2026 جىلدىڭ 15 ناۋرىزىنا بەلگىلەنگەن رەفەرەندۋم جاقىنداعان سايىن جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنا قاتىستى پىكىرتالاس كۇشەيىپ كەلەدى. الايدا تالقىلاۋدىڭ داۋىسى كۇشەيگەنمەن, مازمۇندىق تەرەڭدىگى ارتا قويعان جوق: كەيبىر سىنشىلار قۇقىقتىق تالداۋدىڭ ورنىنا الەۋمەتتىك-پوپۋليستىك ۇرانداردى العا تارتىپ وتىر. جالپى العاندا, مۇنداي پىكىرتالاستار – قوعامنىڭ نەگىزگى زاڭ ماتىنىنە بەيجاي قارامايتىنىن كورسەتەتىن بەلگى. سوعان قاراماستان, جەكەلەگەن وپپونەنتتەر جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى بيلىكتى ابسوليۋتتەندىرۋگە نەگىز قالايدى دەپ پايىمدايدى. كەيبىر سىنشىلار كونستيتۋتسيالىق جاڭاشىلدىقتاردىڭ مانىنە ۇڭىلمەي-اق, 1995 جىلعى كونستيتۋتسيادان سوزبە-ءسوز الىنعان ءارى ونداعان جىل بويى ەشقانداي داۋ تۋدىرماعان نورمالاردىڭ وزىنە كۇماندانادى. بۇل ەكى ۇستانىمدى بىرىكتىرەتىن ورتاق كەمشىلىك بار: كونستيتۋتسيالىق قۇقىق پەن كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىس سالاسىنداعى حالىقارالىق ستاندارتتاردى جۇيەلى ءتۇسىنۋدىڭ جەتكىلىكسىزدىگى, دەپ جازادى Egemen.kz.
حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالعان كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىس ستاندارتتارىنا سايكەس, كونستيتۋتسيانىڭ نەگىزگى قىزمەتى – بيلىك ينستيتۋتتارىن قالىپتاستىرۋ جانە مەملەكەتتىك وكىلەتتىكتەردى كىم, قالاي جانە قانداي ماقساتپەن جۇزەگە اسىراتىنىن ايقىنداۋ. 1995 جىلعى كونستيتۋتسيا دا, 2026 جىلعى جوبا دا بۇل تالاپتارعا نەگىزىنەن ساي كەلەدى: وندا قۇقىقتار مەن بوستاندىقتاردىڭ كەڭ ءتىزىمى, بيلىكتىڭ ءبولىنۋ قاعيداتى, كونستيتۋتسيانىڭ ۇستەمدىگى جانە سوتتىق باقىلاۋ جۇيەسى بەكىتىلگەن. قازاقستان 1995 جىلدان باستاپ قۇقىقتىق كونستيتۋتسيا مودەلىن فورمالدى تۇردە تاڭدادى, ياعني كونستيتۋتسيالىق نورمالار زاڭدىق تۇرعىدان مىندەتتى ءارى سوت ارقىلى قورعالاتىن ەرەجەلەر رەتىندە قاراستىرىلدى. دەگەنمەن ءىس جۇزىندە جاعداي ءجيى باسقاشا بولدى: كونستيتۋتسيالىق قاعيداتتار دەكلاراتسيالىق سيپاتتا قالىپ قويدى.
1995 جىلعى كونستيتۋتسياعا جاسالعان وبەكتيۆتى تالداۋ نەگىزگى كەمشىلىكتەردى ءتورت باعىت بويىنشا جۇيەلەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
ءبىرىنشىسى, كونستيتۋتسيالىق ءماتىندى قۇرال رەتىندە پايدالانۋ. كونستيتۋتسيا كوبىنە تولىققاندى قوعامدىق كەلىسىم ەمەس, ساياسي لەگيتيماتسيا قۇرالى رەتىندە قولدانىلدى. بيلىكتىڭ بەيرەسمي يەرارحياسى (شەشىمدەردىڭ قۇقىقتىق نورمالارعا ەمەس, بەيرەسمي كەلىسىمدەرگە سۇيەنە وتىرىپ قابىلدانۋى) كونستيتۋتسيالىق قاعيداتتار مەن نورمالاردى كوبىنە تەك سيمۆولدىق سيپاتتاعى ەلەمەنتكە اينالدىردى. سونىڭ سالدارىنان قۇقىق ۇستەمدىگى دەكلاراتسيا دەڭگەيىندە قالىپ, سوت جۇيەسىنىڭ تاۋەلسىزدىگى شارتتى, ال پارلامەنتتىك باقىلاۋ السىرەگەن كۇيدە قالدى.
كونستيتۋتسيالىق رەفورما: ەل دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭى
ەكىنشىسى, جيناقتالعان تۇزەتۋلەردىڭ جۇيەلىك ۇيلەسىمسىزدىگى. سوڭعى 30 جىل ىشىندە كونستيتۋتسياعا ءجيى ەنگىزىلگەن پاكەتتىك تۇزەتۋلەر ونىڭ ماتىنىندەگى جۇيەلىلىككە نۇقسان كەلتىردى. بۇعان كونستيتۋتسيانىڭ 91-بابىنىڭ تاريحى مىسال بولا الادى: 2017 جىلى «وزگەرمەيتىن» ەرەجەلەر قاتارىنا تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسىنىڭ مارتەبەسىن ەنگىزۋ «ماڭگىلىك نورمالاردىڭ» وزگەرمەيتىندىگى قاعيداتىن بۇزىپ, قۇقىقتىق تۇرعىدان بەلگىسىز جاعداي تۋعىزدى. مۇنداي جاعدايدى كەيىنگى تۇزەتۋلەر ارقىلى جويۋ ءىس جۇزىندە قيىن بولدى. بۇل كونستيتۋتسيا ارحيتەكتۋراسىنداعى ىشكى قايشىلىقتاردى اشىپ كورسەتىپ, ونى تۇتاس قايتا ويلاستىرىپ, جۇيەلى تۇردە جاڭارتۋ قاجەتتىگىن دالەلدەدى.
ءۇشىنشىسى, دەكلاراتسيا مەن ونى جۇزەگە اسىرۋ تەتىكتەرىنىڭ اراسىنداعى الشاقتىق. كەيبىر وزگەرىستەر, مىسالى تابيعي رەسۋرستاردىڭ حالىق مەنشىگى ەكەندىگىن بەكىتۋ نەمەسە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن كەڭەيتۋ, ولاردى ناقتى ىسكە اسىراتىن قۇقىقتىق مەحانيزمدەرمەن تولىقتىرىلمادى. كوپ جاعدايدا بيلىك كونستيتۋتسيادا ۋادە بەرگەن نورمالاردىڭ ورىندالۋى زاڭنامالىق دەڭگەيدە ءتۇرلى ولقىلىقتار, ەسكەرتپەلەر نەمەسە اتقارۋشى ورگاندارعا كەڭ discretionary وكىلەتتىكتەر بەرەتىن سىلتەمەلىك نورمالار ارقىلى تەجەلىپ وتىردى.
ءتورتىنشىسى, كونستيتۋتسيانىڭ الەۋمەتتىك رەتتەۋ قۇرالى رەتىندەگى شەكتەۋلىلىگى. كونستيتۋتسيانىڭ ءوزى سىبايلاس جەمقورلىقتى, ەكونوميكالىق داعدارىستاردى نەمەسە الەۋمەتتىك ادىلەتسىزدىكتى تىكەلەي شەشۋگە قابىلەتتى ەمەس. ول تەك مەملەكەتتىك ساياسات جۇزەگە اساتىن ينستيتۋتسيونالدىق شەڭبەردى قالىپتاستىرادى. حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى نەگىزگى زاڭ ماتىنىنەن گورى, قۇقىق قولدانۋ ساپاسىنا جانە ساياسي جاۋاپكەرشىلىك دەڭگەيىنە كوبىرەك بايلانىستى.
وسى ءتورت ماسەلەنىڭ جيىنتىعى مەملەكەتتىڭ قوعامدىق قايشىلىقتاردى ءتيىمدى شەشۋ قابىلەتىن السىرەتتى. سونىڭ ناتيجەسىندە شىنايى جاڭا قوعامدىق كەلىسىمگە سۇرانىس قالىپتاستى جانە سوعان سايكەس جەدەل ارەكەت ەتەتىن, ءبىر مانداتتى جۇيەگە نەگىزدەلگەن پارلامەنتكە قاجەتتىلىك تۋىندادى.
جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلداۋ, ادەتتە, ساياسي رەجيم اۋىسقاندا, لەگيتيمدىلىك داعدارىسى كەزىندە, «ماڭگىلىك نورمالار» بۇزىلعاندا نەمەسە قوعام جاڭا قوعامدىق كەلىسىمدى تالاپ ەتكەن جاعدايدا ورىندى سانالادى. قازاقستان جاعدايىندا وسى ءتورت نەگىزدىڭ بارلىعى بايقالادى. 2022 جىلعى رەفورما بارىسىندا كونستيتۋتسيانىڭ 91-بابىنداعى «ماڭگىلىك نورمالاردىڭ» وزگەرمەيتىندىگى قاعيداتى بۇزىلدى; جيناقتالعان تۇزەتۋلەردىڭ جۇيەلىك ۇيلەسىمسىزدىگى نەگىزگى زاڭ ارحيتەكتۋراسىن تولىق قايتا قاراۋدى تالاپ ەتەدى; 2022 جىلعى قاڭتار وقيعالارى جاڭا قوعامدىق كەلىسىمگە دەگەن قوعامدىق سۇرانىستى كۇشەيتتى; ال قالىپتاسقان كونستيتۋتسيالىق مودەل ءتيىمدى مەملەكەتتىك باسقارۋدى قامتاماسىز ەتۋ قابىلەتىن السىرەتتى.
ولگا قالدىباەۆا: كونستيتۋتسيالىق رەفورما – ۋاقىت تالابىنا ساي جاسالعان قادام
2022 جىلى تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ مارتەبەسىنە قاتىستى ەرەجە بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋم ارقىلى كونستيتۋتسيادان الىنىپ تاستالدى. بۇل بيلىكتىڭ بەلگىلى ءبىر ەلەمەنتتەرىنە ابسوليۋتتىك سيپات بەرۋگە تالپىنىس جاسالعاننىڭ وزىندە, ولاردىڭ حالىق ەگەمەندىگىنەن جوعارى تۇرا المايتىنىن ايقىن كورسەتتى. بيلىكتىڭ ابسوليۋتتەنۋىنە قارسى باستى كەپىلدىك – نورمالاردىڭ فورمالدى وزگەرمەيتىندىگى ەمەس, ولاردى قايتا قاراۋ مۇمكىندىگى. سوندىقتان 2026 جىلعى قازاقستانداعى كونستيتۋتسيالىق كەزەڭدى جاڭا كونستيتۋتسيانى نولدەن باستاپ جاساۋ ەمەس, دەموكراتيالىق قاعيداتتاردىڭ ناقتى ىسكە اسۋىن قالپىنا كەلتىرەتىن «ينستيتۋتسيونالدىق رەانيماتسيا كەزەڭى» رەتىندە قاراستىرۋعا بولادى.
كونستيتۋتسيالىق لەگيتيماتسيا قۇرالى رەتىندە رەفەرەندۋمنىڭ ايقىن ارتىقشىلىقتارى بار: ول نەگىزگى زاڭعا حالىقتىق لەگيتيمدىك بەرەدى جانە نەگىزگى نورمالاردى ۋاقىتشا ساياسي كوپشىلىكتىڭ ەركىنەن قورعاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار تاۋەكەلدەر دە بار: ەگەر ازاماتتاردىڭ سايلاۋ بەلسەندىلىگىنە جاساندى كەدەرگىلەر قويىلسا, حالىقتىڭ فورمالدى قاتىسۋى شىنايى ەرىك ءبىلدىرۋدىڭ تولىق كورىنىس تابۋىنا كەدەرگى كەلتىرۋى مۇمكىن. سوندىقتان بۇگىنگى كەزەڭنىڭ باستى مىندەتى – قوعامدى پوپۋليستىك ۇراندارمەن الاڭداتپاي, مازمۇندى ديالوگقا نازار اۋدارۋ جانە پىكىرتالاستى كونستيتۋتسيانىڭ دەموكراتيالىق نەگىزدەرىنەن قۇقىقتىق ىسكە اسىرۋ مەحانيزمدەرىنە كوشىرۋ.
2026 جىلعى كونستيتۋتسيا جوباسى ينستيتۋتسيونالدىق جاڭعىرۋدىڭ ءوزارا بايلانىستى ءۇش باعىتىنا ناقتى مۇمكىندىك بەرەدى.
ءبىرىنشى باعىت – كونستيتۋتسيالىق سوت. بۇل ورگان نەگىزگى زاڭنىڭ شىنايى ساقتاۋشىسى بولۋى ءتيىس. ول زاڭنامالىق جانە اتقارۋشى اكتىلەرگە جۇيەلى كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ جۇرگىزىپ, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاپ, ءبىرىزدى كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق دوكترينانى قالىپتاستىرۋى قاجەت. سونىمەن قاتار كونستيتۋتسيالىق سوت نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ مازمۇنىن عانا ەمەس, ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن بۇزاتىن مەملەكەتتىك بيلىك اكتىلەرىن دە باقىلاۋى ماڭىزدى.
ەكىنشى باعىت – پارلامەنت جانە زاڭنامالىق قامتاماسىز ەتۋ. كونستيتۋتسيا تەك نورماتيۆتىك شەڭبەردى بەلگىلەيدى, ال ونىڭ ناقتى مازمۇنى قابىلداناتىن زاڭداردىڭ ساپاسىنا بايلانىستى. سوندىقتان پارلامەنت كونستيتۋتسيالىق قاعيداتتاردى ىسكە اسىراتىن زاڭدار پاكەتىن قابىلداۋى ءتيىس. بۇل اسىرەسە پارلامەنتتىك باقىلاۋ, تابيعي رەسۋرستاردىڭ اشىقتىعى جانە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ سالالارىنا قاتىستى. حالىقتىق باقىلاۋدىڭ نەگىزگى قۇرالدارىنىڭ ءبىرى – قازاقتىڭ ءداستۇرلى حالىق جينالىسىنا سۇيەنەتىن قۇرىلتاي ينستيتۋتى تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭ بولۋى ءتيىس. قۇرىلتايدىڭ وكىلەتتىكتەرى سيمۆولدىق ەمەس, ناقتى بولۋى قاجەت: زاڭ شىعارۋ باستاماسى قۇقىعى; اتقارۋشى ورگاندارعا ءتيىمدى سۇراۋ سالۋ قۇقىعى; ازاماتتىق مونيتورينگ ناتيجەلەرى بويىنشا پارلامەنتتىك تەرگەۋلەر باستاۋ قۇقىعى.
ۇلىتاۋ جۇرتشىلىعى كونستيتۋتسيالىق رەفورمانى قولدادى
ءۇشىنشى باعىت – تسيفرلىق پارلامەنت. بۇل حالىق ەگەمەندىگىن كۇندەلىكتى ىسكە اسىرۋدىڭ زاماناۋي قۇرالى بولۋى ءتيىس. قوعامدىق تىڭداۋلاردىڭ ءداستۇرلى تەتىكتەرى ازاماتتاردىڭ زاڭ شىعارۋ پروتسەسىنە تەك فورمالدى قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتەدى. سوندىقتان ازاماتتارعا ناقتى ىقپال ەتۋ مۇمكىندىگىن بەرەتىن تسيفرلىق پلاتفورما قاجەت: زاڭ جوبالارىنا تاۋەلسىز قۇقىقتىق ساراپتاما جۇرگىزۋ (جاساندى ينتەللەكت كومەگىمەن), ناقتى تۇزەتۋلەر ۇسىنۋ جانە زاڭ ماتىندەرىن ازىرلەۋ قۇرالدارى, سونداي-اق زاڭداردىڭ رەتتەۋشىلىك اسەرىن باعالاۋ جۇيەسى. مەملەكەت باسشىسى 2025 جىلعى 14 قازاندا پارلامەنتتىك رەفورما جونىندەگى جۇمىس توبىنىڭ العاشقى وتىرىسىندا: «جاقىن ۋاقىتتا e-Parliament ەلىمىزدە e-Gov جۇيەسى سياقتى كەڭ تاراعان قۇرالعا اينالۋى مۇمكىن», دەپ اتاپ وتكەن ەدى. تسيفرلىق پارلامەنت قۇرۋ – تەحنولوگيالىق جوبا عانا ەمەس, حالىق ەگەمەندىگىن دەكلاراتسيادان ناقتى جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتىق قاتىسۋ تەتىگىنە اينالدىراتىن ينستيتۋتسيونالدىق رەفورما.
الداعى رەفەرەندۋمدا ازاماتتاردىڭ جاڭا كونستيتۋتسيانى ماقۇلداۋى كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىستىڭ اياقتالۋى ەمەس, ونىڭ ەڭ كۇردەلى كەزەڭىنىڭ – پراكتيكالىق ىسكە اسىرۋ فازاسىنىڭ باستالۋى بولماق. ءدال وسى كەزەڭدە 2026 جىلعى كونستيتۋتسيانىڭ شىنايى ينستيتۋتسيونالدىق جاڭعىرۋ قۇرالىنا اينالا ما, جوق پا – ونى ۋاقىت كورسەتەدى. قوعام الدىندا تۇرعان باستى ماقسات – جوبانى دەكلاراتيۆتى سىناۋ ەمەس, قۇقىقتىق ىسكە اسىرۋ مەحانيزمدەرىنە نازار اۋدارۋ. ويتكەنى ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتى كونستيتۋتسيا ماتىنىمەن ەمەس, قۇقىقتىڭ قولدانىلۋ ساپاسىمەن, سوتتاردىڭ تاۋەلسىزدىگىمەن جانە بيلىكتىڭ حالىق الدىنداعى ناقتى جاۋاپكەرشىلىگىمەن ايقىندالادى.
ك.ب. سافينوۆ,
«مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە قۇقىق ينستيتۋتى» جشس ديرەكتورى,
زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور