلەرىنىڭ اراسىنان, شاعىن عانا ورتادان, ولشەۋلى كەڭىستىكتەن عانا ىزدەدى. بۇگىنگىدەي بۇكىل الەم كەڭىستىگىنە شىعىپ, ەكى جۇزگە جۋىق الەم ەلدەرىنىڭ ورتاسىنان ءوز ورنىڭدى تابۋ ولاردا بولعان جوق. وسى تۇرعىدان قاراعاندا, ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ دا, كوشباسشىمىزدىڭ دا موينىنا تۇسكەن زامان تالابى وتە وكتەم بولدى. قازاقى قالپىمىزدى ساقتاي وتىرىپ, وي-سانانى جاڭعىرتىپ, مەملەكەت ىرگەسىن جاڭادان قالاپ, شارۋاشىلىق جۇيەسىن جاڭادان جاساۋ ارقىلى تاۋ كوتەرگەندەي قيىندىقپەن الەم ەلدەرى كوشىنەن قالماۋ قامىن ويلادىق. بۇگىن دىتتەگەن ماقساتىمىزعا جەتتىك دەپ ايتا الامىز. بۇل –حالىقتىڭ, ونىڭ ىشىندە ەلباسىنىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ جەمىسى, دەي كەلىپ, عالىم ونىڭ ەسىمىن ۇلىبريتانياداعى وليۆەر كرومۆەل, گەرمانياداعى بيسمارك, اقش پرەزيدەنتى فرانكلين رۋزۆەلت, تۇركيا پرەزيدەنتى كەمال اتاتۇرىك, قىتاي باسشىسى دەن سياوپين جانە باسقالار سياقتى الەمدىك تاۋ تۇلعالارمەن قاتار قوياتىنىن جەتكىزدى.
ءبىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن الەم وركەنيەتىنىڭ ەسىگىن ايقارا اشقان باسشىمىز دەپ باتىل تۇردە ايتا الامىز, دەگەن اكادەميك ءسوزىنىڭ سوڭىندا سۇحبات-كىتاپتىڭ وتە ءساتتى شىققانىن تاعى ءبىر رەت اتاپ ءوتتى. ەندى ونىڭ وقىرمان قاۋىممەن قاۋىشۋىنا ساتتىلىك تىلەيىك, دەدى ول.
وسىدان ءارى ءسوز «كازاحستانسكايا پراۆدا» رەسپۋبليكالىق گازەتى» اق باسقارماسىنىڭ توراعاسى الەكساندر تاراكوۆقا بەرىلدى. ول ءوزىنىڭ سوزىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنە ارنالعان ەڭبەكتەردىڭ سوڭعى كەزدەرى ءجيى جارىق كورىپ جاتقانىن قاناعاتپەن اتاپ ءوتتى. سونىڭ ىشىندە كەشە ماسكەۋدە تۇساۋى كەسىلگەن ن.نازارباەۆ جايلى ورىستىڭ وزىق ويلى قايراتكەرلەرىنىڭ پىكىرلەرى توقايلاستىرىلعان «جاسامپاز» جيناعىن اۋىزعا الدى. ال بۇگىنگى كىتاپتىڭ ماڭىزى ءتىپتى ەرەكشە, دەدى ول. سۇحبات كىتابىندا پرەزيدەنت ءوزىنىڭ ءومىرى مەن ىستەرىن جۋرناليستكە اشىق سەنىممەن اقتارىپ سالعان. اڭگىمە كەيدە ناقتى, شاعىن شەڭبەردە جۇزسە, كەيدە ۇلكەن ايدىنعا شىعىپ, وراسان ۇلكەن اۋماقتى قامتىپ كەتەدى. سونىڭ ىشىندە پرەزيدەنت جاھاندىق پروبلەمالار بويىنشا دا ءوزىنىڭ تەرەڭ ويلارىن ورتاعا سالىپ وتىرعان. سوعان سايكەس اڭگىمەدەگى پروبلەماتيكانىڭ ەكسپرەسسياسى مەن ءديناميزمى دە وزگەرىپ وتىرادى. مەملەكەت باسشىسى وتكەن جىلدارداعى كوپتەگەن قۋانىشتى دا وكىنىشتى جايلار تۋرالى اشىق ايتقان. سۇحبات الۋشى رەپورتەر عانا ەمەس, كوپتەگەن تەتىكتەردى انىقتاي ءتۇسۋدى ماقسات ەتكەن بارىنەن حابارى بار, ساياساتتىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىن تەرەڭ ايىرعان ادام رەتىندە كورىنىپ تۇرادى. وسىنىڭ ءوزى وقىرمانداردى وزىنە تارتا تۇسەدى. سۇحباتتاسۋشىعا ءبىرىنشى جاقتان اڭگىمە ايتۋ ەجەلدەن بار ءادىس. بىراق ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدا سۇحبات الۋشىنىڭ شەبەرلىگىنىڭ ارقاسىندا اۆتوردىڭ قۇپيا قىرلارى اشىلا تۇسكەن. سوندىقتان دا بۇل كىتاپتى ماڭىزى جاعىنان ەنتسيكلوپەديالىق ەڭبەك دەپ اتاۋعا بولادى. اسىرەسە, ول – جاستارعا وتە پايدالى. بۇل تۋرالى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ءوزى دە العىسوزدە ايتىپ كەتىپتى.
ءسوز ەلباسىنىڭ ەجەلگى جولداسى, تاۋەلسىز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش سىرتقى ىستەر ءمينيسترى بولعان تولەۋتاي سۇلەيمەنوۆكە بەرىلگەندە, ول بۇل كىتاپتىڭ وتە ەرەكشە كىتاپ ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. ويتكەنى, ول پرەزيدەنتتىڭ بارلىق ءومىرىن, قىزمەتى مەن كىسىلىك قىرلارىن ءوز اۋزىنان ءتيىمدى تاسىلمەن, ۇلكەن شەبەرلىكپەن ايتقىزا بىلگەن, دەدى ول. وسىدان ءارى ت.سۇلەيمەنوۆ ءوزىنىڭ نۇرسۇلتان نازارباەۆتى 20 جاسىنان بەرى بىلەتىنىن, سوندىقتان حالىق بىلە بەرمەيتىن, بىراق ءوزارا بەلگىلى كوپتەگەن جايتتاردىڭ كىتاپتا جازىلعانىن كورىپ وتىرعانىن تىلگە تيەك ەتتى. مەن سول وقيعالاردىڭ كوبىنە ارالاسىپ, ەلباسىمەن بىرگە ورتاسىندا ءجۇرىپ, سول وقيعالاردىڭ كوبىنە كۋا بولدىم, دەدى شەشەن. ودان ءارى ول مۇنداي ايرىقشا كىتاپ ءبىزدىڭ ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت شىعىپ وتىر دەپ ويلايتىنىن جەتكىزدى. مەن بۇل كىتاپتى تاريحقا ەنەدى دەپ ويلايمىن. ارينە, قيىن جىلداردى, كۇردەلى وقيعالاردى ەسكە الۋ وڭاي ەمەس. مەن ولاردىڭ كوبىن پرەزيدەنتپەن بىرگە باسىمنان كەشتىم. 80-ءشى جىلداردىڭ اياعى مەن 90-شى جىلداردىڭ باسىنداعى قيىنشىلىقتاردان ەلدى الىپ شىعۋدا ن.نازارباەۆ ءوزىنىڭ كەلىسسوز جۇرگىزۋدىڭ حاس شەبەرى ەكەنىن كورسەتە ءبىلدى. مەن مۇنى ديپلومات, مامان رەتىندە ايتىپ تۇرمىن. باسىندا ول كەڭەس وداعىن ەكونوميكالىق داعدارىستان قۇتقارعىسى كەلدى. سول ءۇشىن گورباچەۆپەن, ەلتسينمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ, ءوزىنىڭ سول كەزدەگى ويلارىن ورتاعا سالدى. وسىعان كوپ تەر توككەنىن كوزىمىز كوردى. ال ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العانداعى قيىندىقتاردى ەڭسەرۋدە ەلباسىنىڭ دارىنى اشىلا ءتۇستى. اسىرەسە, ديپلوماتتىق قىرلارى كۇننەن-كۇنگە جەتىلە بەردى, دەي كەلىپ, ونىڭ جاس كەزىنەن بىتىمگەرشىل بولعانىن جەتكىزدى. سونىڭ مىسالى رەتىندە دنەپرودزەرجينسكىدە وقىپ جۇرگەندە جاستار اراسىنداعى ءبىر كيكىلجىڭ ءۇشىن قازاقستاننان كەلگەندەردىڭ ءبارىن وقۋدان شىعارىپ جىبەرمەك بولعاندا جاپ-جاس نۇرسۇلتاننىڭ ۇستازدار مەن ۋچيليششە باسشىلارىن اقىلعا كەلتىرىپ, كەلىسىم جاساتقانىن ايتتى.
وسىدان كەيىن جيىنعا مودەراتورلىق ەتىپ وتىرعان ماحمۇت قاسىمبەكوۆ كىتاپتىڭ جازىلۋىن ۇيىمداستىرۋشى, ەلباسىمەن سۇحباتتاسۋشى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆقا ءسوز بەرمەس بۇرىن كىتاپتىڭ دۇنيەگە قالاي كەلگەنى جونىندە قىسقاشا انىقتاما بەرىپ ءوتتى. مەن – بۇل كىتاپتىڭ بارلىق 16 تاراۋىنىڭ قالاي جازىلعاندىعىنىڭ كۋاسى بولعان اداممىن. ويتكەنى, ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ سۇحباتتاردى قاعاز بەتىنە تۇسىرگەننەن سوڭ ەلباسى قابىلداۋىندا بولعاننان كەيىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ونى مۇقيات وقىپ, ءوز قولىمەن كوپتەگەن تۇزەتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىپ وتىردى. سۇحباتتىڭ كەيبىرى 3-4 ساعاتقا دەيىن سوزىلدى. سوندىقتان نەگىزگى ەڭبەك ەلباسىنىڭ وزىنىكى ەكەنىن بىلەمىز. ءبىز پرەزيدەنت كىتاپحاناسىنىڭ مۇراجايىنا سول قولجازبالاردى ەكسپونات رەتىندە قوياتىن بولامىز, دەپ ول ءسوزدى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆقا بەردى.
ءوزىنىڭ ءسوزىن ەلباسى ەڭبەگىنىڭ تۇساۋكەسەر راسىمىنە جينالعاندار مەن جىلى پىكىر ايتقاندارعا ريزاشىلىق بىلدىرۋدەن باستاعان س.ابدراحمانوۆ ودان ءارى اۆتورلىق ءومىربايان تۋرالى وي تولعادى. ءار ادام وزىنشە ءبىر الەم. ەشكىم دە ادامدى سول ادامنىڭ وزىنەن ارتىق بىلە المايدى. سوندىقتان دا قاسىم اقىن: «وزگە ەمەس, ءوزىم ايتام ءوز جايىمدى», دەپ جىرلاعان. وسى سەبەپتى بۇكىل وركەنيەتتى الەمدە, ساياسي ادەبيەتتە اۆتورلىق ءومىربايان بەرىك ورنىققان. اسىرەسە, كەيىنگى كەزەڭدەردە ەل باسقارعان تۇلعالاردىڭ ءوز ءومىرباياندارىن جازۋى نەمەسە سۇحبات تۇرىندە بايانداپ بەرۋى قالىپتى جايعا اينالدى. بۇل ارقىلى مەملەكەت تاريحىندا ەرەكشە ورنى بار باسشىلاردىڭ عۇمىرىنان حالىقتىڭ تاعىلىم الۋى الدىمەن كوزدەلەدى. بۇرىن دا ايتقانبىز, تاعى دا ايتامىز: پرەزيدەنت تۋرالى ءسوز ەلباسىنىڭ وزىنەن بۇرىن ەلگە كەرەك. كەلەشەگىمىز ءۇشىن كەرەك. قادىم زاماننان قاعانىن قادىرلەپ, حانىن قاسيەت تۇتقان ەلدىڭ بولاشاقتا دا بيلىكتىڭ باعاسىن بىلەتىن, حالىقتىڭ ءوزى سايلاپ, ەكى تىزگىن, ءبىر شىلبىردى قولعا بەرگەن ادامىن قالتقىسىز قۇرمەتتەۋ, ەل باسشىسىنا تاق ءتۇرۋ ءداستۇرى ورنىعا ءتۇسۋى ءۇشىن كەرەك. باسشىسىنا تاق تۇراتىن ەل – باسىنا باق تۇراتىن ەل. نۇرسۇلتان نازارباەۆ – حالقىن تاق تۇرعىزعان, حالقىنىڭ باسىنا باق تۇرعىزعان باسشى, دەدى س.ابدراحمانوۆ.
سودان كەيىن ول ەلباسىنىڭ بالا كۇنىنەن بۇگىنگى دانا كۇنىنە دەيىنگى ءومىرىن اڭگىمەلەۋى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزۋى, بۇگىنگى بيىگىنە كوتەرىلۋى, جالپى وسىنداي مەملەكەت بولىپ قالىپتاسۋى ەڭ الدىمەن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ادامدىق بىتىمىنە, كىسىلىك كەلبەتىنە, قايراتكەرلىك قىزمەتىنە تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىنە كامىل سەندىرەدى, دەدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ بۇكىل ءومىر جولى – ونەگە مەكتەبى. حالىق قاينارىنا قانۋدىڭ, ۇلتتىڭ جانىن تانۋدىڭ ونەگەسى. اتا-انانى ارداقتاۋدىڭ, ۇستازداردى, دوستاردى قاستەرلەۋدىڭ ونەگەسى. قارشادايىنان اۋىر جۇمىسپەن شىڭدالعان ەڭبەكقورلىقتىڭ ونەگەسى. الدان شىققان, كىتاپ يەسىنىڭ ءوز سوزىمەن ايتقاندا, زامان قويعان, قوعام قويعان, ادام قويعان كەدەرگىلەردى ەڭسەرۋدىڭ ونەگەسى. قايتپاس قايسار قاجىرلىلىقتىڭ ونەگەسى. سىن ساعاتتا سىر بەرمەيتىن سارابدالدىقتىڭ, سالقىن سابىردىڭ ونەگەسى. ەلىنىڭ باعى جولىندا تاريحتىڭ قانداي تاۋەكەلىنەن دە تايىنبايتىن تاباندىلىقتىڭ ونەگەسى. الىستان ويلاۋدىڭ, بولاشاقتى بولجايتىن كەمەڭگەرلىكتىڭ ونەگەسى.
حالىقتىڭ تاريحي تاعدىرىن ءبىر ادام ايقىنداي الاتىنىنا ءبىز نازارباەۆ فەنومەنى ارقىلى انىق كوز جەتكىزەمىز, دەپ جالعادى ءسوزىن ساۋىتبەك ابدراحمان ۇلى. نۇرسۇلتان ابىش ۇلىمەن سۇحبات قۇرعان ساعاتتار – مەنىڭ ادام رەتىندەگى دە, جۋرناليست رەتىندەگى دە باقىتتى ساتتەرىم. ەلباسىنىڭ قايران قالارلىقتاي جادى, ويلاۋ جۇيەسىنىڭ بەرىكتىگى, ويىن انىق تا قانىق ەتىپ جەتكىزەتىن ءارى قاراپايىم, ءارى قۇنارلى ءتىلى, اۋىزشا ايتقان اڭگىمەلەرىن قاعازعا ءتۇسىرىپ بەرگەننەن كەيىن قولجازبانىڭ ۇستىنەن قاراعانداعى تالاي كاسىبي قالامگەرلەر قىزىعاتىنداي رەداكتسيالاۋ مانەرى مەن ءۇشىن ۇلكەن ءومىر مەكتەبى بولدى. مۇنىڭ ءوزى «تالانتتى ادام – قاي ىستە دە تالانتتى» دەگەن قاعيدانى تاعى دا دالەلدەي تۇسەدى.
ەلباسى كىتابى ءبىزدى ۇلتتىق ماقتانىش سەزىمىنە بولەيدى. ەلباسىمىز كەزىندە: «باقىت باعاسىن بىلگەننىڭ عانا باسىندا تۇرادى», دەگەن ەدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ءومىر وتكەلدەرى» كىتابى بىزگە باسىمىزداعى باقىتتىڭ باعاسىن ءبىلۋدى, تاۋەلسىزدىكتى قادىرلەۋدى, قاستەرلەۋدى, ونى كۇن سايىن, اي سايىن, جىل سايىن نىعايتىپ وتىرۋدى ۇيرەتەدى. جاڭا كىتاپتىڭ باستى قۇندىلىعى دا وسىندا, دەدى س.ابدراحمانوۆ.
تۇساۋكەسەر ءراسىمى بويىندا «اق جاۋىن» مەملەكەتتىك كامەرالىق وركەسترى مۋزىكالىق قولداۋ ءبىلدىرىپ, انشىلەر يبراگيم ەسكەندىر مەن جانات شىبىقتاەۆ ونەر كورسەتىپ وتىردى. ال بەلگىلى ايتىسكەر اقىن امانجول التاەۆتىڭ ەلباسىنىڭ جاڭا كىتابىنا ايتىلعان ارناۋىنىڭ ءۇزىندىسى تومەندەگىدەي بولدى:
تەربەتىپ ارۋ قالا استانانى,
اقىننىڭ شاشۋ بولسىن داستان ءانى.
بۇگىنگى كىتابىڭىز قۇتتى بولسىن,
ەڭسەلى ەلباسىمىز اسقارالى.
بۇل كىتاپ ارماندارعا جەتەلەيدى,
جالىنداعان جاستاردى, جاس بالانى.
جارقىراپ حالقىمىزدىڭ باعى جاندى,
نۇراعام نۇرلى جولعا باستاعالى.
تاۋەلسىز قازاقستاندى تانىپ-ءبىلۋ,
پرەزيدەنت تۇلعاسىنان باستالادى...
ءيا, ءدال سولاي!
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان».
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
ەرلان وماروۆ.