ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ عىلىمي قاۋىمداستىق الدىندا سويلەگەن سوزىندە عىلىم مەن بيزنەستىڭ جۇيەلى ينتەگراتسيالانباي وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. عىلىمعا بولىنەتىن قارجى ءوسىپ كەلەدى. عىلىمي ۇيىمدار مەن عالىمداردىڭ دا سانى ارتقان. الايدا عىلىمنىڭ ەكونوميكاداعى ۇلەسىن ناقتى كورە الماي وتىرمىز.
«مەملەكەت كەيىنگى التى جىلدا عىلىمعا ارنالعان قارجىنى بىرنەشە ەسە ۇلعايتتى. جىل سايىن عىلىمعا 200 ميلليارد تەڭگەدەن استام, ءتىپتى, بۇدان دا كوپ, 500 ميلليون دوللاردان اسا قارجى بولىنەدى. بۇل – قازاقستان ءۇشىن قوماقتى اقشا. الايدا عىلىمدى قارجىلاندىرۋدىڭ ناقتى ناتيجەسىن ازىرگە كورە الماي وتىرمىز. عىلىمي ازىرلەمەلەردەن اۋىز تولتىرىپ ايتارلىق ەكونوميكالىق اسەر جوق. بۇل جاعدايدىڭ سەبەپتەرىن انىقتاۋىمىز كەرەك. عىلىم اكادەمياسى, ءتيىستى ينستيتۋتتار, عالىمدار مەن بيزنەس-قوعامداستىق وسى تىعىرىقتان شىعاراتىن ۇسىنىس بەرۋگە ءتيىس. باسقاشا ايتقاندا, عىلىمي ازىرلەمەلەردى كوممەرتسيالاندىرۋدى قولعا العان ءجون. نەگىزى, بۇل الدەقاشان ورىندالۋعا ءتيىس مىندەتى ەدى. بولىنگەن قارجىعا قاراماستان, عىلىمنىڭ ەكونوميكاداعى ۇلەسى تومەن دەڭگەيدە قالىپ وتىر. ۇكىمەت عىلىمدى باسقارۋدىڭ ناتيجەگە قۇرىلعان جانە بيزنەسپەن سەرىكتەستىكتى دامىتۋدى كوزدەيتىن ءتيىمدى مودەلىن جاساقتاۋى كەرەك», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
ۇعا اكادەميگى ايدارحان قالتاەۆتىڭ ايتۋىنشا, تەحنولوگيانى ازىرلەۋ مەن ونى وندىرىسكە ەنگىزۋدە تۋىندايتىن ماسەلە كوپ. «ەل ەكونوميكاسىنىڭ باسىم كوپشىلىگىن پايداسى مول ۇلكەن جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار نەمەسە مونوپوليستەر قۇراپ وتىرعان قازىرگى جاعدايدا, عىلىمنان كەلەتىن 10-15 پايىز پايدا ولارعا ماڭىزدى ەمەس. سوندىقتان ولاردى عىلىمعا شىنايى قىزىعادى دەپ ايتۋ قيىن. بۇعان ءبىزدىڭ «قازاتومپروم» ۇاك-مەن 15 جىلدان بەرى ىنتىماقتاسۋعا تىرىسقان جەكە تاجىريبەمىزدەن كوزىمىز جەتتى. كەن يگەرۋشى كومپانيالاردى عىلىمعا ينۆەستيتسيالاۋعا ىنتالاندىراتىن جاعداي جاساۋ تەك مەملەكەتتىك دەڭگەيدە عانا ىسكە اسۋى مۇمكىن. بىراق عىلىمدى قوعام مەن ەلدىڭ ومىرلىك ماڭىزدى مۇددەسىنە ساي كەلەتىن باعىتتار بويىنشا قولداۋ جانە دامىتۋ ەكونوميكانىڭ قۇرىلىمىنا تاۋەلدى ەمەس. بۇل ۇكىمەتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى سانالادى», دەدى اكادەميك.
سونداي-اق عالىم ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنىڭ مۇددەسىنە وراي ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ بازاسىندا مىناداي باعىتتار بويىنشا ۇلتتىق عىلىمي زەرتحانالار قۇرۋ ورىندى بولار ەدى دەگەن پىكىرىن ءبىلدىردى. بىرىنشىدەن, جەردى, سۋدى جانە مينەرالدىق رەسۋرستاردى ۇتىمدى پايدالانۋ, ەكىنشىدەن, كۇن, جەل جانە گەوتەرمالدى ەنەرگيا كوزدەرىن ءتيىمدى پايدالانۋ, ۇشىنشىدەن, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە سالاماتتى ءومىر سالتى, تورتىنشىدەن, جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋ جانە ۇشقىشسىز اپپاراتتار, روبوتتاردى دامىتا وتىرىپ, ەكونوميكادا پايدالانۋ. عالىمنىڭ ايتۋىنشا, عالىمدار جاساعان كەيبىر ونىمدەردى وندىرىسكە ەنگىزۋگە بولادى. كەيبىر ونىمدەر ەنىپ تە جاتىر. بىراق ولاردىڭ بولشەكتەرىن دەرلىك شەتەلدەن ساتىپ الۋعا تۋرا كەلەدى. سوندىقتان عالىمدار جاساپ شىعارعان روبوت, جىلۋ ناسوسى, باسقا دا بۇيىمدار اسىرەسە, قىتايدىكىنەن قىمبات بولىپ شىعاتىنى ءارى باسەكەلەستىكتى كوتەرە المايتىنى دا وسى سەبەپكە بايلانىستى.
«قازاقستان تەحنولوگيالارىن كوممەرتسيالاندىرۋ ورتالىعىنىڭ» باس ديرەكتورى قۇرمانعازى وماروۆتىڭ پىكىرىنشە, عىلىمدى جۇيەلى دامىتۋعا عىلىمي زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستى كوممەرتسيالاندىرۋ جۇيەسىن ءتيىمدى ەتۋدە مينيسترلىكتەردەن تاۋەلسىز, پرەزيدەنت اكىمشىلىگى نەمەسە ۇكىمەت جانىنان يننوۆاتسيالىق دامۋ جونىندەگى اگەنتتىك قۇرۋ قاجەت. يننوۆاتسيانىڭ دامۋى عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنە عانا ەمەس, ول بارلىق مەملەكەتتىك ورگان قىزمەتىنە تيەسىلى. ال ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىنا جاۋاپتى ۆيتسە-مينيستر وسى اگەنتتىك جۇمىسىن قاداعالاۋعا ءتيىس.
«يننوۆاتسيا ەكونوميكامەن تىعىز بايلانىستى. الايدا جۇيەلى جۇمىس بولماعاندىقتان, ونى دامىتۋعا جاۋاپتى ورگان تاراپىنان بىرقاتار كەمشىلىك كەتتى. ناقتى ايتقاندا, جاۋاپتى قىزمەتكەرلەردىڭ ءتيىستى ءبىلىمى مەن قۇزىرەتىنىڭ بولماۋى سەبەبىنەن عىلىمي زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستاردى (عزتكج) كوممەرتسيالاندىرۋدى ۇيلەستىرۋ تومەن دەڭگەيدە قالىپ قويدى. 2015 جىلى قابىلدانعان «عىلىمي جانە (نەمەسە) عىلىمي-تەحنيكالىق قىزمەت ناتيجەلەرىن كوممەرتسيالاندىرۋ تۋرالى» زاڭعا سايكەس, سونداي-اق «عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى» زاڭدا كورىنىس تاپقانىمەن, عزتكج كوممەرتسيالاندىرۋعا ىقپال ەتەتىن ءتيىمدى باعدارلامالار ازىرلەنبەدى», دەيدى ساراپشى.
مۇنىمەن قوسا عىلىمدى قاجەتسىنەتىن يننوۆاتسيالىق ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ درايۆەرى بولۋعا ءتيىس حالىقارالىق دەڭگەيدەگى جوعارى تەحنولوگيالىق كومپانيالاردى قۇرۋعا جاعداي جاساۋ ۋاقىت كۇتتىرمەيدى.
«پاتەنت الۋدىڭ الەمدىك ستاتيستيكاسىندا بارلىق پاتەنت يەسىنىڭ شامامەن 70 پايىزى عىلىمي ۇيىمدار ەمەس, حالىقارالىق نارىقتا كوممەرتسيالىق مۇددەسى, عىلىمي زەرتحانالارى بار ءىرى كومپانيالار. بۇل كومپانيالار عىلىمي زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىسپەن, تابىسىن كوممەرتسيالاندىرۋمەن اينالىسقان كەزدە بارىپ الەمدىك نارىقتا باسەكەلەستىك ارتىقشىلىققا يە بولاتىنىن تۇسىنەدى. وكىنىشكە قاراي ەلىمىزدە ازىرگە حالىقارالىق دەڭگەيدەگى بىردە-ءبىر جوعارى تەحنولوگيالىق كومپانيا جوق. ول ءۇشىن ەل ۇكىمەتى تاراپىنان ءبىرىنشى كەزەكتەگى مىندەت – الەمدىك تەحنولوگيالىق كومپانيالاردى قالىپتاستىرۋعا قاجەتتى جاعداي جاساۋ. ونسىز ەلىمىز عىلىمدى قاجەتسىنەتىن, ەكونوميكاسى مىقتى يننوۆاتسيالىق دامىعان ەلدەر اراسىندا لايىقتى ورىن الا المايدى. كەيىنگى جىلدارى «BI Group», «Alageum ەlectric» سياقتى كەيبىر ءىرى كومپانيالاردا جەكە زەرتتەۋ ورتالىقتارىن قۇرۋ تاجىريبەسى قالىپتاستى. بۇل وتاندىق كومپانيالاردىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى جوعارى تەحنولوگيالىق كومپانيانى قالىپتاستىرۋداعى العاشقى قادامى بولىپ وتىر», دەدى ق.وماروۆ.
ال وزىندىك عىلىمي زەرتحانا مەن ورتالىقتار اشۋ ءۇشىن عىلىم جانە يننوۆاتسيامەن اينالىسقىسى كەلەتىن وندىرىستىك كومپانيالارعا عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىسىنا گرانتتىق قارجىلاندىرۋعا جول اشۋ قاجەت. بارلىق قاتىسۋشى, ونىڭ ىشىندە بيزنەسكە دە (كەم دەگەندە ساتىلىمنان العاشقى كوممەرتسيالىق العاشقى تابىس تۇسكەنگە دەيىن) يننوۆاتسيانى ازىرلەۋ مەن ەنگىزۋ كەزەڭىندە قوسىمشا جانە كورپوراتيۆتى قۇن سالىعى (0 پايىز) بويىنشا سالىقتىق جەڭىلدىكتەر قاراستىرۋ سالانى دامىتۋعا جاسالعان يگى قادامنىڭ ءبىرى بولماق. عىلىم مەن بيزنەستىڭ ينتەگراتسياسىندا يننوۆاتسيامەن اينالىسقىسى كەلەتىن بارلىق وتاندىق كاسىپكەردى بىرىڭعاي تسيفرلى پلاتفورماعا ەنگىزۋ دە قاجەتتىلىكتەن تۋىنداپ وتىر. وسى رەتتە بيزنەس پەن اكادەميالىق عىلىمي ورتا اراسىنداعى پەرسپەكتيۆالى عالىمدارعا باسەكەلەستىك تۋعىزۋ دا سالانىڭ ءبىر ارتىقشىلىعى بولماق. اكادەميالىق عالىمدار وسى كاسىپورىنداردىڭ عىلىمي زەرتحانالارىندا لايىقتى جالاقىعا جۇمىس ىستەپ, ستۋدەنتتەرگە بەرەتىن قاجەتتى ءبىلىم ءۇردىسىن جوعارى وقۋ ورىندارىندا جالعاستىرۋىنا ەش كەدەرگى بولمايدى.
اتالعان ماسەلەلەر ساراپشى تىلگە تيەك ەتكەن تۇيتكىلدىڭ بىرقاتارى عانا. عىلىمدى كوممەرتسيالاندىرۋ ماماندار دايارلاۋ, زاماناۋي تەحنولوگيالاردى مەڭگەرۋ, ازىرلەنگەن جوبانى سىناقتان وتكىزۋ, تيىمدىلىگىن, نارىققا سۇرانىسىن دالەلدەۋ سياقتى كەشەندى ءۇردىستى قامتيدى. ەكونوميكا سۇرانىسىنا وراي ونىمگە قول جەتكىزۋ ول ءبىر عانا عالىمنىڭ نەمەسە عىلىمي ۇجىمنىڭ عانا ەمەس, ساراپشى اتاپ وتكەندەي, جوعارى تەحنولوگيالىق كومپانيالاردىڭ تىكەلەي قاتىسۋىمەن ناتيجە بەرەتىنى انىق.
ءتۇيىن: قازىرگى تاڭدا عىلىمي قاۋىمداستىق تالقىسىنا تۇسكەن عىلىمدى دامىتۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى جان-جاقتى قاراستىرىلا باستادى. كاسىبي ورتا ەكونوميكاداعى عىلىمنىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋ, ازىرلەنگەن جوبالاردى نارىققا ەنگىزۋدىڭ تەتىكتەرىنە ماڭىز بەرىپ وتىر. ەندىگى كەزەكتە نارىق ويىنشىلارىنىڭ ۇسىنىسى مەن پىكىرى عىلىمدى دامىتۋعا باعىتتالعان كەشەندى باعدارلامادا نازارعا الىنسا يگى.
الماتى