– قازاقستاننىڭ ەۋرازيا جۇرەگىندەگى ەرەكشە گەوساياسي جانە گەوەكونوميكالىق جاعدايىن جۇزەگە اسىرۋداعى باستى فاكتور
ءبىز مەملەكەتىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىق مەجەسىنە جاقىنداپ قالدىق. قازاقستان ءوزىنىڭ ءبىر ىزگە سالىنعان جانە تەڭدەستىرىلگەن سىرتقى ساياساتىن قالىپتاستىرعانىنا بايلانىستى الەمدىك ارەناداعى كەڭ تانىمال مەملەكەتتەر قاتارىنا ەندى. وسى ورايدا, قاتارداعى قازاقستاندىقتاردىڭ قازىرگى زامانعى قازاقستاندى مىقتى جانە جەمىستى, عالامدىق ۇدەرىستەردىڭ دامۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسا الاتىن جانە نەگىزگى حالىقارالىق ماسەلەلەردى شەشۋدە ءوزىنىڭ ناقتى ۇستانىمى بار مەملەكەت رەتىندە ماقتانىشپەن قابىلداۋى جوعارى ماراپات.
ءوزىمىز بىلەتىندەي, سىرتقى ساياسات ىشكى ساياساتتىڭ جالعاسى. وسىعان بايلانىستى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى ءوز جۇمىسىندا تەك سىرتقى ساياسي تاپسىرمالار مەن پرەزيدەنتتىڭ حالىقارالىق باستامالارى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, ىشكى مەملەكەتتىك قۇرىلىس ماقساتتارى, ينۆەستيتسيالار تارتۋ, الدىڭعى قاتارلى تاجىريبەنى الۋ, دامۋدىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق ستراتەگياسىن العا تارتۋ سەكىلدى فاكتورلاردى باسشىلىققا الادى. بۇل تۇرعىدا سىرتقى ساياسي جۇمىستىڭ جاقىن جانە ورتا مەرزىمدى بولاشاقتاعى ناقتى باعىتتارىن بەلگىلەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن پرەزيدەنتتىڭ قازاقستان حالقىنا جىل سايىنعى جولداۋى تاپتىرماس باعدارعا اينالدى. ەلباسى قاشاندا جاھاندىق ۇدەرىستەردىڭ دامۋ بولاشاعىن ايقىن باعالاپ, سىرتقى سىندار مەن قاۋىپتەرگە قارسى شارالاردى كۇنى بۇرىن ازىرلەپ وتىرادى. جىل سايىنعى جولداۋلار ناتيجەسىندە سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى قىزمەتىنىڭ ەكونوميكالىق قۇرامداس بولىگى نىعايىپ, ەكونوميكالىق ديپلوماتيانىڭ بەلسەندىلىگى ايتارلىقتاي ارتتى.
پرەزيدەنتتىڭ «نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» اتتى جولداۋى ەڭ الدىمەن, الەمدىك ەكونوميكاداعى تۇراقسىز جاعدايلار اياسىندا داعدارىسقا قارسى جانە ىنتالاندىرۋشى شارالار باعدارلاماسى رەتىندە قابىلدانادى. جاڭا جولدار قۇرىلىسى, ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ – مۇنىڭ بارلىعى ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ قۇرىلىسىن تۇراقتى ءارتاراپتاندىرۋ كەپىلى بولىپ تابىلادى. بۇل ءوز كەزەگىندە قوسىمشا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا, ىشكى تۇتىنۋ كولەمىن ارتتىرۋعا, نەگىزگى كاپيتالعا مەملەكەتتىك ينۆەستيتسيانى ۇلعايتۋعا جانە الەۋمەتتىك ماڭىزى بار جاڭا ينفراقۇرىلىمدىق وبەكتىلەردى قۇرۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. جولداۋ مەملەكەت باسشىسىنىڭ حالىقارالىق قاتىناستار جۇيەسىندەگى ورىن الىپ وتىرعان وزگەرىستەرگە تەڭگەرىلگەن جانە الدىن الۋ جاۋابى بولدى. بۇل قۇجات قازاقستاننىڭ جالعاسىپ كەلە جاتقان حالىقارالىق قارجى-ەكونوميكالىق جانە گەوساياسي داعدارىستار جاعدايىندا الداعى جىلدارداعى دامۋ بولاشاعىن ايقىندادى.
ەلباسى اتاپ وتكەندەي, بۇكىل الەمنىڭ ارحيتەكتۋرالىق وزگەرۋ كەزەڭى جاقىنداپ كەلەدى جانە بۇل كەزەڭ عالامدىق سىناق كەزەڭى بولماق. ودان بارلىق مەملەكەتتەر بىردەي وتە المايدى, تەك ورتاق يدەيالارمەن جانە تالپىنىستارمەن جۇمىلدىرىلعان ۇلتتار عانا بۇل سىندى ەڭسەرە الاتىن بولادى. اتالعان باعدارلامالىق قۇجات تەك ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردى كوتەرۋگە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, ۇلتتىق بىرلىك, تۇراقتىلىق جانە كەلىسىم سەكىلدى مەملەكەت قۇراۋشى قۇندىلىقتاردى نىعايتۋعا دا باعىتتالعان.
«نۇرلى جول» سىرتقى تۇراقسىزدىق پەن گەوساياسي ناقتى شىندىقتىڭ ترانسفورماتسيالانۋ كەزەڭىندە بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندار ءۇشىن, سونىڭ ىشىندە, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى ءۇشىن ۇستانىمداردىڭ كۆينتەسسەنتسياسى بولىپ تابىلادى. قازاقستاننىڭ جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتى ءبىزدىڭ مەكەمەمىز ءوز قىزمەتى اياسىندا باسشىلىققا الىپ جۇرگەن ەلىمىزدىڭ 2014-2020 جىلدارعا ارنالعان سىرتقى ساياسات تۇجىرىمداماسىنىڭ ماقساتتارىمەن جانە تاپسىرمالارىمەن تىعىز ۇيلەسىم تاپقان. ول «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا باياندالعان جاڭعىرتۋلاردىڭ جاڭا باسىمدىقتارى, الەمدەگى ەڭ دامىعان 30 ەل قاتارىنا كىرۋ, «جاسىل» ەكونوميكاعا كوشۋ, رەسپۋبليكامىزدىڭ ترانزيتتىك-كولىكتىك جانە ەكسپورتتىق الەۋەتىنە باسىمدىق بەرە وتىرىپ, ەكونوميكالىق ديپلوماتيانى بەلسەندىلەندىرۋ قازاق حالقى مەن ەلىمىزدى مەكەندەيتىن باسقا دا ەتنوستاردىڭ ءتول ۇلتتىق-مادەني قۇندىلىقتارىن ساقتاپ قالۋ اياسىندا تۇزىلگەن.
«نۇرلى جول» جولداۋىنىڭ بارلىق باعدارىنا سايكەس, ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياسي قىزمەتى دە قۇرىلادى. وسى قۇجاتتىڭ نەگىزگى تاپسىرمالارىنا سۇيەنە وتىرىپ, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى قازىرگى زامانعى الەمدىك ساياسات پەن ەكونوميكاداعى جاڭا ترەندتەردى نازاردا ۇستاپ, شەتەلدەردەگى ۇلتتىق مۇددەلەردى ءارى قاراي ىلگەرىلەتۋدى جالعاستىرۋ باعىتىندا جۇمىس ىستەۋدە. ءبىز سىرتقى ساياسي بولجامدار مەن ەكونوميكالىق ديپلوماتيا سالاسىندا تيىمدىلىكتى ارتتىرۋعا باسىمدىق بەرە وتىرىپ, ءبىر قالىپتى جانە بولجامدى سىرتقى ساياسات جۇرگىزۋ ارقىلى حالىقارالىق قاتىناستىڭ بارلىق سۋبەكتىلەرىمەن ءوزارا ءتيىمدى جانە دوستىق قارىم-قاتىناستاردى نىعايتۋدى جالعاستىرا بەرەتىن بولامىز. ارينە, قازاقستاننىڭ ەۋرازيا جۇرەگىندە ورنالاسقان ەرەكشە گەوساياسي جانە گەوەكونوميكالىق جاعدايىنىڭ الەۋەتىن مەيلىنشە جۇزەگە اسىرۋعا نەگىزگى نازار اۋدارىلاتىنى ءسوزسىز.
وڭىرلىك گەوەكونوميكالىق تارتىلىس ورتالىعىندا ورنالاسۋىمىز ايماقتاعى ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە وڭىرارالىق كولىكتىك ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ جونىندە شارالارعا بەلسەندى اتسالىسۋدى تالاپ ەتەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە ازيا مەن ەۋروپا اراسىندا ۇزاق مەرزىمدى ىقپالداستىقتىڭ نەگىزى بولماق. ءبىز 2020 جىلعى دەيىن قىتاي, ورتالىق ازيا, رەسەي جانە ەۋروپا اراسىنداعى جۇك تاسىمالداۋ كولەمى جىلىنا 33 ملن. تونناعا جەتەدى دەپ كۇتىپ وتىرمىز. بۇل بولاشاقتا قازاقستاننىڭ ايماقتاعى كوشباسشىلىق ءرولىن ارتتىرا ءتۇسىپ, ترانزيت پەن ەكسپورتتىق ءتۇسىمدەردەن ايتارلىقتاي ديۆيدەنتتەر بەرەتىن بولادى.
2015 جىلعى 1 قاڭتار كۇنى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى تاريحي كەلىسىم كۇشىنە ەندى. بۇل پرەزيدەنتتىڭ ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا جونىندەگى يدەياسىنىڭ ناقتى ىسكە اسۋىنىڭ كورىنىسى بولدى. ءبىز بۇل بىرلەستىكتىڭ بارلىق قاتىسۋشىلارىمەن ەكونوميكالىق ينتەگراتسيالىق ىقپالداستىقتى دامىتۋعا ۇلكەن ءمان بەرەمىز. ەاەو بۇل تەڭ قۇقىقتىق, ءوزارا تيىمدىلىك جانە بارلىق قاتىسۋشىلاردىڭ مۇددەلەرىن نازارعا الۋ پرينتسيپىمەن جۇمىس ىستەيتىن ورتاق نارىق. ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا ءدال ۇلتتىق مەملەكەتتىلىكتى نىعايتۋ ءۇشىن, ونى ەكونوميكانى كۇشەيتۋ ارقىلى بەكەمدەي ءتۇسۋ ءۇشىن داميدى.
ءبىز ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا كۇردەلى جولىنىڭ تەك باسىندا عانا تۇرمىز, وسىنى ءتۇسىنۋ وتە ماڭىزدى. ماسەلەن, ەو قۇرىلۋىنىڭ باستاماسى – ەۋروپالىق كومىر بىرلەستىگىنىڭ نەگىزىن سالعان 1951 جىلعى پاريج كەلىسىمىنە 60 جىلدان استام ۋاقىت ءوتتى. ياعني, ەۋروپا ەلدەرىن قازىرگى ينتەگراتسيا دەڭگەيىنە جەتۋ ءۇشىن وسىنشاما ۋاقىت قاجەت بولعان دەگەن ءسوز. سول سەبەپتى, ەاەو-نى ەڭ ءتيىمدى ينتەگراتسيالىق قۇرىلىم رەتىندە قالىپتاستىرۋ ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز بولىپ تابىلادى. ءبىز بۇل ماقساتقا جەتۋگە ءمىندەتتىمىز جانە جەتۋگە تىرىسامىز.
سىرتقى ساياسي مىندەتتەمەلەرىمىزدى جۇزەگە اسىرۋ قىتايمەن ينۆەستيتسيالىق جانە ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋگە جول اشادى. ەكى ەلدىڭ ستراتەگيالىق سەرىكتەستىگى جەمىستى بولعالى جاتىر. جاقىندا عانا ليانيۋنگان – الماتى تەمىرجول باعىتى ىسكە قوسىلدى.
ليانيۋنگان قالاسى پورتىندا بىرىككەن قازاقستان-قىتاي تەرمينالى قازاقستان پرەزيدەنتى باستاماسىمەن قۇرىلعانىن ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىن. كولىك-لوگيستيكالىق تەرمينالىنىڭ جۇمىسى ازيا-تىنىق مۇحيت ءوڭىرى مەن وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىنە ەڭ ءتيىمدى شىعۋ جولىن قامتاماسىز ەتىپ, رەسپۋبليكانىڭ ەكسپورت-يمپورتتىق جانە ترانزيتتىك الەۋەتىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان.
قازاقستاننىڭ جوعارى ترانزيتتىك الەۋەتىن ەسكەرە وتىرىپ, ءبىز ماسكەۋ – بەيجىڭ ەۋرازيالىق جىلدامدىعى جوعارى كولىك ءدالىزى جوباسىن زەرتتەپ, وعان ءوزارا ءتيىمدى شارتىمەن قاتىسۋعا مۇددەلىمىز.
«قورعاس» حالىقارالىق شەكارالىق ىنتىماقتاستىق ورتالىعى ترانزيتتىك الەۋەتىن پايدالانۋ مەن حالىقارالىق ساۋدانى كەڭەيتۋ جولىندا قوسىمشا مۇمكىندىكتەر بەرەدى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, ورتالىق جاڭا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوپىرىنىڭ ماڭىزدى ىرگەتاسىنا اينالماق.
كولىك-ترانزيتتىك الەۋەت ەلىمىزدىڭ يرانمەن ىقپالداستىعىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. بۇل تۇرعىدا 2014 جىلى 3 جەلتوقساندا قازاقستان – تۇرىكمەنستان – يران تەمىرجول ماگيسترالىنىڭ اشىلۋىنىڭ ماڭىزى زور. ول قازاقستان ءونىمىنىڭ وڭتۇستىككە ەكسپورت كولەمى مەن قۇرامىن ارتتىرىپ قانا قويماي, ۇلى جىبەك جولىنىڭ قازىرگى ساتىداعى قايتا جاندانۋىنا زور ۇلەس قوسادى.
قازاقستان سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسى ەلىمىزدىڭ ەۋرازيا جۇرەگىندەگى گەوساياسي جانە گەوەكونوميكالىق جاعدايىن ءتيىمدى ىلگەرىلەتۋ ساياساتىن ۇستانادى. بارلىق شەتەلدىك سەرىكتەستەرمەن قاتىناستارىمىزدى دامىتۋدا بۇل مىندەتىمىز جوعارى قويىلادى. ايتالىق, ءىرى ينۆەستيتسيالىق, عىلىمي-تەحنيكالىق جانە يننوۆاتسيالىق الەۋەتكە يە امەريكا قۇراما شتاتتارىمەن ىنتىماقتاستىقتا دا, وتكەن جىلى كەڭەيتىلگەن سەرىكتەستىك پەن ىنتىماقتاستىق, سونىڭ ىشىندە ىقپالداستىقتىڭ 29 سالاسىندا ىنتىماقتاستىق تۋرالى جاڭا كەلىسىمشارت بويىنشا كەلىسسوزدەر ءساتتى اياقتالعان ەۋروپالىق وداقپەن دە. ءبىز ەو-مەن وسى تەكتەس قۇجاتقا قول قويعان ورتالىقازيالىق العاشقى ەلمىز.
ورتالىق ازياعا دا زور كوڭىل بولەمىز. جاڭا تۇجىرىمدامادا بۇل ءوڭىر قازىرگى قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ اسا ماڭىزدى ستراتەگيالىق باسىمدىلىعى رەتىندە قاراستىرىلادى. جولداۋ ماقساتتارىنا ساي, ءبىز بارلىق باعىتتاردا, سونىڭ ىشىندە ازيا, افريكا, لاتىن امەريكاسى ەلدەرىمەن ىقپالداستىقتى تەرەڭدەتۋدە شارالار قولدانۋدى جالعاستىرامىز.
قازاقستان سىرتقى ساياساتىنىڭ جاڭا نۇسقامالارىندا ەلىمىزدىڭ دامۋدىڭ «جاسىل» جولىنا ءوتۋى جانە الەمنىڭ 30 ەڭ دامىعان ەلدەرى قاتارىنا كىرۋى ماقساتتارىن ەرەكشە ءبولىپ اتاۋعا بولادى. ەلىمىز «جاسىل ەكونوميكا» قۇرۋعا ءتيىستى ينفراقۇرىلىمنىڭ دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جوعارى ەكولوگيالىق جانە ەنەرگيا ۇنەمدەۋشى ستاندارتتارعا نەگىزدەلگەن شەتەل تاجىريبەسىن قولدانۋعا نيەتتى.
استانادا ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنىڭ «بولاشاق ەنەرگياسى» تاقىرىبىمەن ءساتتى وتكىزىلۋى «جاسىل ەكونوميكا» ماقساتتارىنا جەتۋ جولىندا ماڭىزدى قادام بولادى دەپ كۇتەمىز. اتالعان شارا ەنەرگيانى ۇتىمدى پايدالانۋ ماسەلەسىندە جانە ەكونوميكانى جاڭارتۋ ءۇشىن عىلىمي جاڭالىقتاردى ىلگەرىلەتۋ سالاسىندا وزگە ەلدەر تاجىريبەسىن زەرتتەۋگە اسا باعالى مۇمكىندىك بەرەدى.
قۇزىرەتتى مەمورگاندارمەن بىرلەسىپ ءسىم ەلىمىزدىڭ ترانزيت-كولىكتىك الەۋەتىن پايدالانىپ, ونى دۇنيەجۇزى مۇحيتىنا تۋرا جولى جوق گەوگرافيالىق جاعدايى كەمشىلىگىنەن قۇرلىعىمىزدىڭ ترانسكونتينەنتالدى جولدارىن قوساتىن تاراپ رەتىندەگى ارتىقشىلىعىنا اينالدىرۋ جۇمىسىن جۇرگىزىپ جاتىر. وسى باعىتتا ماڭىزدى قادامدار جاسالىنعان بولاتىن: بۇل, ەڭ الدىمەن, «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» جانە «سولتۇستىك – وڭتۇستىك» كولىك دالىزدەرىنىڭ قۇرىلىسىن, «قازاقستان – قىتاي» مۇناي قۇبىرىن, «ورتالىق ازيا – قىتاي» گاز قۇبىرىن ىسكە قوسۋ, «جەزقازعان – بەينەۋ» جانە «ارقالىق – شۇباركول» ماڭىزدى ىشكى تەمىرجول باعىتتارى قۇرىلىسىنىڭ اياقتالۋى.
ءسىم ەكونوميكانىڭ باستى سەكتورلارىنا ترانسۇلتتىق كومپانيالاردى تارتۋعا زور كوڭىل بولەدى, بۇل ءۇيدمب جانە ينۆەستيتسيالار تارتۋ, ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردى دامىتۋ جانە ەكسپورتتى ىنتالاندىرۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا جول اشادى. ءسىم 2015-2019 جىلدارعا ارنالعان ءۇيدمب مەن تىكەلەي شەتەل جانە وتاندىق ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ بويىنشا كەشەندى جوسپارلاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنا جۇمىلدىرىلعان.
ينۆەستيتسيالىق ساياساتتى ىلگەرىلەتۋ تەتىكتەرى شەڭبەرىندە بەلگىلى ءبىر ءناتيجەلەرگە قول جەتكىزىلگەن. قازاقستانداعى ينۆەستيتسيالىق احۋالدىڭ ودان ءارى جاقسارتىلۋى, سونىڭ ىشىندە «ينۆەستيتسيالىق كليماتتى جاقسارتۋ تۋرالى» جاڭا زاڭ شەڭبەرىندەگى ىنتالاندىرۋ پاكەتى تۋرالى شەتەل بيزنەس-قاۋىمداستىعىن حاباردار ەتۋ جۇمىسى جۇرگىزىلۋدە.
قازاقستاننىڭ قازىرگى قاتەرلەر تۋرالى تۇسىنىگى انىق جانە ونىڭ قاتەرلەردەن ءوتۋ جوسپارى مەن رەسۋرستارى بار. ورتا مەرزىمدى جانە ۇزاق مەرزىمدى دامۋ باعدارلامالارى بۇكىل ەلدەگى تۇراقتىلىقتى, وركەندەۋ مەن ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋدى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. ەلباسىنىڭ «نۇرلى جول» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ جانە «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى مەن الەمنىڭ ەڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا كىرۋ سەكىلدى ۇزاق مەرزىمدى مىندەتتەر ورىنداۋ نازارىمىزدى باسىمدىقتارعا شوعىرلاندىرىپ, ءونىمدى جۇمىس ىستەۋدى قاجەت ەتەدى. ۇكىمەتتەن دايەكتى, ءتيىمدى, كەي كەزدە وجەت ءىس-قيمىلدار تالاپ ەتىلەدى.
بۇگىنگى تاڭدا ءبىز ەلىمىزدەگى ماڭىزدى ساياسي وقيعا قارساڭىندا تۇرمىز. 26 ساۋىردە رەسپۋبليكا ازاماتتارى ەڭ بىلىكتى جانە حالىق سەنىمىن اقتايتىن قازاقستان پرەزيدەنتىنە كانديداتقا ءوز داۋىستارىن بەرەدى. جاڭا ماندات ەلىمىز بەن ەل باسشىلىعىنا تەز ارادا الدىمىزعا قويىلعان تالاپتاردى ورىنداۋعا كىرىسىپ, سىرتقى فاكتورلاردىڭ جاعىمسىز ىقپالدارىنان ءوتىپ, جوسپارلاردىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتىپ, ەلدىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن جانە وركەندەۋىن ارتتىرۋعا جول اشادى دەپ سەنەمىن.
ەرلان ىدىرىسوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى
سىرتقى ىستەر ءمينيسترى.