نەمەسە تاۋەلسىزدىك باستاۋىندا ەلباسىمەن بىرگە بولعان ساتتەر
شىمكەنت وبلىستىق پارتيا كوميتەتىندە نۇسقاۋشى, ءبولىم مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ ىستەپ, ودان تۇركىستان قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, ودان اقتوبەدە رەكتور بولىپ ۇزاق جىل جۇمىس ىستەدىم. بۇگىندە الماتىداعى كولىك اكادەمياسىندا ءدارىس بەرەمىن. پروفەسسورمىن. تومەندە ەلباسىمىز جونىندە ءوزىم باسى-قاسىندا ءجۇرىپ, كوزىم كورىپ, كۋا بولعان جاعداياتتار حاقىندا ازىن-اۋلاق اڭگىمەلەمەكپىن.
مەن عانا ەمەس, بارشا قازاقستاندىقتار ەلباسىن الاشتىڭ ايماڭدايى دەپ اتايتىنى ءادىل, ورىندى. وعان شاك كەلتىرمەيمىن. ويتكەنى, قوعامداعى ۇلى وزگەرىستەر ارقىلى سۋىرىلىپ العا شىققان كەمەل تۇلعالار ادامزات اتاۋلىنىڭ اۋزىنا ىلىگەدى, حالقى ولاردى قادىر تۇتىپ, الەمدىك دەڭگەيدەگى كەمەڭگەرگە اينالدىرادى. تاريح تاعىلىمى وسىنداي. قازاقستان جاعدايىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ تا تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ نەگىزىن قالاۋشى, ونىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى, قازاق توپىراعىنداعى جاسامپازدىق قۇبىلىستاردىڭ تىكەلەي باستاۋشىسى, حالىق الدىنداعى تاريحي پارىزىن ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىكپەن ۇشتاستىرا بىلگەن دارا تۇلعا. تۇراقتىلىق پەن ۇلتارالىق تاتۋلىق يدەياسىن قازاقستان اياسىندا جۇزەگە اسىرىپ قانا قويماي, الەمدىك دارەجەگە كوتەرگەن, تولىمدى شەشىمدەر مەن ورنىقتى ويلارعا, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, وتپەلى كەزەڭدە حالقىمىزدىڭ باعىنا تاعدىر قوسقان حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ءىرى باسشى. ەلباسىنىڭ باسشىلىعىمەن قولعا الىنعان شارالار, جۇزەگە اسقان سان-سالالى شارالارعا قازاق جۇرتى تولىقتاي سەنىم ارتىپ, قولداپ كەلەدى. سوندىقتان دا بولار, قازاقستان ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ميسسياسىنا يە بولىپ, ابىرويلى وتكىزدى. بۇل – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بەدەلىن تانىعاندىق, جانقيارلىق ەڭبەگىن باعالاعاندىق. «باقىت باعاسىن بىلگەننىڭ باسىنا» دەگەن وسى.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەل ىشىندەگى, سىرت مەملەكەتتەردەگى كەزدەسۋ ساتتەرىندە تاۋەلسىزدىكتى قايتىپ تۇعىرلى ەتەمىز, قايتكەندە وركەنيەتتىڭ بەل ورتاسىنان ورىن الامىز دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەۋدەن شارشاعان ەمەس. ەلباسىمىز – قانداي بەدەلدى جيىنداردا بولسا دا تىڭداۋشىسىن ەلىتىپ اكەتەر, وي سالار قاناتتى قاعيدالار مەن وقشاۋ ويلارىن مارجانداي ءتىزىپ, ءوزى دە تولعاناتىن جاسامپاز جاراتىلىس. وسىناۋ ەكىنىڭ بىرىنە بۇيىرا بەرمەيتىن عاجاپ قاسيەتتەر مەن تابيعي دارالىقتىڭ, پاراساتتىلىقتىڭ ءبىر كىسىگە قونۋى – زەرتتەۋگە تۇرارلىق تاقىرىپ.
ەلباسىنىڭ ءومىر دەرەكتەرىنە كوز سالساق, ءبىر قاراعاندا, ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ كاسىبي ورتا ماماندىققا يە بولىپ, تەمىرتاۋ قالاسىندا مەتالل قورىتۋشىلىقتان باستاعان ەڭبەك جولى ءوز داۋىرىنە ساي قاراپايىمدىلىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. دەي تۇرعانمەن, بويعا بىتكەن تابيعي دارىن العا قويعان بيىك ماقساتتارعا قول جەتكىزۋگە تالپىنعان جانعا قۋات بەرىپ, بيىككە جەتەلەگەن بولار.
تاعدىر نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ەكەۋمىزدى قىزمەت بابىندا سان رەت كەزىكتىردى. نۇرەكەڭ قاراعاندى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنەن قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنە ءوندىرىس سالاسى بويىنشا حاتشى بولىپ اۋىسقان كەزدە مەن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق پارتيا كوميتەتىندە ءوندىرىس جانە كولىك ءبولىمى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى ەدىم. وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارى بۇرىنعى كەڭەس وداعى, ونىڭ ىشىندە قازاقستان ەكونوميكاسى ستاگفلياتسياعا ۇشىراعانى بەلگىلى (ەلدىڭ ينفلياتسيالىق ۇدەرىستەرىنىڭ ءورشۋى كەزىندەگى توقىراۋدى كورسەتەتىن ەكونوميكالىق جاعداي).
ارينە, رەسمي ورگاندار ول كەزدە مۇنى مويىنداۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. دەگەنمەن, بۇل ماسەلەمەن تىكەلەي اينالىساتىندار اراسىندا ەكونوميكالىق توقىراۋدان شىعاتىن جول ىزدەستىرگەندەر بولدى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ونەركاسىپ جانە كولىك سالاسىندا عىلىمي نەگىزدە «ءوندىرىستىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدىڭ كەشەندى جۇيەسى» ەندىرىلىپ, وڭ باعاعا يە بولدى. ناتيجەسىندە شىمكەنت قالاسىندا 1982 جىلى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ باسشىلىعىمەن وسى جۇيەنىڭ ەندىرىلۋى جونىندە رەسپۋبليكالىق سەمينار-ءماجىلىس وتكىزىلدى. ماجىلىستە بايانداما جاساعان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ەكونوميكانى دامىتۋعا بايلانىستى تىڭ ويلارى, پىكىر-پايىمدارى, ۇستانىمدارى ەرەكشە اسەر قالدىرىپ, جاڭاشىل تۇلعا ەكەنى بايقالدى.
كوپ ۇزاماي رەسپۋبليكا مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولىپ تاعايىندالىپ, ەل ەكونوميكاسىنداعى جيناقتالعان پروبلەمالاردى شەشۋ ماسەلەلەرىن وداق الدىنا دايەكتىلىكپەن قويا ءبىلدى.
1985 جىلدىڭ 6 قاراشاسىنان باستاپ ءتۇركىستان قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلىعىنا سايلانىپ, قىزمەت جاساعان كەزىمدە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قازاق حالقىنىڭ ءۇش عاسىرداي استاناسى بولعان تۇركىستاننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا كورەگەندىكپەن قامقورلىق جاسادى.
قازاقستان تاعدىرى ماسكەۋ شەنەۋنىكتەرىنە بايلانىستى كەزدە كسرو قۇرىلىس ءمينيسترى تۇركىستان قالاسىنا ارنايى شاقىرىلىپ, قاسيەتتى ق.ا.ياساۋي كەسەنەسىن قالپىنا كەلتىرۋگە قاراجات ءبولىنۋىنىڭ كەرەكتىگى دالەلدەنگەنىنە قاراماستان, تاريحي قالانىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پروبلەمالارى ۇزاق ۋاقىت شەشىلمەدى.
قازاقستاندى كولبين باسقارىپ تۇرعان كەزدە تۇركىستان قالاسىنىڭ جيناقتالعان ماسەلەلەرى تۋرالى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ بيۋرو ماجىلىسىندە ماعان ەكى رەت ەسەپ بەرۋگە تۋرا كەلدى. ءبىرىنشى ەسەپتەن سوڭ «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىندە «تۋركەستان – گورود سوتسيالنىح پروبلەم» اتتى ءبىر بەتتىك كولەمدى ماقالا جارىق كوردى.
بيۋرو ماجىلىسىندە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى تۇركىستان قالاسىنىڭ پروبلەمالارىن جەتىك بىلەتىنىن جانە ولاردى شەشۋدى مينيسترلەر كەڭەسىنە تاپسىرۋدى ۇسىندى. ناتيجەسىندە مينيسترلەر كەڭەسى تۇركىستاندا مەملەكەتتىك «ازىرەت-سۇلتان» مادەني قورىعىن قۇرۋ جانە تۇركىستان قالاسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەرىن شەشۋ تۋرالى ارنايى قاۋلى قابىلداپ, ول كىدىرىسسىز ىسكە اسىرىلدى.
1991 جىلدىڭ 6 ماۋسىمىندا پرەزيدەنت جارلىعىمەن ق.ا.ياساۋي اتىنداعى تۇركىستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى قۇرىلدى. ول جارلىقتا «تۇركىستان قالاسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ» دەگەن سوزدەر كەلتىرىلگەن. ەسكەرتە كەتكەن ءجون, كەڭەستىك دەڭگەيدەگى «يزۆەستيا» گازەتى اتالعان وقۋ ورنىنىڭ بولاشاقتا حالىقارالىق دەڭگەيگە كوتەرىلەتىنىن ەسكەرمەي, «قازاقستاندا اۋدان ورتالىعىندا ۋنيۆەرسيتەت اشىلدى» دەپ مىسقىلداي جار سالدى. تۇركيا پرەزيدەنتى تۇرعىت ءوزال مەن ەلباسىنىڭ تۇركىستان قالاسىنا كەلۋىنە وراي ۋنيۆەرسيتەتتە كەزدەسۋ وتكىزىلگەننەن كەيىن ەكىجاقتى شەشىممەن ق.ا.ياساۋي اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەت – حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى دەپ اتالىپ, قازىرگى كۇنى قازاقستانداعى الدىڭعى قاتارلى وقۋ ورنىنىڭ بىرىنە اينالدى.
كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ باس حاتشىسى م.س.گورباچەۆ وڭتۇستىك قازاقستانعا كەلىپ, اۋدان جانە قالا باسشىلارىمەن كەزدەسۋىندە وعان ق.ا.ياساۋي كەسەنەسى تۋرالى قازاق, ورىس, اعىلشىن تىلدەرىندە شىققان كىتاپتى سىيعا تارتتىم. ال تۇركىستان قالاسىنىڭ تاريحى جانە ونداعى الەمدىك ساۋلەت ونەرىنىڭ ۇلگىسى – كەسەنە تۋرالى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ۇشاق ىشىندە تولىق اڭگىمەلەگەنىن جەتكىزدى. بۇگىندە تۇركىستان «رۋحاني استانا» دەگەن اتقا يە بولسا, ول – تەك ەلباسى قامقورلىعىنىڭ ايعاعى ەكەنى داۋسىز.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنىڭ ءبىرى – ەستە ساقتاۋ قابىلەتىنىڭ مىقتىلىعى. 1958 جىلى تەمىرتاۋ قالاسىنداعى «قازاقستان ماگنيتكاسىنا» شاقىرعان ۇندەۋگە سايكەس قىزمەتتەس بولعان, دنەپرودزەرجينسك قالاسىنداعى تەحنيكالىق ۋچيليششەدە بىرگە وقىعان اسەتىللا كارىموۆ 1990 جىلى قازاقستان كومپارتياسىنىڭ ءحVىى سەزىنە تۇركىستان قالاسىنان دەلەگات بولىپ قاتىسقاندا: «اسەتىللا, قايدان ءجۇرسىڭ؟» – دەپ قۇشاعىنا قىسقانى كوز الدىمدا.
تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ ءبىرتۋار تۇلعا ەكەنى مەملەكەتىمىزدىڭ كەشەگى «تار جول, تايعاق كەشۋ» كەزەڭىندە ەرەكشە كورىندى. قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ مۇشەسى رەتىندە تاعدىر ماعان ءبىر قيىن, تاريحي شەشىمدەر قابىلداۋدىڭ كۋاگەرى بولۋدى جازىپتى. ياعني, 1990-جىلدارى ورتالىق كوميتەتتىڭ كەزەكتەن تىس پلەنۋمى شاقىرىلدى. ەرەكشەلىگى, بۇرىن كوزگە تۇسە بەرمەيتىن ميكروفوندار ورىندىقتار اراسىنا ءجيى ورنالاستىرىلىپتى. ءماجىلىس زالىندا كوپتەگەن جۋرناليستەر مەن وپەراتورلار. بىراق تا, ءماجىلىس باستالار كەزدە ولاردىڭ ءبارى سىرتقا شىعارىلىپ, ەسىكتەر جابىلدى. ورتالىق كوميتەتتىڭ بيۋرو مۇشەلەرى بۇرىنعىداي ساحنا تورىنە ەمەس, زالدىڭ ءبىرىنشى قاتارىنا جايعاستى. ەڭ سوڭىنان كىرگەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بىردەن مىنبەرگە شىقتى دا بايانداما جاسادى. قىسقا دا ناقتى. مازمۇنى – قازاقستان كومپارتياسى تاريحي ميسسياسىن ورىندادى, ەندىگى زامان بۇل پارتيانى تاراتۋ كەرەكتىگىن تالاپ ەتەدى.
مۇنداي مالىمدەمە پارتيانىڭ ەليتاسى بولىپ سانالاتىن ورتالىق كوميتەت مۇشەلەرىنە جاي تۇسكەندەي اسەر ەتتى. جان-جاقتان كوڭىلىندە «پارتيا – حالىقپەن بىرگە» دەگەن سەنىم ۇيالاعان كوميتەت مۇشەلەرىنىڭ سۇراقتارى قارداي بورادى. ادامدار ساناسىندا ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى پارتيانىڭ جۇرگىزەتىن ساياساتىنا تىكەلەي بايلانىستىلىعى قالىپتاسقاندىقتان, كوممۋنيستىك پارتيانى تاراتۋ باسشىلىقتان ايىرىلىپ, قوعامدا انارحياعا اكەلەتىندەي سەزىم تۋدىردى. دەگەنمەن, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى سۇراقتارعا تاباندىلىقپەن جاۋاپ بەرىپ, مۇنداي شەشىم وركەنيەتتى ەل بولۋعا قول جەتكىزۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى ەكەنىن دالەلدەدى. ونىڭ پىكىرى مەن ۇسىنىسىنا ورتالىق كوميتەت مۇشەلەرىنىڭ كەلىسپەسكە ۋاجدەرى قالمادى.
ءسويتىپ, كومپارتيانىڭ 1991 جىلدىڭ تامىز ايىنداعى كەزەكتەن تىس ۇيىمداستىرىلعان سەزىنە رەسپۋبليكانىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن 2,5 مىڭنان استام دەلەگات قاتىسىپ, پارتيانى تاراتۋ ماسەلەسى ەكى كۇن بويى تالقىلاندى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى جۇرتتى ساياسي شەشىمگە يمانداي سەندىرىپ, كومپارتيا تاراتىلىپ, سوتسياليستىك-دەموكراتيالىق پارتيانىڭ نەگىزى قالاندى. قازاقستاننىڭ ەگەمەندىگى مەن بولاشاعىنا العىشارت جاسالدى.
ەل پرەزيدەنتىنىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن رەسپۋبليكانىڭ جوعارعى كەڭەس سەسسيالارىندا مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيا, «قازاقستان رسەپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» زاڭ جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش كونستيتۋتسياسى قابىلداندى. بۇل باعا جەتكىزگىسىز وقيعالار ەل تاريحىندا التىن ارىپتەرمەن جازىلدى. قازاقستان كوممۋنيستىك جۇيە قۇرساۋىنان شىعىپ, قازاق حالقىنىڭ عاسىرلار بويى اڭساعان ارمانى – دەربەس مەملەكەت قۇرىپ, استانالى, اقوردالى, ءتورت قۇبىلاسى تۇگەندەلگەن مەملەكەتكە اينالدى.
ەلباسىنىڭ كەلەسى تىڭ قىرىنىڭ ءبىرى – «قازاقستان-2030» Cتراتەگيالىق باعدارلاماسى جاسالىپ, ىسكە اسىرىلۋى. «الدىمەن – ەكونوميكا, سودان كەيىن ساياسات», «قازاق قازاقپەن قازاقشا سويلەسسىن», ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋ مەن ونىڭ 11 جىل وتپەگەن ءسامميتىن ۇيىمداستىرۋ, ەۋرازيالىق وداق, ازيا كەڭەسى, يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ, استانانى كوشىرۋ, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزىن شاقىرۋ يدەيالارى, 2017 جىلى حالىقارالىق ەسكپو كورمەسىن استانادا وتكىزۋ شەشىمىنە يە بولۋ سياقتى اۋقىمدى شارالار تاۋەلسىزدىك قۇرىلىسىن نىعايتا ءتۇسىپ, الەمنىڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا كىرۋگە جول سالۋدا. ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىمدى, تاتۋلىقتى قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان قوعامدىق-ساياسي ينستيتۋتقا اينالدى.
بۇگىنگى تاۋەلسىز, ەكونوميكاسى نىعايعان, ساياسي جۇيە قالىپتاسىپ, نۇرلى, كەمەل بولاشاعى بار قازاقستاننىڭ الەمگە تانىلۋىندا ەلباسىنىڭ ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. ءوزىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى ارقاسىندا قازاقستاندى, كەڭەس وداعىنان كەيىنگى كەڭىستىكتە قيىن جاعدايدا قالعان ەلدى تەز ارادا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا سالا ءبىلدى. قازاقستاندى تۇركيا باستاپ, الەم ەلدەرى بىرىنەن سوڭ ءبىرى تانىدى.
ەلباسىنىڭ «ءبىز مىناۋ جاھاندانۋ جاعدايىندا مەملەكەتتەر مەن ءار ادام باسەكەگە تۇسكەن كەزدە الدىڭعى قاتارلى ەل بولىپ, وزۋ ءۇشىن ءبىلىم كەرەك ەكەنىن بىلەمىز. قازىر ءبىلىم مەن بىلىكتىلىكتىڭ باسەكەسى ءجۇرىپ جاتىر. قازاقتىڭ جەرىنىڭ استى-ۇستىندە بايلىق بارشىلىق. بىراق, ءبىلىم بولماسا, جاڭا تەحنولوگيا بولماسا, ول بايلىق قازاقتىڭ داستارقانىنا وزدىگىنەن كەلىپ تۇسپەيدى», – دەگەن قاراپايىم ءسوزى تەك جاستارعا عانا ەمەس, ءوز ەلىن سۇيەتىن, ونىڭ بولاشاعىنا سەنىممەن قارايتىن ءاربىر قازاقستاندىققا جىگەر بەرىپ, قاناتتاندىرا تۇسەدى.
ەلباسىنىڭ انا تىلدە سويلەۋ شەشەندىگى مەن قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك مارتەبەسىن اسقاقتاتۋداعى ەڭبەگى دە ەرەكشە. «ادامعا ەكى نارسە تىلەك تەگى: ءبىرى – ءتىل, ءبىرى – ءدىلىڭ جۇرەكتەگى» دەپ ءحى عاسىر عۇلاماسى ءجۇسىپ بالاساعۇن ايتقانداي, ءسوز اناسى دا, ءىس اناسى دا – مەملەكەتتىك ءتىل ەكەنىن جەتىك بىلگەن مەملەكەت باسشىسى ءوز جولداۋىندا 2017 جىلعا قاراي مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلەتىن قازاقستاندىقتار سانىن 80 پايىزعا دەيىن, ال 2020 جىلعا قاراي 95 پايىزعا جەتكىزۋ مىندەتىن قويدى.
ەل ءۇشىن, سول ەلدىڭ مۇڭى مەن مۇقتاجىن, ارمان-تىلەگىن تال بەسىكتەن بويىنا سىڭىرگەن, ۇلت تىلىندە تاربيەلەنگەن ادام عانا شىن مانىندە ەل كوشباسشىسى بولا الادى. ءوز حالقىنىڭ تاريحي تامىرىنان ءنار الىپ وسكەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ – قازاقستاننىڭ رۋحاني كوسەمىنە اينالعان كەمەڭگەر تۇلعا. قىزمەت بابىمەن بولعان كەزدەسۋلەردە ول كىسىنىڭ ۇلكەن ساياسي تۇلعا ەكەنىنە سان مارتە كوزىم جەتكەن ەدى, بۇگىندە ەلباسىنىڭ جارقىن ىستەرىنە سۇيسىنە قاراۋمەن كەلەمىن. تەك ۇزاعىنان سۇيىندىرگەي دەپ تىلەيىك!
نۇريدين بالقياەۆ,
پروفەسسور, تۇركىستان
قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى.
الماتى.