كەشە قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن «قازاقستانداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ – 2015: عالامدىق سىناقتاردىڭ الدىن الۋ» اتتى دوڭگەلەك ۇستەل ءوتىپ, وندا كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋدىڭ وتۋىنە سەبەپ بولعان جاھاندىق ەكونوميكالىق, گەوساياسي احۋالدار مەن ىشكى قوعامدىق ساياسي جاعدايلار بارىسى كەڭىنەن ءسوز بولدى.
اتالعان عىلىمي شاراعا وتاندىق ساراپشىلارمەن قاتار, مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرى قاتىستى. شارانى ۇيلەستىرىپ وتىرعان قازاقستان پرەزيدەنتى جانىنداعى ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ەرلان قارين كەزەكتەن تىس سايلاۋدىڭ وتەتىنى تۋرالى اڭگىمە وسىدان ءبىراز بۇرىن ايتىلا باستاعانىنا نازار اۋدارتتى. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى بەتتەرىندە سايلاۋ وتكىزۋ قاجەتتىگى, ساياسي ناۋقاننىڭ وتەتىن ۋاقىتى مەن وزگە دە تۇسپالدار سول كەزدە كورىنىس تابا باستاعانى بەلگىلى. مۇنداي قوعامدىق پىكىرلەر دەپۋتاتتار مەن ساياسي پارتيالار وكىلدەرىنە يدەيانىڭ قۇقىقتىق شەڭبەردە تۋىنداعانى تۋرالى مالىمدەمە جاساۋلارىنا الىپ كەلدى. سوندىقتان دا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى كەڭەسىنىڭ كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋدى وتكىزۋ ۇسىنىسى كۇتپەگەن وقيعا بولعان جوق. الداعى مەملەكەت باسشىسىن تاڭداۋداعى بۇل بەسىنشى ەلەكتورالدىق ناۋقان بولعالى تۇر, دەدى ول.
تاجىريبە كورسەتكەندەي, بارلىق سايلاۋ ناۋقانى جاي تەحنيكالىق رەسىم ەمەس, ال قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋدىڭ جۇيەلى درايۆەرى, قازاقستاندىق مەملەكەتتىلىك پەن قوعامنىڭ دامۋىنا, ال 1991 جىلى قازاقستان پرەزيدەنتىن سايلاۋ قازىرگى قازاقستان مەملەكەتى ىرگەتاسىنىڭ قالانۋىنا نەگىز بولدى, دەپ ساباقتادى ءسوزىن ەرلان تۇرعىمباي ۇلى. ال 1999 جىلعى سايلاۋ جاھاندىق ەكونوميكالىق داعدارىستان وتۋدە جۇمساق وتكەلدىڭ ءرولىن اتقارىپ, ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن نىعايتا ءتۇستى. بۇل رەتتە 2005 جىلعى ەلەكتورالدىق ناۋقان پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى گەوساياسي جاعدايدىڭ ۋشىعۋىنا قايتارىلعان جاۋاپ بولدى. سايلاۋدان كەيىن ۇلكەن ساياسي جاڭعىرتۋلار جۇرگىزىلىپ, ەلىمىزدىڭ تۇراقتى دامۋىنا جول سالىندى, دەدى ە.قارين.
ينستيتۋت ديرەكتورىنىڭ پايىمىنشا, 2011 جىلى وتكىزىلگەن پرەزيدەنتتىك سايلاۋ ەكونوميكالىق جانە ساياسي ۇدەرىستەردىڭ ۇندەستىگىن قالىپتاستىرا وتىرىپ, ەلىمىزدىڭ ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋىنا سەرپىن بەرگەن پرەزيدەنتتىڭ جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتى ومىرگە كەلدى. سوندىقتان ءاربىر پرەزيدەنتتىك سايلاۋ تاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋدىڭ جاڭا كەزەڭى بولىپ سانالادى. ۇستىمىزدەگى جىلى وتەتىن ساياسي ناۋقان دا بۇل ۇدەرىستىڭ ۇدەسىنەن كورىنۋى ءتيىس. ە.قارين ءسوز رەتىندە الەمدىك ساياسات تۋربۋلەنتتى ايماققا كىرگەندىگىن تىلگە تيەك ەتە كەتتى. قازىرگى كەزدە ورىن الىپ جاتقان ۋكراينا, اۋعانستان مەن سيرياداعى قاقتىعىستار, ساۋدا-ەكونوميكالىق تارتىستار, ءوزارا سانكتسيالار جانە وزگە دە كەلەڭسىزدىكتەردى قامتيتىن گەوساياسي جاعدايلار ۋشىعىپ وتىرعاندىعىن, ولاردىڭ جوعارى ءورشىپ كەتۋى مۇمكىندىگى زور ەكەندىگىن دە اتاپ كورسەتتى.
ونىڭ ۇستىنە, پوستكەڭەستىك ءوڭىر جاڭا ەلەكتوراتتىق كەزەڭگە تاپ كەلىپ وتىر. اسىرەسە, بۇل ورتالىق ازيا وڭىرىنە قاتىستى. وتكەن اپتادا تاجىكستاندا پارلامەنتتىك سايلاۋ وتسە, كورشىلەس قىرعىزستاندا كۇزدە وتەتىن پارلامەنتتىك سايلاۋعا ساياسي پارتيالار قازىردەن كىرىسىپ تە كەتكەن. ال وزبەكستان مەن بەلورۋسسيادا پرەزيدەنتتىك سايلاۋلار وتەدى دەپ كۇتىلسە, ازەربايجاندا دا ساياسي ناۋقان ورىن الاتىنى بەلگىلى بولىپ وتىر. جاھاندىق گەوساياسي جانە گەوەكونوميكالىق جاعدايدىڭ قالايشا قالىپتاساتىنى بەلگىسىز جاعدايدا قازاقستاننىڭ بيىل ءوز سايلاۋىن وتكىزىپ العانى ورىندى بولماق.
2015 جىلعى سايلاۋعا اسەر ەتەتىن جاھاندىق جانە وڭىرلىك اسپەكتىلەر جونىندە ءسوز قوزعاعان قسزي ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى سانات كوشكىمباەۆ قازاقستانداعى كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋ ورتالىق ازياداعى ەلەكتوراتتىق كەزەڭنىڭ بولىنبەس ءبىر بولشەگىنە اينالىپ وتىرعانىن العا تارتتى. اۋعانستاندا قالىپتاسقان جاعداي اينالاسىنداعى ەلدەرگە دە وزىندىك ىقپالىن تيگىزەتىن بولادى. اۋعانستاننان وزگە, يراك پەن سيريادان كەلەتىن قاۋىپ-قاتەرلەر دە ەلىمىزدىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىنا وزىندىك اسەرىن تيگىزبەي قويمايدى. سوندىقتان ۇستىمىزدەگى جىلعى كەزەكتەن تىس سايلاۋدىڭ وتكىزىلۋى سول قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ الدىن الۋدىڭ ءبىر تەتىگى رەتىندە قاراستىرىلادى, دەدى ول. ال «التەرناتيۆا» وزەكتى زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى اندرەي چەبوتارەۆ وتكەن جىلداردىڭ ەلەكتوراتتىق كەزەڭىنىڭ ۇتىمدى تۇستارىنا شولۋ جاسادى. سونداي-اق, ساراپشى پرەزيدەنتتىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا ايتىلعان ون قاۋىپ ماسەلەسىن دە اينالىپ وتپەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازىر سول فاكتورلار بىرتىندەپ كورىنىس تابۋدا. سول كەزدىڭ وزىندە ەلباسى شيكىزاتقا دەگەن باعانىڭ قۇلدىرايتىنىن كورە ءبىلدى ءارى سول قاۋىپ-قاتەرلەردەن ءوتۋ ءۇشىن ءبىر ماقساتقا جۇمىلۋعا شاقىردى. ا.چەبوتارەۆ ساياسات پەن ەكونوميكاداعى تۇراقسىزدىقتاردى بولدىرماس ءۇشىن بىرقاتار شارالاردىڭ قولعا الىنعانىن دا ورتاعا سالدى.
ساراپشى وزدەرىن وپپوزيتسيالىق پارتيالار ساناتىنا قوسىپ كەلگەن جسدپ مەن قكپ الەۋەتتەرىنەن ايىرىلىپ قالعاندىعىن دا اتاپ كەتتى. ونىڭ ۇستىنە, ولاردىڭ قاتارىندا جەكەلەگەن قوعامدىق-ساياسي تۇلعالاردىڭ جانە بىرلەستىكتەردىڭ كوپتىگى سايلاۋ ناۋقانى بارىسىندا وزىندىك تەرىس اسەر بەرەتىن بولادى. «اباي-اقپارات» قورى پرەزيدەنتىنىڭ ورىنباسارى ايدوس سارىم ءاربىر سايلاۋ ناۋقانى جاڭادان قوسىلعان جاس سايلاۋشىلارمەن تولىعىپ وتىراتىندىعىنا, ولاردىڭ وزىندىك سارىن اكەلەرىنە نازار اۋدارتتى. ونىڭ پىكىرىنشە, قازىرگى تاڭدا قازاقستاندىق سايلاۋشىلاردىڭ ورتاشا جاسى 30 شاماسىندا بولسا, 90-شى جىلداردىڭ اياعىنا تامان قالىپتاسقان ساياسي-پارتيالىق جۇيە ەسكىرگەن. سوندىقتان جاڭا ساياسي-پارتيالىق جۇيەنىڭ ارحيتەكتۋراسىن كەلەسى پارلامەنتتىك سايلاۋعا دەيىن قايتا قۇرۋ ماڭىزدى. ەلىمىزدىڭ قازىرگى كەزدەگى ساياسي-پارتيالىق كورىنىسىن قسزي اعا عىلىمي قىزمەتكەرى يۋري بۋلۋكتاەۆ اتالعان ينستيتۋتتىڭ الماتىلىق وفيسىنەن ونلاين رەجىمىندە بايانداپ بەردى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, كەز كەلگەن سايلاۋ قوعام مەن مەملەكەت ءۇشىن باستى سىناق بولىپ تابىلادى. سوندىقتان دا ساياسي پارتيالار مىندەتتى تۇردە بۇل سايلاۋعا قاتىسۋلارى مىندەتتى. ەگەر ولار سايلاۋعا تۇسپەسە, وندا وزدەرىنىڭ بيلىككە دەگەن تالاسىن جانە ساياسي پارتيا دەگەن مارتەبەسىن ساقتاپ قالا الماق ەمەس.
قورىتا ايتقاندا, دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىسۋشىلار حالىقارالىق پرەزيدەنتتىك سايلاۋ وتكىزۋدىڭ تاجىريبەسىن, تۇراقتىلىق پەن كەلىسىمنىڭ مەملەكەتتى دامىتۋداعى نەگىزىن, ەلىمىزدەگى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدىڭ ەرەكشەلىگىن, ساياسي پارتيالاردىڭ جاعدايىن, الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر بارىسىن جانە وزگە دە سايلاۋ وتكىزۋدىڭ قىرلارى مەن سىرلارىن جان-جاقتى تالقىعا سالدى.
اسقار تۇراپباي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».