قازاقستان ەكونوميكاسىندا جيناقتالعان تىكەلەي شەتەل ينۆەستيتسياسىنىڭ (بۇدان بىلاي – تشي) كولەمى 2024 جىلى 151,3 ملرد دوللار بولعان. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى ساۋدا جانە دامۋ جونىندەگى كونفەرەنتسياسىنىڭ «الەمدىك ينۆەستيتسيالار تۋرالى» بايانداماسىندا (بۇدان بىلاي – UNCTAD ەسەبى) وسىنداي دەرەك بار. بۇل كورسەتكىش سىرتتان تارتىلعان كاپيتالدىڭ ەل ەكونوميكاسىنداعى سالماعىن باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. باسقاشا ايتساق, شەتەل ينۆەستورلارى سالعان كاسىپورىندار, ءوندىرىس جوبالارى, تەحنولوگيالىق جابدىقتار مەن باسقا دا اكتيۆتەر ەل ەكونوميكاسىندا قانشالىقتى ىقپالدى ەكەنىن وسى كورسەتكىشتەن اڭعارۋعا بولادى.
151,3 ملرد دوللار. بۇل ساننان قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق ساياساتىنىڭ الەۋەتىن دە كورۋگە بولادى. ول ءۇشىن دەربەس ەكونوميكا رەتىندە ينۆەستيتسيا تارتۋ تاريحى ۇقساس ەلدەردىڭ كورسەتكىشىن قازاقستانمەن سالىستىرىپ كورەيىك. ينۆەستيتسيا تارتۋ تاريحى ۇقساس ەلدەر دەپ 1991 جىلى قازاقستانمەن بىرگە مەملەكەتتىلىگىن قالپىنا كەلتىرگەن 14 رەسپۋبليكانى ايتىپ وتىرمىز.
بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ رەسمي ستاتيستيكاسىنا سۇيەنسەك, 2024 جىلى قازاقستاننىڭ ىشكى جالپى ءونىمى ء(ىجو) 291,5 ملرد دوللار بولعان. سوندا ەكونوميكاداعى شەتەلدىك كاپيتال ەلدىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ 51,9 پايىزىنا تەڭ دەگەن ءسوز.
ەل ەكونوميكاسىنا سالىنعان ينۆەستيتسيا كولەمى 22,7 ترلن تەڭگەگە جەتتى
UNCTAD ەسەبى بويىنشا, رەسەي ەكونوميكاسىندا جيناقتالعان تشي 2024 جىلى شامامەن 216 ملرد دوللار بولعان. بىراق تەرىسكەيدەگى كورشىمىزدىڭ ەكونوميكاسى الدەقايدا ءىرى – 2024 جىلى ءجىو كولەمى 2,17 ترلن دوللار بولدى. سوندىقتان شەتەل كاپيتالىنىڭ رەسەي ەكونوميكاسىنداعى ۇلەسى شامامەن 10 پايىز دەڭگەيىندە. قازاقستاننىڭ ءجىو كولەمى رەسەيدەن 7,5 ەسە, جيناقتالعان شەتەل ينۆەستيتسياسىنىڭ كولەمى 1,4 ەسە از بولىپ شىعادى.
پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەن ەۋروپا وداعىنا ءساتتى ينتەگراتسيا جاساعان ءۇش ەل بار – ەستونيا, لاتۆيا, ليتۆا. ەستونيادا جيناقتالعان تشي ەلدىڭ ءجىو-ءنىڭ 73,9 پايىزىنا, لاتۆيادا 55,2 پايىزعا, ليتۆادا 40,9 پايىزعا تەڭ. بۇل ءۇش ەلدىڭ جالپى ىشكى ءونىمىن قوسساق, شامامەن 171,4 ملرد دوللار بولادى. ال ەكونوميكاسىنداعى تشي-ءدىڭ قوسىندىسى – 97,5 ملرد. سالىستىرساق, قازاقستاندا بۇل كورسەتكىشتەر تيىسىنشە 291,5 ملرد دوللار جانە 151,3 ملرد دوللار.
ورتالىق ازياداعى 4 كورشى مەملەكەتتىڭ جيىنتىق ءجىو 2024 جىلى شامامەن 215 ملرد دوللار بولعان. ال ەكونوميكادا جيناقتالعان تىكەلەي شەتەل ينۆەستيتسياسىنىڭ كولەمى 69,3 ملرد دوللارعا جەتكەن. سالىستىرساق, ءتورت ەلدىڭ ەكونوميكاسىن بىرگە العاننىڭ وزىندە, جيناقتالعان شەتەل كاپيتالى قازاقستانداعى كورسەتكىشتەن ەكى ەسەدەن استام تومەن بولىپ شىعادى. باسقاشا ايتساق, ورتالىق ازيادا جۇمىس ىستەپ تۇرعان شەتەلدىك ينۆەستيتسيانىڭ 68,6 پايىزى قازاقستاندا شوعىرلانعان.
عىلىمدى قولداۋ – ەل بولاشاعىنا سالىنعان ينۆەستيتسيا
كسرو-دان ءبىر كەزەڭدە ءبولىنىپ شىققان ەلدەردە ينۆەستيتسيالىق ديناميكا قالاي وزگەرگەنىن UNCTAD ەسەبىندەگى 2000, 2010 جانە 2023 جىلداردىڭ كورسەتكىشتەرىنەن كورۋگە بولادى.
بىرىنشىدەن, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى ونجىلدىعىندا قازاقستان بالتىق ەلدەرىنەن ايتارلىقتاي الدا بولماعان. 2000 جىلى قازاقستان ەكونوميكاسىندا جيناقتالعان تىكەلەي شەتەل ينۆەستيتسياسىنىڭ كولەمى 10,1 ملرد دوللار بولدى. بۇل ەستونياداعى كورسەتكىشتەن شامامەن 3,9 ەسە, ليتۆادان 4,4 ەسە, لاتۆيادان 4,8 ەسە عانا كوپ ەدى. رەسەيدىڭ كورسەتكىشى بۇل ۋاقىتتا 32,2 ملرد دوللار بولىپ, قازاقستاننان شامامەن 3,2 ەسە جوعارى تۇردى. ال ورتالىق ازياداعى باسقا ەلدەردە ينۆەستيتسيا كولەمى وتە تومەن بولدى: تۇرىكمەنستاندا 1,8 ملرد دوللار, وزبەكستاندا 0,7 ملرد دوللار, قىرعىزستاندا 0,4 ملرد دوللار, تاجىكستاندا 0,2 ملرد دوللار عانا ەدى.
ەكىنشىدەن, 2010 جىلعا قاراي قازاقستانداعى ينۆەستيتسيا كولەمى كۇرت ءوستى. 2010 جىلى ەل ەكونوميكاسىندا جيناقتالعان تشي 63,4 ملرد دوللارعا جەتتى. بۇل ەستونياداعى كورسەتكىشتەن شامامەن 3,9 ەسە, ليتۆادان 4,8 ەسە, لاتۆيادان 6,1 ەسە كوپ بولدى. وسى كەزەڭدە رەسەيدە دە شەتەل ينۆەستيتسياسىنىڭ كولەمى وتە تەز ءوسىپ, 336,3 ملرد دوللارعا جەتتى, ياعني, قازاقستاننان 5,3 ەسە جوعارى بولدى. ورتالىق ازيادا دا ينۆەستيتسيا كولەمى ارتقانىمەن, ايىرماشىلىق ساقتالدى: تۇرىكمەنستاندا 18,5 ملرد دوللار, وزبەكستاندا 3,2 ملرد دوللار, قىرعىزستاندا 2 ملرد دوللار, تاجىكستاندا 1,6 ملرد دوللار بولدى.
ۇشىنشىدەن, 2023 جىلعا قاراي قازاقستان پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى نەگىزگى ينۆەستيتسيالىق ورتالىقتاردىڭ بىرىنە اينالدى. 2023 جىلى قازاقستان ەكونوميكاسىندا جيناقتالعان شەتەل كاپيتالى 157,6 ملرد دوللارعا جەتتى (2024 جىلعى كورسەتكىشتەن 2,6 ملرد دوللار كوپ). بۇل ەستونياداعى كورسەتكىشتەن 5,1 ەسە, لاتۆيادان 6,7 ەسە, ليتۆادان 4,8 ەسە كوپ بولدى. رەسەيدە بۇل كورسەتكىش 255 ملرد دوللار دەڭگەيىندە قالىپ, قازاقستاننان شامامەن 1,6 ەسە عانا جوعارى بولدى. گەوساياسي جاعداي, سانكتسيالار قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى ايىرماشىلىقتى ايتارلىقتاي قىسقارتتى. ال ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن ايىرماشىلىق ودان ءارى ۇلعايدى: قازاقستانداعى ينۆەستيتسيا كولەمى وزبەكستاننان 10,5 ەسە, تۇرىكمەنستاننان 3,7 ەسە, قىرعىزستان مەن تاجىكستاننان 40 ەسەدەن استام كوپ بولدى.
UNCTAD ەسەبىندە مەملەكەتتەردىڭ وزگە ەلدەردە جۇمىس ىستەپ تۇرعان ينۆەستيتسياسىنىڭ جيىنتىقتارى دا كورسەتىلگەن.
2000 جىلى قازاقستاننىڭ شەتەلدەگى ينۆەستيتسياسى وتە از بولدى – شامامەن 0,7 ملرد دوللار عانا. رەسەيدە بۇل كورسەتكىش قازاقستاننان ونداعان ەسە جوعارى ەدى.
2010 جىلى رەسەيدىڭ سىرتقى ينۆەستيتسياسى كۇرت ءوسىپ, 368 ملرد دوللارعا جەتتى. قازاقستاندا بۇل كورسەتكىش 4,9 ملرد دوللار بولدى. وسى كەزەڭدە ەستونيانىڭ سىرتقى ينۆەستيتسياسى قازاقستانمەن شامالاس دەڭگەيگە جاقىندادى. 2023-2024 جىلدارى قازاقستاننىڭ شەتەلدەگى جيناقتالعان ينۆەستيتسياسى 17-18 ملرد دوللار دەڭگەيىنە جەتتى. بۇل بالتىق ەلدەرىنىڭ كەيبىرىمەن سالىستىرعاندا جاقىن بولعانىمەن, رەسەيمەن ايىرماشىلىق وتە ۇلكەن كۇيىندە قالدى – 20 ەسەدەن استام از.
2024 جىلى قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى العاش رەت تىكەلەي شەتەل ينۆەستيتسياسىنىڭ نەتتو اعىنى بويىنشا تەرىس كورسەتكىش تىركەپ, كەرى سالدو شامامەن -2,6 ملرد دوللار بولدى.
«بۇل تومەندەۋ جاھاندىق تۇراقسىزدىق, گەوساياسي تاۋەكەلدەر جانە ءىرى ترانسۇلتتىق كومپانيالار بەلسەندىلىگىنىڭ تومەندەۋىمەن بايلانىستى بولدى. نەگىزگى سەبەپ – كومپانيالاردىڭ بۇرىن قايتا ينۆەستيتسيالانعان پايدانى ديۆيدەند رەتىندە شەتەلگە شىعارىپ الۋى, سونداي-اق ءىرى جوبالاردان كاپيتالدىڭ قايتارىلۋى», دەپ جازىلعان ەسەپتە.
وسىلايشا, قازاقستان ورتالىق ازياداعى شەتەل ينۆەستيتسياسىن تارتۋدىڭ نەگىزگى ورتالىعى بولىپ قالا بەرەدى. دەگەنمەن ينۆەستيتسيا قۇرىلىمى ەل ەكونوميكاسىنىڭ ءالى دە كاپيتال يمپورتتاۋشى ەكەنىن كورسەتەدى: 2024 جىلى قازاقستان ەكونوميكاسىندا جيناقتالعان تىكەلەي شەتەل ينۆەستيتسياسى 151 ملرد دوللاردان اسسا, قازاقستاندىق كومپانيالاردىڭ شەتەلدەگى ينۆەستيتسياسى شامامەن 18 ملرد دوللار دەڭگەيىندە عانا بولدى. ياعني ەلگە كەلگەن شەتەل كاپيتالى سىرتقا سالىنعان ينۆەستيتسيادان شامامەن 8-9 ەسە كوپ.
ينۆەستيتسيا كولەمىندەگى ايىرماشىلىق قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ وڭىردەگى اۋقىمىن كورسەتەدى. ەكونوميكا كولەمى, نارىق سىيىمدىلىعى جانە ينستيتۋتسيونالدىق ورتانىڭ سالىستىرمالى تۇراقتىلىعى ەلگە حالىقارالىق كاپيتال تارتۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. ناتيجەسىندە قازاقستان ورتالىق ازياداعى ينۆەستيتسيالىق بەلسەندىلىك شوعىرلانعان نەگىزگى ەكونوميكالىق ورتالىقتاردىڭ ءبىرى رەتىندە قالىپتاسقان. بۇل فاكتورلار ەكونوميكانىڭ ۇزاق مەرزىمدى تۇراقتىلىعىنا ىقپال ەتەتىن العىشارتتاردى قالىپتاستىرىپ, ءوندىرىس, ينفراقۇرىلىم جانە قىزمەت كورسەتۋ سەكتورلارىنىڭ دامۋىنا اسەر ەتەدى.
2025 جىلدىڭ قاراشاسىنداعى رەسمي مالىمەت بويىنشا, قازاقستان جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىم ء(ىجو) بويىنشا تمد ەلدەرى اراسىندا كوشباسشىعا اينالدى. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى ەلدەگى كورسەتكىشتى 14,77 مىڭ دوللار دەپ باعالاعان. بۇل دەڭگەي رەسەيدەن (14,26 مىڭ دوللار), گرۋزيادان (9,57 مىڭ دوللار), ارمەنيادان (8,86 مىڭ دوللار), ءتىپتى سالىستىرمالى تۇردە قىتايدان (13,69 مىڭ دوللار) دا جوعارى.