باعزى بابالارىمىز جاڭا جىلدى كوكتەمنىڭ العاشقى كۇنىندە تويلايتىن بولعان. ول كۇنى جاڭا اي تۋادى, كۇن مەن ءتۇن تەڭەسەدى, سامارقاننىڭ كوك تاسى ەريدى, قۇبىلادان قىزىل جەل ەسەدى, جەردىڭ توڭى ءجىبىپ, دۇنيە جاڭارادى دەپ ەسەپتەگەن.
بىراق 1918 جىلدىڭ 24 قاڭتارىندا كەڭەس ۇكىمەتى ەلگە اۋروپالىق كۇنتىزبەنى ەنگىزبەككە قاۋلى شىعارادى. سوعان وراي ەكى اراداعى ايىرماشىلىقتى ەسكەرە وتىرىپ ۋاقىتتى ون ءۇش كۇنگە العا جىلجىتادى. وسىلايشا 31 قاڭتاردان كەيىن ۇيقىعا كەتكەن ەل ەرتەڭىنە 14 اقپان ويانعان. سايكەسىنشە, 1 ناۋرىزداعى جاڭا جىل 14 ناۋرىزعا جىلجىعان.
ال جاڭا جىلدى 22 ناۋرىزدان باستاپ اتاپ ءوتۋ – اقىلعا تومپاق ءىس. كومپارتيا باسشىلىعى بۇل كۇندى كورشىلەس ازەربايجان ەلىمەن بىردەي ەتىپ بەلگىلەسە كەرەك. كەيبىر كونەكوز قاريالاردىڭ ايتۋىنشا, جاڭا جىلدى 22 ناۋرىز كۇنى نەگىزىنەن «قىزىلباستار» ياعني شيت قاۋىمى اتاپ وتەدى. ونىڭ ىشىنە وسى ازەربايجان, يران, يراك حالقى كىرەدى. بىراق جالپى قازاق جۇرتى جاڭا جىلدى كوكتەمنىڭ العاشقى كۇنىنەن باستاعان. شاكارىم قاجىنىڭ ۇلى احاتتىڭ ەستەلىگىندە بۇل تۋرالى انىق جازىلعان:
«14 مارت – ەسكىشە 1 مارت. اكەي ايتتى: «بۇگىن ەسكىشە 1 مارت, قازاقشا جاڭا جىل, ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى دەيدى. ال جاڭا جىلدىڭ بۇرىنعى اتى – ناۋرىز, بۇل پارسى ءتىلى. جاڭا كۇن دەگەن ءسوز». وسى تۇستا ورىس حالقىنىڭ 14 قاڭتاردى «ستارىي نوۆىي گود» دەپ تاعى دا تويلايتىنى ويىمىزعا ورالادى.
ەلىمىزدىڭ باتىس ايماعىندا ناۋرىزدىڭ 13-ىنەن 14-ىنە قاراعان ءتۇنى امال كىردى دەپ مەرەكەنى باستاپ كەتەدى. بۇل وتە دۇرىس تۇجىرىم «امال» اراب تىلىندەگى ء«ال حامال» اتتى زودياك بەلدەۋىندەگى ون ەكى شوقجۇلدىزدىڭ ەڭ ءبىرىنشىسىنىڭ اتى. ءارى قاراي ءساۋىر, زاۋزا, ساراتان, اسەت, سۇمبىلە, ميزام دەپ جالعاسا بەرەدى. ياعني, جۇلدىزبەن ەسەپتەسەك جاڭا جىل 14 ناۋرىزعا سايكەس كەلىپ تۇر. اڭىزعا سۇيەنسەك, وسى كۇنى نۇح پايعامباردىڭ كەمەسى قازىعۇرتقا توقتاعان. بۇل تۋرالى ءماشھۇر ءجۇسىپ بىلاي دەپ جازادى:
«حازىرەت نۇح عالايسسالامنىڭ كەمەسى سۋدان شىعىپ, قۇرعاققا اياق باسقان كۇنى ماحىرام (ارابشا مۇحاررام) ايىنىڭ ونىنشى كۇنى ەكەن. سونان ول كۇن: «عاشۇر كۇنى» اتالىپ, اراب جۇرتى جىل باسىن «ماحىرام» دەپ ساناپ عاشىر كۇنىن (اشۋرا) مەيرام قىلعان سەبەبى سول. جۇلدىز قيسابىندا حامالىنىڭ ءبىرىنشى كۇنى بولىپ, عىجىم (حريستيان) جۇرتى مەن ھينديستان ء(ۇندى) حاكىملەرى «جاڭا كۇن» دەپ اتىن «ناۋرىز» قويىپ, جىل باسى دەپ ساناعان», دەپ اراب جۇرتىنىڭ بولجامىن كەلتىرىپ, ناۋرىزدىڭ جىل باسى ەكەنىنە يشارا جاسايدى.
جوعارىدا ءدال وسى داتادا كۇن مەن ءتۇن تەڭەسەتىنىن ايتتىق. بۇعان ءاربىر ازامات قولىنداعى گادجەت ارقىلى ءوز بەتىنشە كوز جەتكىزە الادى. كوبى ناماز ۋاقىتىن كورسەتەتىن باعدارلاما ارقىلى قاراپ جاتادى. ماسەلەن, 14 پەن 15 ناۋرىزداعى تاڭ ورتاشا ەسەپپەن 06:25-تە اتسا, كەشكىسىن 18:23-تە كۇن باتادى.
14 ناۋرىز بەن 22 ناۋرىزداعى كۇن مەن ءتۇننىڭ ۋاقىت ايىرماشىلىعىال «كورىسۋ كۇنى» دەگەن جەكەلەگەن مەيرام تاريحتا جوق. بۇل ناۋرىز مەيرامىنداعى باستى ءراسىم. حالىق ءبىر اي مۇعدارىندا كورىسەدى. جاسى كىشىلەر ۇلكەندەرگە سالەم بەرەدى. ء«بىر جاستارىڭىز قۇتتى بولسىن!» دەپ قۇشاقتاسىپ كورىسەدى. حاكىم اباي وسى مەرەيلى مەزەتتى كەرەمەت سۋرەتتەۋشى ەدى عوي:
«قىرداعى ەل ويداعى ەلمەن ارالاسىپ,
ك ۇلىمدەسىپ كورىسىپ, ماۋقىن باسىپ...»
شىعىس شايىرى ءھام عارىش زەرتتەۋششىسى ومار حايام بۇل كۇندى مەرەكەلەۋدەگى ءمان-ماقساتتى بىلايشا سيپاتتايدى:
«پاتشالاردىڭ ءبىر ءراسىمى بار: جىل باسىندا ولار جاقسىلىققا باعىشتاپ, ءارى جىل ەسەبىن بەلگىلەپ الۋ, تىنىشتىق ءومىر ءۇشىن بارشاعا قاتىستى ءدىني جيىندار وتكىزۋلەرى ءلازىم. كىمدە-كىم ناۋرىزدى مەرەكەلەپ, تويلاپ, قۋانىشتى, كوڭىلدى جۇرسە, كەلەسى ناۋرىزعا دەيىن تىنىش, باقۋات عۇمىر كەشەدى. پاتشالار ءۇشىن بۇل كۇندى عالىمدار بەلگىلەپ بەرگەن» دەيدى.
حوش, نە دە بولسا بۇل مەيرام تابيعاتتىڭ عانا ەمەس, ادام جانىنىڭ دا جاڭعىراتىن كۇنى. كۇدىك سەيىلىپ, ءۇمىت وياناتىن, تۇنەك ءتۇرىلىپ, نۇرعا بويالاتىن كەز – ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى.