الماتى وبلىستىق «جەتىسۋ» گازەتىنىڭ مادەنيەت بولىمىندە ادەبي قىزمەتكەر بولىپ جۇرگەن كەزىم. مەزگىل ساسكە ءتۇس. رەداكتسياعا كەلگەن حاتتاردى وقىپ, ءبولمەدە جالعىز وتىرعانمىن. كەنەت ىشكە ماڭدايى جارقىراعان, كەڭ جاۋىرىندى, تولىق دەنەلى, بويى ورتادان ءسال جوعارى, جالپى, بولمىس-ءبىتىمى ەشكىمگە ۇقساي قويمايتىن كەلبەتتى كىسى ەندى. پاراساتتى, مادەنيەتتى ەكەنى سىرت تۇلعاسىنان-اق ايتپاي تانىلعانداي. مەن ورنىمنان تۇرىپ, قول بەرىپ امانداستىم. قارسى الدىمداعى ورىندىقققا جايعاسقان سوڭ:
– تەمىرعالي نۇرتازين دەگەن اعاڭ بولامىن, – دەپ سىپايى ءتىل قاتىپ, ءوزىن تانىستىردى. – سەندەرگە «ەسكەرتكىش» دەگەن اڭگىمە اكەلگەن ەدىم.
اياسى كەڭ ويلى جانارىنا, مەيىرىمدى جۇزىنە قىزىعا قاراعان مەن: «جاقسى, قالدىرىپ كەتىڭىز, اعا», – دەدىم ىنىلىك ىزەت تانىتىپ.
ول كىسى كەتىسىمەن «ەسكەرتكىشتى» وقىپ شىقتىم. دەرەۋ دايىنداپ, تەرىمگە جىبەردىم. كوپ ۇزاماي ول گازەتىمىزدە جارىق كوردى.
ارادا ءۇش-ءتورت اي وتكەندە تەمىرعالي اعا رەداكتسيامىزعا تاعى كەلدى.
– ءبىر اڭگىمە قالدىرىپ كەتكەن سياقتى ەدىم, قاراعىم.
– ونى, اعا, ىلە-شالا جاريالاعانبىز. قالاماقىسىن ۇيىڭىزگە سالىپ تا جىبەرگەنبىز.
– سولاي ما؟ مەن ءالى جارىق كورمەگەن شىعار دەپ جۇرسەم. راحمەت, اينالايىن. اپايىڭ ماعان قالاماقى كەلدى دەپ ايتقان جوق ەدى. – ءسال مىسقىلداي كۇلدى. – ايەل دەگەن حالىقتى ءتۇسىنۋ قيىن.
بۇل جولى ءبىراز اڭگىمەلەسىپ قالدىق.
– ءبىر تاقىرىپ الىپ ىزدەنسەم, ماعان عىلىمي جەتەكشى بولۋعا قالاي قارايسىز, اعا؟ – دەدىم جۇرەكسىنە.
– قاراعىم, قازاقتىڭ بالاسى وقيمىن, ىزدەنەمىن دەسە, مەن قۋانامىن, – دەپ تەمىرعالي اعا بىردەن كەلىسىمىن بەردى.– ەسكەرەر جاي, زەرتتەۋ جۇمىسى ولەڭ جازعاننان دا كۇردەلى.
– ونى بىلەمىن, – دەدىم ەركىندەۋ سويلەپ. – ەكىنشى كۋرستا وقىپ جۇرگەنىمدە مۇحتار اۋەزوۆ اعانىڭ قاتىسۋىمەن شىمكەنت قالاسىندا وتكەن عىلىمي كونفەرەنتسيادا «اباي وبرازىنىڭ كەيبىر جاسالۋ ەرەكشەلىكتەرى» دەگەن تاقىرىپتا بايانداما جاساعانىم بار. وندا پۋشكين, گريبوەدوۆ, ناۋاي, توقاي, شىڭعىس حان تۋرالى جازىلعان روماندارعا كوڭىل ءبولىپ, ول تۋىندىلارداعى كەيىپكەرلەر بەينەسىنىڭ جاسالۋ ەرەكشەلىكتەرىن اباي بەينەسىنىڭ جاسالۋ ەرەكشەلىكتەرىمەن سالىستىرا قاراستىرعان ەدىم.
تەمىرعالي اعا: «مۇنىڭ جاقسى ەكەن», – دەپ مىرس ەتىپ كۇلدى.
– ول مەنىڭ ەڭبەگىم ەمەس. مىنا باعىتتا زەرتتە دەپ ءجون سىلتەگەن ۇستازىم ءابىش بايتاناەۆ اعانىڭ ەڭبەگى, – دەپ ەدىم:
– اينالايىن, ۇستازىڭدى ۇمىتپاعانىڭ, ەڭبەگىن باعالاعانىڭ جاقسى. بىراق سەنىڭ الگى تاقىرىبىڭ – بىرنەشە دوكتورلىق ديسسەرتاتسيانىڭ جۇگى. وعان ۇلكەن دايىندىق, كوپ ۋاقىت كەرەك, – دەپ ءبىراز ويلانا ءۇنسىز قالىپ, قايتا سويلەدى. – بىلاي ەتەيىك, ماعان سەن ءوزىڭ وقىپ ۇناتقان ءبىر كىتاپ جونىندەگى وي-پىكىرىڭدى جازىپ اكەل. مەن تانىسىپ شىعايىن. سودان سوڭ كەڭ وتىرىپ, اسىقپاي اڭگىمەلەسەيىك.
اراعا ەكى اپتا سالىپ, شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ «العاشقى مۇعالىم» پوۆەسى بويىنشا جازعان 25 بەتتىك زەرتتەۋىمدى اعاعا الىپ باردىم. ۇيىنە جاقىنداۋ, تىپ-تىنىش كوشە جيەگىندەگى ارقالىعى جالپاق, كوك ورىندىققا بارىپ جايعاستىق.
– ال, جازعانىڭدى وقى.
اعا باسىن ءسال تومەن ءيىپ, ەكى كوزىن جۇمىپ, مەنى تىڭدايتىن سىڭاي تانىتتى. ىشىمنەن: «بۇل كىسىنىڭ مۇنىسى قالاي؟ بۇل ولەڭ ەمەس, زەرتتەۋ عوي. ءوزى وقىماي ما؟ ءوزى وقىسا, وي-تۇجىرىمدارىمدى جاڭىلماي, ءجىتى تۇسىنەر ەدى», – دەپ تاڭىرقاپ, جازعانىمدى كوڭىلسىزدەنە وقۋعا كىرىستىم.
تەمىرعالي اعا قالعىپ-مۇلگىپ وتىر. ءتىپتى, ءبىر-ەكى رەت ۇيىقتاپ كەتكەن ادامعا ۇقساپ, ءبىر جاعىنا قيسايىپ, قۇلاپ قالا جازدادى. زەرتتەۋىمدى وقىپ ءبىتتىم-اۋ ايتەۋىر. تاڭعالعانىم, مەنى وتە ۇقىپتى, مۇقيات تىڭداپتى. وي-تۇجىرىمدارىمدى ءجوندى اڭعارماي قالادى-اۋ دەگەن قاۋپىم مۇلدە بەكەر بولىپ شىقتى. ماعان موينىن بۇرماي, قىرىن قاراپ وتىرعان كۇيى پىكىرىن ورتاعا سالدى.
– بۇلاي جازۋعا دا بولادى, جازىپ تا جۇرگەندەر بار. الايدا, بۇل سەكىلدى شىعارما مازمۇنىن ايتا وتىرىپ تالداۋ ءادىسى كىسىنى جالىقتىرادى ءارى كوپسوزدىلىككە ۇرىندىرادى. شىعارما مازمۇنىن قايتالاۋدىڭ قاجەتى جوق, ونى وقىرماننىڭ ءوزى دە بىلەدى. سەن جۇرتقا ءوز باعاڭدى, عىلىمي قورىتىندىڭدى ۇسىن. سونى تالداپ, دالەلدە. پىكىرىڭ قىسقا, تۇجىرىمدى بولسىن. مىسالى, م.گوركي: «ءار تەكتىلەر ادەبيەتكە تۇك بەرگەن جوق», دەگەن. تاراتا قاراستىرساڭ, ونىڭ الگى سوزىندە قويناۋ-قويناۋ سىر جاتىر. ءتىپتى, الدەنەشە زەرتتەۋ كىتابىن دا جازۋعا بولادى.
– ماعان ەشكىم بۇلاي باعىت بەرگەن ەمەس, – دەدىم قىسىلا ءتىل قاتىپ.
– سىن پىكىرىڭ ۇنادى. سول تۇستى قايتا وقىشى؟
مەن قايتا وقىدىم. «دۇيسەن وبرازى – ءمىنسىز وبراز. ءسوزىمىز دالەلدى بولۋ ءۇشىن مىسال كەلتىرەيىك. شالا ساۋاتتى دۇيسەننىڭ مۇعالىم بولىپ, بالا وقىتۋى, ەسكى ات قورانى ءبىر ءوزى سىلاپ, ونى مەكتەپكە اينالدىرۋى, دۇلەي قارا كۇشپەن جەكپە-جەك, قايمىقپاي الىسۋى, جەڭىپ شىعۋى, بوراندا قالىپ, اۋىلعا امان كەلۋى, شاكىرتى التىنايدىڭ اكادەميك بولۋى, جاڭا مەكتەپتىڭ دۇيسەننىڭ اتىمەن اتالۋى – مىنە, وسىنىڭ ءبارى رومانتيكالىق قۇبىلىستار.
رەاليستىك شىعارمالاردىڭ كەيىپكەرلەرى باسىندا جەتىستىگىمەن قاتار كەمشىلىگى دە, اڭداۋسىزدا قالت باسقان تۇستارى دا كورىنىپ وتىرادى. سوندىقتان ولار ءمىنسىز ەمەس. مىسالعا, پاۆەل كورچاگيندى الايىق. ول باتىر, پاتريوت بولعانىمەن, تارتىپكە جوق. ءبىرىنشى اتتى اسكەر ارمياسىندا قىزمەت ەتۋدى ويلاپ, ەشكىمنىڭ رۇقساتىنسىز, ءوز ەركىمەن سول جاققا ءوتىپ كەتەدى. دەنساۋلىعىنا كوڭىل بولمەيدى. مۇنداي كەمشىلىك سەرەجا تيۋلەنين بويىنان دا تابىلادى.
دۇيسەندە ءمىن جوق. ۇنامدى كەيىپكەر حالىقپەن ءبىر بولۋى, ونىڭ بار ارمان-مۇددەسى, سەنىم-ماقساتى, قايرات-كۇشى جاڭانىڭ سالتانات قۇرۋى ءۇشىن جۇمسالۋى قاجەت دەسەك, ءدال سونداي قاھارمان دۇيسەن. ايتسە دە, ونىڭ مەكتەپ اشۋدا جينالعان توپ ىشىنەن بىردە-ءبىر ادامنان قولداۋ تاپپاۋى ءبىزدى ويعا قالدىرادى. جازۋشى بۇل تۇستى تىم اسەرلەندىرىپ جىبەرگەن بە, قالاي؟ الدە دۇيسەننىڭ اسقاق ارەكەتىن ادەيى ەرەكشە ەتىپ كورسەتكىسى كەلگەن بە؟».
وسى تۇسقا جەتكەندە تەمىرعالي اعا مەنى توقتاتىپ:
– زەرتتەۋدى وسى باعىتتا, وي-پىكىرىڭدى بۇدان دا ىقشامداپ, جيناقتاپ جۇرگىز. ماقتاعانىم ەمەس, سەن جاقسى ەڭبەكتەنەدى ەكەنسىڭ, قاراعىم. بۇل قارقىنمەن ديسسەرتاتسياڭدى بەس-التى ايدا-اق جازىپ بىتىرەسىڭ, – دەدى قۋانىپ.– كەيبىرەۋلەر بىلاي جاز دەپ ايتىپ بەرگەنىڭنىڭ ءوزىن تۇسىنبەي شارشاتادى.
ىشىمنەن: «اعا, مەنى جىگەرلەندىرىپ, سەنىمىمدى ارتتىرا تۇسەيىن دەگەن ماقساتپەن جورتا ماقتاپ وتىر-اۋ», – دەپ ويلادىم. بەرتىن كەلە ءجيى جولىعىپ, اڭگىمەلەسە ءجۇرىپ ۇققانىم, اعانىڭ ءبىلىمى تەلەگەي-تەڭىز ەكەن. الدىندا ەركىن سويلەۋگە قىسىلا تۇسەتىن بولدىم.
– سوڭعى شىققان كىتاپتاردىڭ وزىعى بار ما؟ – دەپ سۇرايدى. سودان جاڭا جارىق كورگەن شىعارمالاردى باس كوتەرمەي وقيتىن ادەت تاپتىم. پىكىرلەسە قالعان ساتتەردە ۇلكەن سۋرەتكەرلەرىمىز مۇحتار اۋەزوۆ, بەيىمبەت مايلين شىعارمالارى جونىندەگى جازعان وي-پىكىرلەرى, تۇجىرىم-قورىتىندىلارى اعانىڭ كول-كوسىر ءبىلىمىنىڭ شەت جاعاسىنداي بولىپ سەزىلەتىن.
تاعى ءبىر تاڭعالعانىم, ول كىسىنىڭ ءبىر رەت تە بىلگىشسىنگەن كەزىن كورگەن جوقپىن. رەتى, ورايى كەلگەندە چەحوۆتىڭ, گوگولدىڭ كەيىپكەرلەرىنىڭ سوزدەرىن اڭگىمە اراسىنا شەبەر كىرىستىرىپ, جۇرتتى كۇلكىگە كومەتىن. حالىق اقىندارىنىڭ, ابايدىڭ, گەتەنىڭ, لەرمونتوۆتىڭ, ماياكوۆسكيدىڭ, قاسىمنىڭ, يسانىڭ ولەڭدەرىن كۇتپەگەن جەردەن جاتقا ايتا بەرەتىن. مەنى, اسىرەسە, اعانىڭ شەتەل, ورىس ادەبيەتىن كوپ بىلەتىنى قايران قالدىراتىن. بىردە:
– جەتىمدىكتىڭ كەسىرىنەن ءبىلىمىم تاياز, سوعان وكىنەمىن, – دەپ ەدىم:
– ول تۇزەلمەيتىن ءمىن ەمەس, اڭگىمە ىقىلاس-تالاپتا. ىقىلاس-تالابىڭ بولسا, ءالى-اق ءبارىن جەڭەسىڭ, – دەپ جۇباتتى.
...ۋاقىت تاڭعى وننان وتكەن كەز ەدى. تەمىرعالي اعا جۇمىس ورنىما تەلەفون سوقتى.
– نە جاڭالىق بار, قاراعىم؟ – حال-جاي بىلىسكەن سوڭ:
– قازىر ۋاقىت تاۋىپ كافەدراعا كەلە الاسىڭ با؟ ءبىر اسپيرانتتىڭ ديسسەرتاتسياسى تالقىلانباق ەدى, – دەدى.
باردىم. بۇل – مەنىڭ مۇنداي جيىنعا ءبىرىنشى قاتىسۋىم. ديسسەرتانتقا ءارتۇرلى پىكىر ايتىلدى. سوڭىنا تامان تەمىرعالي اعا سويلەدى.
– تەرىنى ۋقالاي بەرسەك, تەسىپ الامىز. – دەپ ەدى, جۇرت دۋ كۇلدى. – عاجاپ تاڭعالارلىق نارسە, دارىگەرلەر ساۋ ادامدى «وتريتساتەلنىي», اۋرۋ ادامدى «پولوجيتەلنىي» دەپ باعالايدى ەكەن.
كۇلكى قايتادان ۇدەي ءتۇستى. قازىر ويلاسام, تەمەكەڭ سوندا جۇرتقا تالاپ دەڭگەيىنەن اسپايىق دەگەن ويىن ازىلمەن استارلاپ جەتكىزىپتى.
...ەرتەڭگىلىك مەزگىل. قىزمەتكە كەلگەن بەتىم ەدى. تەلەفون شىلدىر ەتتى.
– سەنسىڭ بە, قاراعىم, نە جاڭالىق؟ – دەگەن تەمەكەڭنىڭ اۋەزدى, قوڭىر داۋىسى ەسىتىلدى. – ىسساپارمەن بارعان جەرىڭدە مال شىعىنى جوق پا؟ ەگىن قالاي ەكەن؟ دۇرىس, شىعىن جوق, ەگىن كوپ بولسا, ەلدىڭ ىرىسى عوي. ال قاراعىم, ۋاقىت تاۋىپ ۇيگە كەلىپ كەت.
جۇمىس اياعىندا باردىم.
– ادام دەگەن ۇلىم ۇيلەندى, – دەدى اسا قۋانا ك ۇلىمدەپ, ەلجىرەي ءۇن قاتىپ. – ءوزى ەڭبەككەر, جاقسى جىگىت.
مەن قۇتتى بولسىن ايتىپ ەدىم, اعا ورنىنان تۇرىپ, قولىن ۇسىندى. قازىر ويلاسام, ول كىسى سول ساتتە اكەلىك قۋانىش قۇشاعىندا شەكسىز تەربەلىپ, تولقىعان ەكەن.
– اينالايىن (بۇل ول كىسىنىڭ اسا كوڭىلدەنگەندە ايتاتىن ءسوزى), سەنى وسى ۇلىمنىڭ ۇيلەنۋ تويىنا شاقىرامىن. كەلىن ەكەۋىڭ كەلىڭدەر.
ول كەزدە ايلىعىم شامالى. قالادا تۇرامىن, بالالارىم جاس. تويعا قانشا سوم اپارعانىم دۇرىس؟ ارى ويلاپ, بەرى ويلاپ, 50 سوم اپارماق بولدىم. بۇل ويىمدى دوسىم ءمۇسلىم دايىربەكوۆكە ءبىلدىرىپ ەدىم, ول:
– مۇنىڭ ۇيات بولادى. مەن 200 سوم بەرەيىن, سونى اپار, – دەدى.
– وندا تويعا ەكەۋمىز بارامىز.
– مەيلى.
توي اعانىڭ ۇيىندە ءوتتى. وعان ءسابيت مۇقانوۆ, ولجاس سۇلەيمەنوۆ, عاريفوللا قۇرمانعاليەۆ سەكىلدى اعالار قاتىستى. العاش كۇتپەگەن قولايسىز جاعداي كەزدەستى.
– ءاي, تەمىرعالي, بەلگىلەنگەن مەرزىم الدەقاشان بولدى. تويدى نەگە باستامايسىڭ؟ – دەپ ءسابيت اعانىڭ ۇيىندەگى ءماريام اپاي ەسكەرتۋ جاساپ ەدى, تەمەكەڭ:
– قازىر, ءسال سابىر ەتىڭىز, – دەپ كۇيگەلەكتەنە مەنى يەگىمەن كورشى بولمەگە شاقىردى. وڭاشا شىعىسىمەن:
– قاراعىم, قاتتى قوبالجىپ تۇرمىن. اسابا كەلمەي قالدى, – دەدى.
– اعا, قينالماڭىز, مەنىڭ دوسىم ءمۇسلىم اسابا بولا الادى, – دەپ ەدىم, تەمەكەڭ قۋانىپ:
– جاقسى بولدى عوي, اينالايىن, – دەپ تەز باسىپ, زالعا ءوتتى.
– ءمۇسلىم قاراعىم, مىنا داستارقاندى ءوزىڭ باسقار. – بوساعاعا جاقىن تۇستا وتىرعان ءمۇسلىم شوشىپ كەتتى. وعان الدىن الا ەسكەرتكەن جوقپىز عوي.
ورنىنان تۇرىپ, ەكى قولىن كەۋدەسىنە قويىپ:
– اعالار, كەشىرەرسىزدەر, مەن ادەبيەتشى ەمەسپىن, ءتىس دارىگەرىمىن. سىزدەردىڭ الدارىڭىزدا اۋزىما ءجوندى ءسوز تۇسپەيدى. مەنىكى: «كوكىرەگىم سايراپ تۇر, قۇداي ءتىلدى بايلاپ تۇر» دەگەننىڭ كەرى, – دەپ ەدى:
– مىنە, سەن دايىن اساباسىڭ, – دەپ ءسابيت اعا بەلدەن باستى. قۋانعانىم, ءمۇسلىم داستارقاندى تاماشا باسقاردى. ءبىر دالەل, ولجاستىڭ زايىبىنا ءسوز بەرەردە نە ءبىر تىڭ تەڭەۋلەردى قولدانىپ, جەرىنە جەتكىزە دارىپتەپ, بۇلبۇلشا سايرادى. ولجاس:
– ءاي, اسابا جولداس, مەنىڭ ايەلىمدى ماقتاعانشا, انا جاس جىگىتتەردىڭ سۇلۋلارىن ماقتاساڭشى, – دەپ ازىلدەي كۇلدى. ءمۇسلىمنىڭ سەزىمى مەن عۇلاما اقىننىڭ سەزىمىنىڭ تەڭ تۇسكەنىنە ىشتەي تاڭعالدىم.
توي ۇستىندە مارقۇم اكەمدى قايتا-قايتا ەسكە الۋمەن بولدىم. سوعىستان اۋىر جارالانىپ كەلگەن ول كىسى ءارىپ تانىمايتىن. بىردە سالىق جيناۋشى اگەنت ەكى رەت قول قويعىزىپ, اقشاسىن الداپ الىپتى. مۇنى سوڭىنان بىلگەن اكەم: «قاپ, وقىماعانىمنىڭ كەسىرى-اي! ەندى بالامدى باسىم جەرگە تيگەنشە وقىتامىن!» – دەپ ارماندايتىن.
– اينالايىن اكەتايىم, سىزگە مىڭ دا ءبىر راحمەت. مىنانداي ۇلكەن ورتاعا ارالاسۋىما سەبەپ بولعان ءسىزدىڭ: «بالامدى باسىم جەرگە تيگەنشە وقىتامىن», – دەگەن اسىل ارمانىڭىز عوي. ءۇمىتىڭىزدى اقتاۋعا تىرىسامىن. ۇلكەن ورتاعا قوسقان ۇستازىم تەمىرعالي اعانى سىزدەن كەم كورمەيمىن», – دەگەن ءتارىزدى وي قۇشاعىندا تولقۋمەن بولدىم. ءارى تۇڭعىش رەت: «اعاعا ۇقساپ مەن دە ۇلدارىمدى ۇيلەندىرىپ, وسىلاي توي جاساسام, تورىمدە حالقىمنىڭ قادىرمەندى كىسىلەرى وتىرسا», – دەپ تىلەدىم.
ارادا ءبىر اپتاداي ۋاقىت ءوتتى. تەمىرعالي اعا تەلەفون سوقتى.
– قاراعىم, ۇيگە كەلىپ كەتە الاسىڭ با؟
ساعاتىما قاراسام, ون ەكى. تاماق اڭدىعانداي بولمايىن دەپ:
– تۇستەن كەيىن, ساعات ءتورت كەزىندە بارسام, كەش بولماي ما, اعا؟ – دەدىم.
– كەش بولمايدى. كەل, كۇتەمىن, كەلمەي قالما.
ايتقان مەزگىلدە باردىم.
– سەن قالادا تۇراسىڭ, ءتورت بالاڭ بار. قالادا سۋعا دەيىن ساتۋلى. ۇنەمشىل بولۋىڭ قاجەت. انەۋكۇنى ءوزىڭ كوردىڭ عوي. ۇلىمنىڭ تويىن ۇيىمدە وتكىزبەدىم بە؟ مەن, قاراعىم, ورىنسىز شاشىلىپ, توگىلۋدى, داڭعازالىقتى جەك كورەمىن.
تومەن قاراپ ويلانىپ:
– مەنىڭ ايلىق تابىسىم 500-دەن اسىپ جىعىلادى. سەنىڭ ايلىعىڭ 90 سوم ەمەس پە؟ – دەدى جۇزىمە بارلاي قاراپ.
مەن ۇندەمەدىم. باسىن جوعارى كوتەرىپ, ماعان جانارىن تىك قاداپ:
– ەكەۋمىز رەنجىسپەيىك, – دەدى قاباعىن تۇيىڭكىرەپ. – سەن ماعان شىنىڭدى ايت. شىنىڭدى ايتپاساڭ, ەكەۋمىز رەنجىسەمىز. انەۋكۇنى تويعا قانشا سوم اكەلدىڭ؟
مەن قاتتى تىكسىنىپ قالدىم.
– اعا, ونىڭ قاجەتى قانشا؟ ول...
سۇستى, كوڭىلسىز كۇيگە ەندى. ىشىمنەن: «200 سومدى ازىرقانىپ وتىر-اۋ. ءاي, قۋ دۇنيە-اي. بار بولسا, كوبىرەك اكەلەر ەدىم عوي», – دەپ قىسىلعان ۇستىنە قىسىلا ءتۇستىم.
– اينالايىن, شىنىڭدى ايت.
– اعا, كەشىرىڭىز, مەن ەشتەڭە ايتا المايمىن.
ەكەۋمىز ءبىر-بىرىمىزگە بەرىسپەي ۇزاق وتىردىق. ول كىسىنى بىرتە-بىرتە جەك كورە باستادىم. الدىمدا ۇلكەن عالىم ەمەس, ءتۇسى سۋىق, جانسىز جارتاس تۇرعانداي سەزىندىم. «مەنى وسىنشا قولايسىز جاعدايعا دۋشار ەتىپ, قيناعانى نەسى؟».
– وتىنەمىن, شىنىڭدى ايت, قاراعىم؟ سەن كونۆەرتتى ماعان بەرمەي, نەگە جەڭگەڭە بەردىڭ؟
– ەسىك اشقان سول كىسى بولدى.
– جەڭگەڭ سەنى 200 سوم اكەلدى دەيدى. سول راس پا؟
– راس.
– ودان كوپ اكەلگەن جوقسىڭ با؟
– جوق.
– مەن جەڭگەڭە سەنبەي ءجۇردىم. سەن, اينالايىن, ويلان. مەن سەنەن ەشنارسە دامەتكەن جوق ەدىم. قايتا كەلىن ەكەۋىڭدى ۇلكەن ورتاعا ارالاسسىن, ۇلگى-ونەگە السىن دەپ شاقىرعان ەدىم. كەلىندى ەرتىپ كەلمەدىڭ. ونىڭ ۇلكەن كەمشىلىك.
– اعا, كەلىنىڭىز جالعىزىلىكتى, بالا-شاعادان شىعا المايدى.
– ە, وندا ءسوز باسقا.
ورنىنان تۇرىپ, ۇيىقتايتىن بولمەسىنە قاراي كەتتى. الدەن سوڭ قايتا ورالىپ, قاسىما كەلدى.
– اينالايىن, سەن اسپيرانتسىڭ. مەنى كوتەرمەلەي سويلەدى. (شىندىعىندا مەن اسپيرانت ەمەس, ىزدەنۋشىمىن). تويگەرشىلىك دەگەنىڭە قوسىلامىن. ىرىم بولسىن دەپ ماعان 40 سوم بەرسەڭ جەتەدى. مىنا 160 سومدى ءوزىڭ قايتىپ ال.
– اعا! – دەپ مەن قاتتى داۋىستاپ ءجىبەردىم. – مۇنىڭىز نە؟ مەن المايمىن!
– الاسىڭ, ايتپەسە, رەنجيمىن.
– مەن دە رەنجيمىن, اعا.
بۇرىنعى قىسىلعانىم قىسىلعان با, ەندى, ءتىپتى, ساسايىن ءارى نامىستانايىن دەدىم.
– اينالايىن, مەنى رەنجىتپەي ال.
– اعا, مۇنىڭىز ۇيات. بۇل مەنى كەمسىتكەنىڭىز بە؟ المايمىن, تويدان قايتسىن, – دەدىم باسقا ءسوز اۋزىما تۇسپەي.
كەنەت تەمىرعالي اعا اق كونۆەرتتى كويلەگىمنىڭ ومىراۋ قالتاسىنا سۇڭگىتتى دە جىبەردى. مەن قارسىلىق ەتە الماي قالدىم.
ارادا ءۇش-ءتورت اپتا ءوتتى. ىسساپارمەن بالقاش اۋدانى قاروي سوۆحوزىنا بارىپ كەلىپ, بولمەمدە ماقالا جازىپ وتىر ەدىم, تەلەفون سوعىلدى.
– اللو, ءا, سەنسىڭ بە؟ نەگە حابارلاسپاي كەتتىڭ, قاراعىم؟
– ءىسساپاردا بولدىم.
– ءا, وندا دۇرىس. حابارلاسپاعانعا وكپەلەپ قالدى ما دەپ ەدىم. بارعان جەرىڭ قالاي؟
– سوۆحوز باسشىلارى 900 سيىردى ۇشتى-كۇيلى جوق ەتىپتى.
– مىناۋ ادام شوشىرلىق ەكەن. بۇل حالىق كەلەشەگىنىڭ تامىرىنا بالتا شابۋمەن بىردەي عوي, – دەپ اعا كوڭىلسىزدەنە ءتىل قاتتى. ەرتەڭىندە ۇيىندە بولدىم.
– قوناەۆ ناعىز ەل اعاسى عوي. وبلىستاردى ارالاعان كەزدە ىلعي جۇرتتى ءدۇرلىكتىرىپ, اۋرە-سارساڭعا سالماۋ جاعىن كوزدەيدى ەكەن, – دەدى ەلجىرەي ك ۇلىمسىرەپ. – وسى مىنەز ءبىزدىڭ كوبىمىزگە جەتە بەرمەيدى. ەڭ جامانى – كورىپ, ءبىلىپ تۇرىپ ۇلگى المايمىز, ۇيرەنبەيمىز.
تەمىرعالي اعا ادامنان تۋعان نەمەرەسىن كەرەمەت جاقسى كوردى. ول كەيدە جازۋ بولمەسىنە سۇرىنە-قابىنا, دومالاڭداي ەنىپ كەلەتىن. سونداي ساتتەردە اعا ك ۇلىمسىرەي, مەيىرلەنە قۇشاق جايىپ, الدىنا الاتىن.
– اللا-اي, ءومىر دەگەن وسى عوي. ايتقانىن ورىنداتپاي قويمايدى. ىرقىنا قالاي كونبەسسىڭ؟! – دەپ تەبىرەنە تولقىپ, تىڭ وي-پىكىرلەردى توعىتىپ ايتىپ تاستايتىن. جالپى, تەمەكەڭ ءومىردىڭ كەز كەلگەن قۇبىلىسىنا وي كوزىمەن قاراپ, ءوز باعاسىن بەرىپ وتىرۋشى ەدى. سولاردىڭ ءبارىن ارناۋلى اپپاراتپەن ەرتەڭدى-كەش جازىپ السا, توم-توم كىتاپ بولارىنا ءشۇبام جوق.
– زەرتتەلمەي جاتقان قازىنامىز كوپ قوي. باسقالار ءوز الدىنا, ابايدىڭ ۇستازى كىم بولعانىن ءالى كۇنگە بىلە الماي كەلەمىز. ۇلىقبەكتىڭ ۇستازى كىم؟ ول دا بەلگىسىز.
تەمەكەڭ بۇل سوزدەردى بەينە وزىنە-ءوزى كوڭىلى تولماعان جانداي قينالا, قاباق شىتا وتىرىپ ايتتى. بىردە مۇحتار اۋەزوۆ تۋرالى سىر شەرتتى.
– مۇحاڭ «سەنىڭ جاعدايىڭدى ءتۇزەيىك» دەپ مەنى تالاي رەت سوزگە تارتتى. «مۇحا, مۇنىڭ قاجەتى قانشا؟ ول ماعان لايىقسىز» دەپ مەن كەلىسىم بەرە قويمادىم, – دەدى. كەيىن ۇقسام, ول كىسىگە جاعدايىڭدى تۇزەيىك دەگەنى, اكادەميك ەتەيىك دەگەنى ەكەن.
– قوڭىرتوبەل كيىنىپ ءجۇر. پاۋستوۆسكي سولاي ەتەدى. بايلىققا قىزىقپا, ەڭبەكتەن اسقان راحات جوق. مۇمكىندىگىڭ بولسا, وي ەڭبەگىن دەنە ەڭبەگىمەن الماستىرىپ وتىر, – دەدى بىردە ءسوز اراسىندا.
الدىنا تاعى ءبىر بارعانىمدا:
– تۇرار رىسقۇلوۆ تۋرالى رومان جازىپ ءبىتتىم. مىنە, مىناۋ قولجازبام, – دەدى قالىڭ اق پاپكىنى الدىما قويىپ. – وسىنى وقىپ شىقساڭ, اينالايىن. قولىڭا قالام-قاعاز الىپ, كەمشىلىگى, كوڭىلىڭە ۇناماعان جەرى بولسا, بەتىن كورسەتىپ, جازىپ وتىر.
توعىز ءجۇز بەتتىك روماندى اعانىڭ ۇيىنە كۇندە بارىپ ءجۇرىپ, ءبىر جەتى ءىشىندە وقىپ شىقتىم. ۇنادى. جاي ەمەس, جان دۇنيەمدى, وي-سانامدى ءدۇر سىلكىندىرگەندەي اسەر ەتتى. روماندا قازان توڭكەرىسى كەزىندەگى تۇركىستان حالىقتارى ءومىرىنىڭ شىندىعى جاڭا قىرىنان كورىنەدى ەكەن. اسىرەسە, تۇرار رىسقۇلوۆ بەينەسى قايتالانباس ءىرى تۇلعا بيىگىندە بەينەلەنگەن.
– رومانىڭىز جاقسى ەكەن, قۇتتىقتايمىن, اعا, – دەدىم اسەر-سەزىمىمدى قىسقاشا جەتكىزىپ.
– سەن مەنىڭ كوڭىلىمە قاراپ جاقسى دەپ وتىرسىڭ. شىنىڭدى ايتشى, اينالايىن.
– شىنىم وسى, اعا. راس, كەي جەرلەرىندە قايتالاۋلار بار ەكەن. ونى قالاممەن بەلگىلەپ وتىردىم.
– تۇرار ادام تاڭعالار قايراتكەر, سۇمدىق ىسكەر بولعان ەكەن. ستالين تۇراردى ءتۇيىنى قيىن, ورىندالۋى مۇلدە مۇمكىن ەمەستەي تاپسىرمالاردى ورىنداۋعا جۇمساپ وتىرعان... مەن بۇل كىتاپتىڭ قۇجاتتارىن تاشكەنتتەگى تانىس وزبەك عالىمداردان الدىم. ولار بىزگە قاراعاندا پىسىق قوي. حرۋششەۆ ماسكەۋدەگى پارتيا مۇراعاتىنا كىرۋگە رۇقسات ەتكەن كەزدە تەز قيمىلداپ, كوپ نارسەنى الىپ ۇلگەرىپتى. ال ءبىز انە بارامىز, مىنە, بارامىز دەپ جۇرگەندە, مۇراعات قايتا جابىلىپ, اڭقيدىق تا قالدىق.
اڭگىمەمىزدى سىرتتان ەنگەن عازيزا اپاي ءبولىپ جىبەردى. ول كىسى ساياجايدىڭ كىلتىن ىزدەپ, ەكى-ءۇش ساعات اۋرە بولعانىن ايتتى.
– بۇدان بىلاي بەلىڭە بايلاپ, نە جامباسىڭا تاعىپ جۇرسەڭشى. پليۋشكيننەن ۇيرەنەتىن كەزىڭ بولا ما؟ قيىن جەرى – ساعان قاراعاندا ونىڭ كىلتى كوپ قوي, – دەدى اعا ك ۇلىپ.
بۇل سەكىلدى ءازىلدى ول كىسى ءاردايىم كەلىستىرە, كوكەيگە قونا كەتەتىندەي ەتىپ ايتاتىن. قانداي جاعداي بولماسىن ءوزىن سابىرلى, سالماقتى ۇستايتىن. ۇيىنە بارا قالعان كەزدەرىمدە ىلعي دا جازۋ ۇستەلىنىڭ ۇستىندە سول كۇنگى گازەت-جۋرنالداردا جاريالانعان ءتۇرلى ماقالالاردىڭ قيىندىسى جاتاتىن.
...تەمەكەڭدى اۋرۋحانادان ۇيىنە اكەلدىك. سوم دەنەسى ەتتەن ءبىرجولا ارىلىپ, كىشىرەيىپ كەتكەن. ءوڭى جۇدەۋ. توسەگىنە ءتورتتاعانداپ, ەڭبەكتەپ بارىپ, ارەڭ جاتتى.
– قاراعىم, ماعان رەنجي كورمە. ەندى ۇيگە كەلدىم عوي, ديسسەرتاتسياڭدى قورعاۋعا بولادى دەگەن پىكىرىمدى كەشىكتىرمەي جازىپ بەرەم.
– اعا, الاڭ بولماڭىز, مەن اسىقپايمىن. اۋەلى ايىعىپ الىڭىز.
– وي, سەن بىلمەيدى ەكەنسىڭ, مەن جىلدام جازام.
ول كىسى ورىس تىلىندە 8 بەت پىكىرىن قينالىپ, اپتا بويى جازدى. قولجازباسى وزىمدە ساقتاۋلى.
اپاي تەلەفون سوعىپ:
– قاراعىم, سەنى اعاڭ ىزدەپ جاتىر, – دەدى. جۇمىستان سۇرانىپ, تەز باردىم. اعا مەنى كوڭىلدى قارسى الدى.
– شاي اكەل, – دەپ ەدى, اپاي ءبىر شاينەك شاي, مايعا پىسىرىلگەن جۇقا شەلپەك اكەپ, الاسا ۇستەل ۇستىنە قويدى. مەن ءسال ءدام تاتقاننان كەيىن:
– راحمەت, تويدىم, – دەپ ەدىم:
– قاراعىم, مىنانى جەشى, مىنانى, – دەپ تەمىرعالي اعا شەلپەكتىڭ بىرىنەن كەيىن ءبىرىن الدىما قاراي ىسىرا بەردى.
قوشتاسىپ, جۇمىسىما كەلدىم. اعا ءبىر تاپسىرما ايتاتىن شىعار دەپ بارعام, ەشتەڭە ايتپادى. ەرتەڭىنە اپايدىڭ تەلەفوننان:
– اعاڭنان ايىرىلىپ قالدىق, – دەگەن جىلامسىراي شىققان مۇڭدى داۋىسىن ەستىپ, تۇلابويىم مۇزداپ كەتتى. ەسىمدى جيىپ, تەز جۇمىستان سۇراندىم.
اعانىڭ تابىتى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ەسكى ءۇيىنىڭ (قازىرگى ونەر ينستيتۋتىنىڭ) فويەسىنە قويىلدى. اكەم جاڭا ولگەندەي كوز جاسىما يە بولا المادىم. مەنىڭ قارسىمدا تاعى ءبىر جاس جىگىت جىلاپ تۇردى. كەيىن سۇراستىرىپ بىلسەم, ول مۇحتار ماعاۋين ەكەن...
مامىتبەك قالدىباي,
جازۋشى.
الماتى.