ماقپال جۇماباي تەرەڭدىك دالا ءيىسى, دالا ءيىسى قانداي! قالاردايمىن جۇپارىنا قانباي... ءتاتتى دەيدى, ءتاتتى دەيدى ونى, ءومىر ءدامىن سەزەمىسىڭ, تاڭداي؟! سەزىمتال ەم. ساتقىندىقتى سەزەم. ۇنامايسىڭ, سەزىمى جوق كەزەڭ... ماقپال-جىرلار جۇرەگىڭدى ءتۇرتىپ, وياتقانشا بارلىعىنا توزەم. ويدىڭ ءتۇبى... و, نە دەگەن تەرەڭ! وعان ەندى قۇلامايمىن دەپ ەم. ەسىم جيسام... باسىم سۇيەپ ساعان سولق-سولق ەتىپ جىلاپ جاتام, ولەڭ! سولق-سولق ەتىپ جىلاپ جاتام, ولەڭ... تۋعان ءۇي نوسەرلەرىن جانىمنىڭ توككىزەمىن, كەرۋەنىن مۇڭداردىڭ شوككىزەمىن, انەبىر كۇن كوزىمنەن قۇلاپ تۇسكەن ەركەلىكتىڭ سىنىعىن جەتكىزەمىن, تۋعان ءۇي! تۋعان ءۇي! بالالىقتىڭ ەلەسىن ماپەلەگىن, ەسەيگەم جوق. ماڭگىگە بوپەڭ ەدىم. جۇرەگىمدى وراپ اپ ورامالعا مەن وزىڭە قايتادان اكەلەمىن, تۋعان ءۇي! تۋعان ءۇي! سەندەگى وي-سەنىمدەر – ەرەك الەم, تۇلەيدى ودان سەزىم دە, تۇلەيدى ولەڭ. اق داۋىلدى شاعىمدا قابىرعاڭا قاباعىمدى سۇيەپ اپ, تۇرەگەلەم, تۋعان ءۇي! تۋعان ءۇي!
ينديرا كەرەەۆا ...كەيدە سەلدىر بولعانمەن, ءتۇزۋ شىققان ءتۇتىنى, مەيىرىمگە قۇرىلعان بارلىق بولمىس-ءبىتىمى, وتانىم بار ۋىعىن اكەم-انام قاداعان باقىتتى ءارى جۇپىنى... سول وتاندا وسكەن-ءدى كۇزدى سۇيگەن ءبىر اقىن, مىنەزى بار كەيدە جەل, كەيدە قۇيىن, سۇراپىل. ءتۇنى بويى وي كەزىپ, جان اناسىن جىلاتىپ ال تاڭەرتەڭ «ءبىر ولەڭ جازدىم» دەپ كەپ تۇراتىن. تۇندە تۋعان تۇمسا جىر... اقىن وقىپ بەرەتىن. سوندا اناسى ءۇنسىز كەپ ماڭدايىنان وبەتىن; ال اكەسى اقىننىڭ اقىندىعىنا قىزىنىڭ ەش كۇمانسىز سەنەتىن. ءجابىر كورىپ جۇرسە دە جانىنداعى دوسىنان, وتانى بار سول اقىن جوق ەدى استە جاسىعان. «اقىنمىن» دەپ ەركەلەپ قۇلاي كەتسە الدىنا «بالاسىڭ» دەپ اناسى يىسكەيتىن-ءدى شاشىنان. كەزدەسسە دە تالاي ور, تالاي قيىن جولدا سىن, بىلەتىن-ءدى ول اقىن ەش جاماندىق بولماسىن. اششى جەلدىڭ وتىنەن جاۋراماي- اق ءوتتى ول, سول وتانى بولعاسىن... تاعدىر تاجال بوپ كەلىپ, توبەسىنەن تونەتىن, ساتتەردە دە ىقتايتىن امالسىزدان جەل ءوتىن. سول وتانى اقىندى جەم قىلماسىنا يت-قۇسقا يمانىنداي سەنەتىن... ...ءومىر - وزەن دەيتىندەر, راس ايتقان-اۋ, شاماسى, (مىنا قىرسىق اقىننىڭ ەسەيگەنىن قاراشى): «اقىنمىن!» دەپ الدىنا قۇلاي كەتتى بۇگىن دە, «بالاسىڭ» دەپ جىميار دەدى مە ەكەن اناسى؟! (اقىن ءۇشىن جۇماق تا تاتىمايدى بۇل ۇيگە!) بۇل وتاندا جىل جايلى, ايى كوكتەم, كۇنى يگى. ... «اقىنمىن» دەپ ەركەلەپ قۇلاي كەتكەن قىزىنا «اناسىڭ!» دەپ اناسى ءۇنسىز عانا جىميدى... *** ءبىر عۇمىرعا ەسەيدىم, قاراشىقتا تۇر جاسىم. سەن نە دەيسىڭ مۇنىما, ايتشى, تاعدىر-قۇرداسىم؟... شاتاعىم جوق تىرلىكتە. ەسسىز اقىن عانامىن, ء(ومىر نەسىن بۇلداسىن...) باقىتتىمىن قانشالىق - سورىم سونشا بەس ەلى, قاسىم دا جوق قاسىمدا, دوسىم دا جوق كەشەگى... كورەتىنىم - كەي ءساتتىڭ كيەسىنە تۇرمايدى, ءا.. ەستىگەنىم تاعى دا... بازبىرەۋدىڭ وسەگى... كورۋ ءۇشىن كەلگەندەي اۋىر ەمەس مۇنداي سىن, ەي, تىرشىلىك, ءبارىبىر تىرشىلىكتەن جۇردايسىڭ! ... ەسسىز اقىن عانامىن. اداسامىن ادەيى, ءبىر عۇمىرعا ەسەيتتىڭ, ەندى نەڭدى بۇلدايسىڭ؟.. ءومىرىم-اۋ...
جانات جاڭقاش ۇلى وراز-مۇحامەد (تۇتقىن) ون سان وقتى ونداننىڭ ۇلى, وردادا تۇعىر ورىنى. كرەملدە العاش بولعاننىڭ ءبىرى, كەرمەندە قالدى قورىمى! شىعايدان قالعان شاڭىراق ەدى, شىڭعىستىڭ تىكە جالعاسى. تاۋەكەل سوندا اڭىراپ ەدى, تۇتقىن بوپ كەتكەن قالعاسى! «وردا شايقالدى, كۇرسىندى قىرات, ون التى دا ەدى بۇل ءبورىڭ. جونىڭدى كۇدىرەيتىپ, ءجۇرىسىڭدى بىراق, وعلان عوي دەدى كۇللى ەلىڭ! دوڭىز ساسىعان, قاۋعا ساقالدى, كاپىرگە تۇتقىن بولدىڭ با؟ بەرسەڭ دە قولدان جاۋعا شاھاردى, ءوزىڭدى بەرمەي, ولە سالمادىڭ با ورنىڭدا؟! التى قىراتتى اسىرا قۋايىن, اتاسى تەكسىز بۇل ەلدىڭ! دارەتىمدى پاتشالارىنىڭ باسىنا قىلايىن, جىبەرگىن مەنى, جىبەرگىن!!!» اتىندا تۇر, ەر قاعاننىڭ بولمىسى, زاتى دا بۇنىڭ تاۋەكەل! ۋاقىت ەمەس دەيدى اتالىق ون كىسى: «ورىستى قازىر جاۋ ەتەر!» ازبانقارا كىسىنەدى, سوڭعى كۇشىن ءبىر جيىپ, كۇرەك ءتىسى كورىنەدى اعارعان. تۇتقىنعا ول تۇرعانداي-تىن ىرجيىپ, كوز مونشاعىن شاشىپ الىپ جاناردان... *** قىزىڭنان ار, كەتكەن بۇل ۇيات ۇلدان, شامپان-كوڭىل شايقالىپ ءجيى اتىلعان... ءوز ءرولىمدى تابا الماي سەندەلەمىن, ءومىر دەيتىن وسى ءبىر تەاتردان. ويناماسقا شارام نە؟ شامام قانى؟ قانشاما ادام ويىنىن تامامدادى. ءوپ-وتىرىك ولە ساپ اكتەرلەرشە, قايتا وينايتىن سەكىلدى ماعان ءبارى. سەن دە وينايسىڭ, ويناتار كۇشتەپ پاقىر, ءوڭ-بوياۋىن ءومىردىڭ تۇستەپتى اقىل. ءومىر - تەاتر, ال سەنىڭ بار عۇمىرىڭ – وزىنشە ءبىر سپەكتاكل. كوككە قارا, تاباندا تاستى كورمە, تۋلاپ بەرسە اعادى تاسقىن ورگە. قۇلقىنىڭا قۇل بولماي, بۇل ومىردە, مىقتى بولساڭ ويناپ كور باستى رولدە! *** عارىشتىق زəۋ كوگىنەن تومەنگە ەلىپ, تۇرعاندا قۇداي ماعان ولەڭ بەرىپ. جاساندى جەر سەرىگى سىزىپ بەرگەن, جەلىدە مەن وتىرمىن كوگەندەلىپ. جەلىدە عالام وتىر كوگەندەلىپ, قارا ولەڭدى توبىقتان تومەن كورىپ. تىلسىمنىڭ تۇما جىرىن ەستىمەيتىن, نە دەگەن ماق ۇلىق ەڭ توبەڭ بەرىك؟ كوكىرەگىن شەر باسقان, كوزىن ءىرىڭ, قانداي ەسسىز, تۋىندى ءوزى مۇنىڭ؟ ادام بولىپ كەتەر دەپ كۇتكەن قۇداي, كەرەمەتىن قاراشى ءتوزىمىنىڭ؟ مەندەي شەرلى تاڭداپ اپ, تومەنگى ەلدەن, قۇداي ماعان قۇبىلتىپ ولەڭ بەرگەن... Əلەۋمەتتىك جەلىدە ماڭىراپ تۇر, ادامزاتىڭ قوزىداي كوگەندەلگەن!
باقىتگۇل باباش ابايسىزدا جارعا جىعىپ كەتكەن ەڭ. كەشىرىم بە مەنى وكسىتكەن؟ كەك دەمەن... تالاي سىزداپ, سىنالعاندا جۇرەگىم, اداسۋدىڭ قاسىرەتىن شەكتى ولەڭ. قالاي ءسۇيدىم, سولاي ەندى جەك كورەم. تىم بيىككە بالاپ الىپ ءوزىڭدى, قۇلدىرادىم. كىم ايادى سەزىمدى؟ جان كۇيىككە تولىپ الدى, ءتوزىم-كۇل. تۇك كورمەيتىن بولىپ الدى كوزىم بۇل. ءاپ-ادەمى قيالىمدى قيراتىپ, -سەنسىز دە ءومىر سۇرەم, -دەسەڭ, ءوزىڭ ءبىل! *** سول كەزدەر-اي, وت كەشكەن جۇرەگىممەن, ەلەڭ قىلماي كۇيەرىم, ورتەنەرىم. كوڭىل - سىنىق, بۇل كۇندە, ءومىر - سۋىق. ە, و باستان باقىتىم كەلتە مەنىڭ. ەندى كىمگە وكپەلەپ, كىنالايىن؟ (كولەڭكەسىن كورسەتپەس ءسىرا دا ايىم.) ەسسىز قىزدىڭ كەشە كور ەركەلىگىن, تاعدىرىم, سىيدى باسقا سۇرامايىن! اپپاق گ ۇلى سەزىمنىڭ سولادى ما, بىلمەيمىن, كوزەمە ۋ تولادى ما؟ قارا ءتۇننىڭ سۇيەنىپ يىعىنا, ءبىر جىلاپ الۋىما بولادى ما؟ دۇنيە... *** كىمگە كەرەك جانارىم جاس توككەنى؟ كىمگە كەرەك وكىنىشىم, وكپە, مۇڭ؟ سەن دە ءبىر كەز مەنەن جەرىپ كەتكەنسىڭ, كولگىر كويلەك كيىپ الىپ, كوكتەمىم... كىمگە كەرەك ار بەكىگەن سوزدەرىم, كىمگە كەرەك جان دەرتىنە توزگەنىم؟ سەن دە ءبىر كەز مەنەن ارتىق كورگەنسىڭ, بوتالاعان باسقا قىزدىڭ كوزدەرىن... تاس توبەمدە قارا ءتۇن تۇر تەك ءتونىپ, ەسىل كۇندەر ەسسىزدىكپەن كەتتى ءولىپ. ءومىر كەشىپ ءجۇرمىن بۇگىن, سەنى ەمەس, كەشىرىمشىل جۇرەگىمدى جەك كورىپ... ايزادا سادۋاقاسوۆا قىزعانىش باسقا بىرەۋدى جىلىتتىڭ مەيلىڭ, ۇناعان شىعار, ۇناسا... مەن ەندى ونى ۇمىتتىم دەيمىن, ۇمىتتىم دەيمىن, سۇراسا! ەستەلىكتەردى جاقتىم دا, جىرتتىم! جىلاسا, پاراق جىلاسىن... سۋرەتتەرىڭنىڭ كوزدەرىن قۇرتتىم, ۇناسا, سول قىز ۇناسىن! كىتابىڭ مەنەن قالامىڭدى دا, ورتەپ تاستادىم, ال كەگىن! باپتاپ جۇرەتىن بالا مۇڭدى دا, تاپتاپ كەتكەندى... قايتەمىن؟! قيىلا قاراپ, قيماعان كۇندى, شۋاقتى شاققا شالدىرام! جان-جۇرەگىڭمەن سىيلاعان گۇلدى, قاردىڭ ۇستىندە قالدىرام! دۇنيەدە مىناۋ ساۋاپ تەرمەستەن, تارازى بولماس تەڭ ءىسىن. حابارلاسساڭ دا, جاۋاپ بەرمەستەن, جات جانعا بەرەم كەلىسىم! بولماعاندايىن بارلىعىن, باردى, جول باستارمىز دا جاسقانا... بەيمالىم ماعان تاعدىرىڭ ارعى, جۇزىك تاعارسىڭ... باسقاعا! تاپپاعاندايمىن سوزىمە تۇراق, ۇمىتقانىمدى سەزىپ پە؟ ولەڭىم-باتىل, وزىنە بىراق, نە دەر ەكەنمىن كەزىكسە؟... سىر كوزقاراس تا, ءسوز تالاس تا وزگەرگەن, ءۇمىت ەمەس, كۇدىك كورەم كوزدەردەن. بالا شاقتا بولاشاققا كوز تىگىپ, وزگەرمەيمىن دەپ نەسىنە ءسوز بەرگەم؟! وزگەردىم عوي, بۇرىنعىداي ەمەسپىن, مەنى ەندى سۋىققاندى دەمەس كىم؟ ءوزىم سونشا جەك كورەتىن ومىردە, وزىمشىلدەر قاتارىمەن تەڭەستىم. بالالىق كەز... دوستار ءۇشىن جىلاعام, ءومىر زاڭى سول كەزدەن-اق سىناعان. مەنىڭ سوندا تىم كىرشىكسىز جانىمدى, تۇسىنبەپتى ۇلكەن-كىشى ءبىر ادام... ءومىر, سەنىڭ ويىندارىڭ كۇلكىلى, ويلاپ تاپقان تاعدىر دەيتىن تۇلكىنى. تاتۋلىققا شاقىرا الماي دوستاردى, تاس كوڭىل بوپ كەتكەم سولاي ءبىر كۇنى. بالالىقتى دانالىقپەن وبەكتەپ, قارتتار كورسەم, دەمەسۋشى ەم كومەك دەپ. انام مەنىڭ قۇيۋشى ەدى ساناما, ۇلكەندەردەن باتا الۋ كەرەك دەپ... شۋلى دۇنيە شىرماۋىندا جۇردىك تە, ءدال وسىلاي بولاتىنىن بىلدىك پە؟ قارت اتانىڭ جولىن كەستىك اڭداماي, قالا دەيتىن تىم قاربالاس تىرلىكتە. ...سول قاريا كەيىپ جاتتى وكپەلى, دۇرىس شىعار ونىڭ ءبىزدى سوككەنى. قىرسىق اتقىر, كەڭ شاھارلى قالادا, بىزگە باسقا وتەتىن جول جوق پا ەدى؟! سودان بەرى اڭعالدىقتان جيرەندىم, سودان بەرى, جۇباتپاۋدى ۇيرەندىم. ايتپەسە مەن, ءدال سەندەي بوپ ءسىڭىلىم, ءدال سەندەي بوپ ادامداردى سۇيگەنمىن!... *** بىلەم, انا, الاڭداتار تاعدىرىم, ىشتەي مەن دە سەزىپ ءجۇرمىن بارلىعىن. كەيبىر كۇندەر اق قار ايتسا مۇڭدارىن, كەي ساتتەردە سىر شەرتەدى جاڭبىر ءۇن. قيالشىل دەپ ويلايسىڭ با جاس ارمان؟ تابيعاتپەن تىلدەسەمىن قاشاننان. سۇلۋلىققا قالاي عانا تويارسىڭ, جاراتقاننىڭ جارلىعىمەن جاسالعان؟! سىرلاسقاندا جانامالاپ ايتاسىڭ, دەيسىڭ, بىلەم, عۇمىر جولىن بايقاسىن. «بۇل ومىرگە باقىت ىزدەپ كەلەسىڭ, بۇل ومىردەن باقىت كۇتىپ قايتاسىڭ». بىراق مەندە بولماس ولاي, جان انا, باعىت بەرىپ وتىراسىڭ بالاڭا. قاناعاتشىل بولسا ادام, باقىتتى, وسى ۇعىمدى ءتۇيىپ كەلەم ساناما. سەزەم انىق, يمان نۇرى مول اعىن, ۋايىم كەشىپ, جابىرقاما تولا-مۇڭ. ادامدارعا دەمەۋ بولار, سۇرىنسە, ەڭ جاقسى دوس, ەڭ جاقسى ادام بولامىن. تالابىم مەن تۇسىنىگىم ورنىققان, سولدى تۇزەپ, اقىلىڭمەن وڭدى ۇققام. ازاماتتىڭ ۇلگىسىندەي جان اكەم, جار تاڭداۋدان جاڭىلمايمىن سوندىقتان. باسقا جەردە جاي دا بولەك, كۇي-بوتەن, بولا المايدى ءوزىڭ وسكەن ۇيگە تەڭ. بولاشاقتا بالاما دا وزىڭدەي, سالت-ءداستۇر مەن ادامدىقتى ۇيرەتەم. اتا-انام بار, ەڭ اۋەلگى تىرەگىم, جابىرقاما, مەن بولامىن ءبىر ەمىڭ. كوڭىلدەرگە كوكتەم سىيلاپ جايدارى, بارعان جەرگە شۋاق شاشىپ جۇرەمىن. بىلەم, انا, الاڭداتار تاعدىرىم, ىشتەي مەن دە سەزىپ ءجۇرمىن بارلىعىن. سوندىقتان دا, سەن ايتپاعان سىرلاردى, كەي ساتتەردە شەرتەدى كەپ جاڭبىر ءۇن... رەداكتسيادان: ءسوز سوڭىندا وقىرماندارىمىزدان وسى باستامامىز تۋرالى. مۇنداعى جاس اقىنداردىڭ جىرلارى تۋرالى ويلار مەن ۇسىنىستار كۇتەتىنىمىزدى ايتقىمىز كەلەدى.