دۇبىرگە تولى دۇنيە
ەكى كۇننەن كەيىن تاجىكستاندا پارلامەنتتىك سايلاۋ وتەدى. بۇعان ىشتە دە, سىرتتا دا ايرىقشا نازار اۋدارىلىپ وتىر. ويتكەنى, بيىلعى سايلاۋدا ساياسي كۇشتەردىڭ اراسىنداعى كۇرەس ادەتتەگىدەن تارتىستى بولادى دەگەن بولجام بار. وعان ءتۇرلى جاعدايلار اسەر ەتپەك.
بۇرىندارى بيلىكتىڭ, پرەزيدەنت ەمومالي راحموننىڭ حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسى (حدپ) داۋسىز جەڭىسكە جەتەتىن دە, بالامالىقتى, دەموكراتيانى اڭعارتۋ ءۇشىن ونشاقتى ورىن باسقا پارتيالاردىڭ ۇلەسىنە تيەتىن. ادەتتە, كۇرەسكە ەلدەگى اۋىزعا ءىلىنىپ جۇرگەن 8 پارتيا ءتۇسىپ, پارلامەنتتىڭ تومەنگى پالاتاسىنداعى (مەدجليسي نامويانداگون) 63 ورىن ءۇشىن كۇرەسەتىن. بۇل ورىنداردىڭ 22-ءسى پارتيالىق تىزىممەن انىقتالسا, 41-ءى جەكە مانداتتىق وكرۋگتەر بويىنشا انىقتالادى. سوڭعىسىنا, پارتيالارمەن قاتار, وزدەرىن ۇسىناتىندار دا قاتىسادى.
كۇرەسكە تۇسەتىن پارتيالاردىڭ اتىن دا اتاي كەتەيىك. حدپ-دان باسقا يسلامدىق جاڭعىرۋ پارتياسى (يجپ), كوممۋنيستىك پارتيا (كپ), ەكونوميكالىق رەفورما پارتياسى (ەرپ), اگرارلىق پارتيا (اپ), دەموكراتيالىق پارتيا (دپ), سوتسياليستىك پارتيا (سپ) جانە سوتسيال-دەموكراتيالىق پارتيا (سدپ). قازىرگى پارلامەنتتە حدپ 55 مانداتقا يە بولسا, يجپ, كپ, ەرپ جانە اپ ارقايسىسىنىڭ ەكىدەن ورىندارى بار. باسقا ءۇش پارتيا جاي عانا قوسا شاۋىپ جۇرگەندەر. ەشقانداي كواليتسياسىز-اق حدپ پارلامەنتتە ءوز دەگەنىن وتكىزىپ كەلەدى.
ساراپشىلار بيىل جاعداي ءبىرشاما وزگەرەدى دەگەندى ايتادى. ارينە, حدپ-نىڭ جەڭىسىندە ەشكىمنىڭ داۋى جوق. بىراق بيىل ەڭ الدىمەن يجپ ونىمەن تىرەسىپ كورمەك دەيدى. ونىڭ باستى سەبەبى, باسقا جەرلەردەگىدەي, ءدىني كۇشتەردىڭ ءبىرشاما جاندانۋى. يجپ باسشىلىعى مۇنى قاپى جىبەرمەۋگە تىرىسپاق. ەلدەگى جالپى ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ كۇردەلىلىگى دە پارتيالار ءۇشىن بيلىك پارتياسىنا سىن ايتۋعا, سونداي-اق, ءوز باعدارلامالارىن بەلسەندى جارنامالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
يجپ-نىڭ ءبىرىنشى اتالۋىندا ونىڭ مۇشەلەرىنىڭ سانى دا ايتارلىقتاي, بەدەلى دە بار. تەك ىشتە عانا ەمەس, بۇلاردى سىرتتا دا قولدايتىندار تابىلىپ وتىر. قولداعاندا, تۇركيا مەن رەسەيدەگى قارجىلىق قۇرىلىمداردان ايتارلىقتاي كومەك كۇتىپ وتىرعان كورىنەدى. سونداي-اق, بۇل پارتيا سىرتتاعى تاجىك يمميگرانتتارىنا دا ارقا سۇيەمەك. يجپ كوسەمى مۇحيتدين كابيري سول سىرتقا ءبىراز ۋاقىت شىعىپ تا قايتقان. حدپ ولاردان كادىمگىدەي قاۋىپتەنەتىن سىڭايلى.
ەلدەگى پارتيالاردىڭ الەۋەتىن ولاردىڭ دەپۋتاتتىققا قانشا ۇمىتكەرلەر ۇسىنۋلارىنان دا اڭعارعاندايسىڭ. حدپ-نىڭ پارتيالىق تىزىمىندە 27 ۇمىتكەر بولسا, جەكە مانداتتىق وكرۋگتەر بويىنشا دا ءبىر-بىردەن ۇمىتكەرلەرى بار. يجپ-دا پارتيالىق تىزىمگە 27 ادام تىركەگەنمەن, جەكە وكرۋگتەردىڭ تەك 19-ىندا عانا كۇرەسكە قوسىلماق. باسقا پارتيالار كورپەلەرىنە قاراي كوسىلىپ, كوپ دالاقتاپ شابۋعا قوسىلماي وتىر.
ءسويتىپ, تومەنگى پالاتاداعى 63 ورىن ءۇشىن 288 ۇمىتكەر كۇرەسكە ءتۇستى. شىن مانىندە كۇرەس قىزۋ بولدى. پارتيالار, ۇمىتكەرلەر ءوز باعدارلامالارىن جارنامالاپ قانا قويماي, وزدەرىنىڭ ءسوزىن ءسويلەيتىن اقپارات قۇرالدارى ارقىلى قارسىلاستارىن قارالاۋعا دا باردى.
بيىلعى سايلاۋدىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى دەۋگە بولار – ۇمىتكەرلەر اراسىندا ايەل ازاماتتاردىڭ سانى ادەتتەگىدەن ءبىرشاما كوپ بولىپ وتىر. 57 ايەل ازامات كۇرەسكە ءتۇسىپتى. ونى جاعىمدى ەرەكشەلىك دەسە ءجون. ءسىرا, داۋىس جيناعان پارتيالار جۇرتتىڭ ايەلدەرگە دەگەن ىقىلاسىن ەسكەرەتىن شىعار.
بۇرىندارى بۇل ەلدە سايلاۋ جاي ۇيرەنشىكتى شاراداي وتەتىن. ەندى ونى جۇرتشىلىق بيلىككە دەگەن سەنىم, باعا رەتىندە قابىلدايتىن بولىپ وتىر. پرەزيدەنت راحمونعا دا, ونىڭ بيلىكتەگى پارتياسىنا دا قازىرگىدەي كۇردەلى جاعدايدا حالىق سەنىمى اۋاداي قاجەت.
جاۋ ىزدەگەنگە ول وڭاي تابىلادى
سوڭعى كەزدە ۆەنەسۋەلا تىنىشسىز. جاقىندا عانا بۇل ەلدە ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعىنا بايلانىستى تولقۋلار بولسا, ەندى وپپوزيتسيا تاراپىنان مەملەكەتتىك توڭكەرىس جاسالماق ەكەن دەگەن ايىپپەن ەل استاناسى كاراكاستىڭ مەرى انتونيو لەدەسمانىڭ تۇتقىنعا الىنۋى جاعدايدىڭ ايتارلىقتاي كۇردەلى ەكەنىن اڭعارتادى.
وپپوزيتسيالىق كۇشتەردىڭ قارسىلىعىن تۇسىنۋگە بولار, ال اكىمشىلىك بۋىندارىنىڭ بيلىكپەن قايشىلىعى قيىن. پرەزيدەنت نيكولاس مادۋرونىڭ جاعدايى تىم كۇردەلى سىڭايلى. قالا باسشىسىن تۇتقىنداۋعا ارناۋلى قىزمەتتىڭ 150 اگەنتى قاتىسىپتى. ەسىكتى سىندىرىپ كىرۋگە بارعان. ساياسي كۇرەسكە سىيىسپايتىن ارەكەتتەر.
ال لەدەسما وزىنە تاعىلىپ وتىرعان ايىپتاۋلاردى مۇلدە مويىندامايدى. ول مۇنى وپپوزيتسيانى جايدان-جاي قارالاۋ, ونى بولشەكتەۋ ارەكەتتەرى سانايدى. بيلىك وتكەن جىلعى قاقتىعىستارعا دا لەدەسمانىڭ قاتىسى بولدى دەگەندى ايتادى. استانا مەرى سياقتى ۇلكەن لاۋازىمداعى قايراتكەرلەردىڭ ءجۇرىس-تۇرىسى, ارەكەتتەرى دە كوپشىلىكتىڭ كوز الدىندا, ولارعا كىنا تاعا سالۋ قيىن. ونىڭ ۇستىنە, ونى قاماۋعا الۋعا وردەر دە بەرىلمەگەن كورىنەدى.
انتونيو لەدەسمانىڭ وپپوزيتسيادا ەكەنى دە, ول «باتىل ادامدار اليانسى» پارتياسىنا جەتەكشىلىك ەتەتىنى دە بەلگىلى. كۇرەس اشىق, وركەنيەتتى جولمەن جۇرگىزىلەدى. جۇرتتىڭ نارازىلىعىن تۋدىرىپ وتىرعانى – بيلىكتىڭ نەگىزسىز كىنا تاعىپ, سوعان وراي جوسىقسىز ارەكەتتەرگە بارۋى. قالا تۇرعىندارى اراسىندا تولقۋلار پايدا بولعان. پرەزيدەنت مادۋرو بۇدان قورىقپايتىنىن, ءوزىنىڭ جاۋلارىنا قارسى پارمەندى شارالار قولداناتىنىن مالىمدەدى.
جالپى, قازىرگى بيلىك وزىنە جاۋ ىزدەۋگە قۇمار. وزدەرىنىڭ سوتسياليستىك جۇيەگە نەگىزدەلگەن باعىت-باعدارىنا ىشتە دە, سىرتتا دا جاۋ كوپ كورىنەدى. الەمدەگى مۇناي قورى ەڭ كوپ ەلدەگى حالىقتىڭ تۇرمىس جاعدايى تومەن بولسا, ول ىشكى جانە سىرتقى جاۋدىڭ ارەكەتىنەن دەيدى. ىشكى جاۋ بەلگىلى – وپپوزيتسيا, ال سىرتقى جاۋ دەگەندە, ول وسال ەمەس – اقش يمپەرياليزمى. جانە مۇنى جاي ەمەس, ايقايلاپ ايتادى. سودان دا وعان اقش مەملەكەتتىك دەپارتامەنتى جاۋاپ بەرۋگە ءماجبۇر.
اقش-تىڭ اق ۇيىندە وتكىزىلگەن بريفينگتە ءباسپاسوز حاتشىسى دجوش ەرنەست ۆەنەسۋەلا باسشىسىنىڭ اقش-تى ايىپتاۋىن ەسەرلىك دەپ سيپاتتاپ, ەشقانداي نەگىزى جوق دەپ مالىمدەدى. مەملەكەتتىك دەپارتامەنتتىڭ تاراتىلعان مالىمدەمەسىندە ۆەنەسۋەلا اقش-تىڭ اسا ءىرى ساۋدا ارىپتەسى دەپ اتاپ كورسەتىلگەن. ءباسپاسوز حاتشىسى جۋرناليستەردىڭ مادۋرونىڭ ايىپتاۋىنا جاۋاپ رەتىندە ۆەنەسۋەلاعا قارسى سانكتسيالار قولدانىلا ما دەگەن سۇراقتارىنا جاعدايدى وڭالتۋعا باعىتتالعان ءبىرشاما «قۇرالدار» قاراستىرىلىپ جاتقانىن ايتتى. بىراق ونىڭ نە ەكەنى ناقتىلانباعان.
جاۋ ىزدەگەندەرگە ونىڭ وڭاي تابىلاتىنى دا انىق. ۆەنەسۋەلا بيلىگى وپپوزيتسياعا قارسى ءوزىنىڭ جوسىقسىز ارەكەتتەرىمەن ونىڭ قارسىلىعىن كۇشەيتسە, اقش-تى ايىپتاپ, ونىڭ دا قارسى شارالارىنا ۇشىراماق. ال جاۋدىڭ كوپ بولعانى جاقسى ەمەس.
ماماديار جاقىپ, جۋرناليست.