تومەندەگەن تۇرمىس, قاپتاعان ميگرانتتار

حالىقارالىق كوشى-قون ۇدەرىسى ۋشىعىپ بارادى

«بالاپان باسىنا, تۇرىمتاي تۇسىنا», دەگەندەي, جاھاندى جايلاعان ەكونوميكالىق تۇراقسىزدىق, دۇركىن-دۇركىن ءار جەردە تۇتانعان سوعىس قيمىلدارى حالىقارالىق ميگراتسيانى وتە ۋشىقتىرىپ جىبەردى. بوسقىندار سانى دا تومەندەر ەمەس. حالىقارالىق ميگراتسيا جونىندەگى ۇيىمنىڭ (حمۇ) دەرەگى بويىنشا, قازىر الەمدەگى زاڭدى جانە زاڭسىز ميگرانتتاردىڭ سانى 70 ميلليونعا جەتىپتى. دۇنيە جۇزىندە 125 ميلليون ادام ءوزى تۋعان ەلىنەن سىرت ايماقتا ءومىر سۇرسە, سىرتتان كەلەتىن ميگرانتتار سانى 1 ميلليارد ادامعا جەتكەن كورىنەدى. قالىپتاسقان وسىنداي جاعدايعا بايلانىستى جاقىندا ەۋروكوميسسيا ميگرانتتار جاعدايىن رەتتەۋ جانە باقىلاۋ جونىندەگى «تريتون» وپەراتسياسىن 2015 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن سوزۋعا شەشىم قابىلدادى. ەۋروكوميسسيانىڭ وسى شەشىمىمەن بىرگە ميگرانتتار تاسقىنى شيەلەنىسىپ تۇرعان يتالياعا 13 ميلليون ەۋرو كولەمىندە قارجى ءبولۋ قاراستىرىلۋدا. سونىمەن بىرگە, وسى وپەراتسيا اياسىندا جۇزەگە اسىرىلاتىن شارالار كولەمىندە ەۋروپالىق وداق ەلدەرىندە كوشى-قون ماسەلەلەرى جونىندە اقپارات الماسۋ شارالارىن كۇشەيتۋ ويلاستىرىلۋدا. وسى ورايدا, ەۋروكوميسسيا سيريالىقتارعا بولىنگەن زاڭدى ميگراتسيا مولشەرىن ارتتىرۋدى جوسپارلاعان. ەسكە سالا كەتسەك, ەۋروپالىق وداق بويىنشا, سيريالىق بوسقىندارعا 35 مىڭ عانا ورىن ءبولۋ جونىندە شەشىم قابىلدانعان بولاتىن-دى. ال قازىر سيريا مەملەكەتىن تاستاپ شىق­قان بوسقىندار سانى 3,5 ميلليوننان استى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرى بويىنشا, «تريتون» وپەراتسياسىنىڭ اۋقىمى بۇرىن يتا­ليادا قولدانىلىپ كەلگەن «مارە نوسترۋم» ۇلتتىق وپەراتسياسىنان تومەن كورى­نەدى. ماسەلەن, ريم «مارە نوسترۋم» وپەراتسياسىنا اي سايىن 9 ميلليون ەۋرو قارجى بولسە, «تريتون» وپەراتسياسىنا اي سايىن بولىنەتىن قارجى ودان تومەن. سونىمەن بىرگە, «تريتون» وپەراتسياسىنىڭ قامتۋ ايماعى دا شەكتەۋلى. يتاليا مەملەكەتى ءوزىنىڭ «مارە نوسترۋم» ۇلتتىق وپەراتسياسى شەڭبەرىندە ەلدىڭ بۇكىل تەرريتوريالىق تەڭىز ايماعىنا باقىلاۋ جاساسا, «تريتون» تەك 30 ميل شەڭبەرىندەگى تەڭىز ايماعىنا باقىلاۋ جاسايدى. سونداي-اق, «تريتون» وپەراتسياسى تەڭىزدە اپاتقا ۇشىراعانداردى قۇتقارۋ ىسىمەن دە اينالىسپايدى. وتكەن جىلى ەۋروپاعا زاڭسىز تۇردە 276 مىڭ ميگرانتتار كەلگەن. ونىڭ ىشىندە, 207 مىڭ ادام ەۋروپالىق وداق شەكاراسىنان جەرورتا تەڭىزى ارقىلى وتكەن. زاڭسىز ميگرانتتار قاتارىنىڭ جىلدان-جىلعا ءوسىپ بارا جاتقاندىعى ەۋروپالىق وداقتى ەرەكشە الاڭداتۋدا. ماسەلەن, 2014 جىلى كارى قۇرلىققا كىرگەن ميگرانتتار 2013 جىلمەن سالىستىرعاندا 138 پايىزعا ارتقان. ەۋروكوميسسيانىڭ ميگرانتتار ءىسى جونىندەگى كوميسسارى ديميتريس اۆراموپۋلوستىڭ ايتۋىنشا, تەك 2014 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا عانا زاڭسىز ميگرانتتار مىنگەن 12 جۇك كەمەسى ۇستالىپتى. بيىلعى جىلدىڭ العاشقى ايىندا-اق يتاليانىڭ تەڭىز جاعالاۋلارىنا 5 مىڭنان استام ميگرانتتار كەلگەن. تۋعان جەرىن تاس­تاپ شىققان بوسقىنداردىڭ جاعدايى ادام جانىن تۇرشىكتىرەدى. بيىلعى جىلدىڭ قاڭتار ايىندا يتاليا جاعالاۋىندا تەڭىزشىلەر تاستاپ كەتكەن يەسىز كەمە تابىلدى. ال ونىڭ ءتريۋمىن اشقاندا, اشتىقتان جانە شولدەن بۇرالىپ جاتقان 400 ادام تابىلعان. ال ادرياتيكا تەڭىزىندەگى كورفۋ ارالىنىڭ ماڭىندا مولداۆيانىڭ «بليۋ سكاي ەم» اتتى جۇك كەمەسىنىڭ بورتىنان ادام توزگىسىز جاعدايدا تاسىمالدانىپ كەلە جاتقان 1 مىڭعا جۋىق يراك جانە سيريا ازاماتتارى ۇستالعان. تەك 2014 جىلى عانا جەرورتا تەڭىزىندە 3300 زاڭسىز ميگرانتتار مەرت بولىپتى. زاڭسىز ميگرانتتار ماسەلەسى ۆەنگريا مەملەكەتىن دە ەرەكشە الاڭداتىپ وتىر. 2015 جىلدىڭ العاشقى ايىندا عانا ۆەنگريا شەكاراسىنان وتكەن ميگرانتتار سانى 2014 جىلعى بۇكىل ميگرانتتار سانىنان اسىپ تۇسكەن. ۆەنگريا پوليتسياسى قاڭتار ايىندا ەل شەكاراسىنا 10 مىڭنان استام ميگرانتتار كىرگەنىن ايتادى. ولاردىڭ تەك 20 پايىزى عانا تىركەۋدەن وتكەن كورىنەدى. ەگەر يتاليانىڭ تەڭىز جاعالاۋلارى ارقىلى نەگىزىنەن سيريا مەملەكەتىنىڭ بوسقىندارى كەلەتىن بولسا, ۆەنگريا ارقىلى ەۋروپالىق وداققا كوسوۆولىق الباندار وتەتىن كورىنەدى. زاڭسىز ميگرانتتاردىڭ كوزدەگەن باستى ماقساتى ەۋروپالىق وداقتىڭ گەرمانيا, اۆستريا سياقتى باي مەملەكەتتەرىنە جەتۋ. كارى قۇرلىققا وتكەن زاڭسىز ميگرانت­تاردىڭ تاعى كوزدەگەن ەلى ۇلىبريتانيا بولىپ تابىلادى. بۇل ەلدە الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋ دەڭگەيى جوعارى جانە مەديتسينالىق قىزمەت تەگىن. سوندىقتان, جىل سايىن بۇل ەلگە كەلەتىن بوسقىندار مەن زاڭسىز ميگرانتتاردىڭ سانى ارتۋدا. بۇل ەلدىڭ پرەمەر-ءمينيسترى دەۆيد كەمەرون اڭسىز ميگرانتتار تاسقىنىنا توسقاۋىل قويۋ ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساۋدا. جاقىندا ول ەۋروپالىق وداقتان وسى ەلگە كەلەتىن ميگرانتتار ءۇشىن الەۋمەتتىك جەڭىلدىكتەردى قىسقارتۋ جونىندەگى مينيسترلەر كابينەتىنىڭ شەشىمىن جاريالادى. وسى شەشىمگە بايلانىستى ەو-دان كەلەتىن ميگرانتتار ەلدەگى الەۋمەتتىك جەڭىلدىكتەردى (ونىڭ ىشىندە سالىق جەڭىلدىكتەرى جانە مۋنيتسيپالدىق پاتەر) الۋ ءۇشىن وسى ەلدە ءتورت جىل تۇراقتى تۇرۋى كەرەك. لوندوننىڭ مۇنداي شارالارعا بارۋىنا زاڭسىز ميگرانتتاردىڭ جىلدان-جىلعا ارتىپ بارا جاتقاندىعى سەبەپ بولىپ وتىر. ءتىپتى, ۇلىبريتانيا پرەمەر-ءمينيسترى ەو-دان كەلەتىن ميگرانتتار سانى ازايمايتىن بولسا, انگليانىڭ بۇل وداقتان شىعاتىنىن مالىمدەپ وتىر. «بىرەۋگە جان قايعى, بىرەۋگە مال قايعى» دەمەكشى, ءوز ەلدەرىندەگى سوعىس پەن قانتوگىستەن قاشقان بوسقىنداردى قابىل­داۋدان كارى قۇرلىق تا ات تونىن الا قاشۋدا.

كەدەيشىلىككە ۇشىراعاندار سانى وسۋدە

ەۋروايماقتىڭ ەڭ باي مەملەكەتى بولىپ تابىلاتىن گەرمانيادا دا كەدەيشىلىككە ۇشىراعاندار سانى ءوسىپ بارادى. Euronews اگەنتتىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, بۇل ەلدەگى كەدەيلەردىڭ سانى 1990 جىلى ەۋرووداققا بىرىككەنگە دەيىنگى كەزەڭنەن بەرى ەڭ جوعارى كورسەتكىشكە جەتىپ وتىر. حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى ماسەلەلەرىن زەرتتەۋ جونىندەگى اسسوتسياتسياسىنىڭ بايانداماسى بويىنشا 2013 جىلى گەرمانياداعى كەدەيلەر سانى 12,5 ميلليون ادامعا جەتىپ, ەل تۇرعىندارىنىڭ بارلىق سانىنىڭ 15,5 پايىزىن قۇرادى. ال بۇدان ءبىر جىل بۇرىن بۇل كورسەتكىش 12,1 ميلليون ادام بولاتىن. برەمەن, مەكلەنبۋرگ – الدىڭعى پومەرانيا جانە ساكسونيا – انحالت فەدەرالدىق جەرلەرىندەگى تۇرعىنداردىڭ 20 پايىزدان استامى ەڭ تومەنگى جالاقىعا كۇن كورەدى. مەملەكەتتىڭ ەڭ باي جەرلەرى سانالاتىن باۆاريا جانە بادەن –ۆيۋرتەمبەرگ سياقتى وڭىرلەردە بۇل كورسەتكىش 11 پايىزدى قۇراپ وتىر. «گەرمانياداعى كەدەيشىلىك بۇل ەكونوميكالىق پروبلەما ەمەس, ساياسي سالاقتىقتىڭ سالدارى, – دەيدى اسسوتسياتسيا جەتەكشىسى ۋلريح شنايدەر. – بىزدە, الەمدەگى ەڭ باي بەس ەلدىڭ ءبىرى رەتىندە كەدەيشىلىكتى تۇبىرىمەن جويۋعا بولاتىن ەدى. ەلىمىزدە كوپشىلىك تۇرعىنداردىڭ تۇرمىسى جاقسارۋمەن قاتار, بىرقاتارىنىڭ كەدەيشىلىككە ۇشىراۋى ورىن الۋدا. بۇل نەگىزىنەن تابىستى بولۋدەگى تەڭسىزدىك پروبلەمالارىنان تۋىنداپ وتىر». ساراپتاما كورسەتىپ وتىرعانىنداي, كەدەيشىلىككە ۇشىرايتىنداردىڭ باسىم كوپشىلىگىن زەينەتكەرلەر, جالعىزباستى انالار, ارنايى ءبىلىم جوق ادامدار, سونىمەن بىرگە, رەسمي تۇردە جۇمىسسىز رەتىندە تىركەلگەندەر قۇرايدى. جۇمىسسىزداردىڭ 40 پايىزدان استامى الەۋمەتتىك جاردەماقى الادى. سوعان قاراماستان, ولار كەدەيشىلىك جاعدايدا ءومىر سۇرۋدە. 3 ميلليوننان استام ادامنىڭ جالاقىسى ەلدەگى ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنە دە جەتپەيدى. سوندىقتان ولار ازىق-ت ۇلىكتى بارىنشا ۇنەمدەۋگە ءماجبۇر بولۋدا. گەرمانيادا ايىنا 892 ەۋرودان از تابىس تاباتىندار كەدەيشىلىككە ۇشىراعاندار بولىپ ەسەپتەلىنەدى. ەكى بالاسى بار وتباسى ءۇشىن ەڭ تومەنگى تابىس 1873 ەۋرو بولۋى كەرەك.

جولى بولماعان جوبا

اقش-تىڭ بەدەلىن اسقاقتاتقان «تاقتاتاس توڭكەرىسىنىڭ» اياعى اقيقاتتان اڭىزعا اينالا باستاعان سياقتى. امەريكالىق شەۆرون كومپانياسى رۋمىنياداعى تاقتاتاس گازىن زەرتتەۋ جانە يگەرۋ جونىندەگى جوباسىن توقتاتتى. رۋمىنيانىڭ Agerpres مەملە­­­كەتتىك اقپاراتتىق اگەنتتىگىنىڭ حا­بارلاۋىنشا, سوڭعى جىلدارى ەلدە قارقىندى جۇمىستار جۇرگىزىپ جاتقان شەۆرون كومپانياسى ءوز قىزمەتىن توقتاتاتىن بولدى. اگەنتتىكتىڭ دەرەگى بويىنشا, امەريكالىق كومپانيا رۋمى­نياداعى تاقتاتاس گازىن يگەرۋ جونىندەگى جۇمىسىن پولشا, ليتۆا جانە ۋكراينا ەلدەرىندەگى وسىنداي جوبالارىن توقتاتقاننان كەيىن اياقتاپ وتىر. باسىلىم اتاپ كورسەتكەندەي, «رۋمىنيا تاقتاتاس گازىن زەرتتەۋ جانە يگەرۋ جوباسىن وسى ۋاقىتقا دەيىن جۇرگىزىپ كەلگەن ەڭ سوڭعى ەۋروپالىق ەل بولىپ وتىر». كومپانيا رۋمىنياداعى جۇمىسىن توقتاتۋعا بۇل جوبانىڭ باسەكەگە قابىلەتسىزدىگى سەبەپ بولعاندىعىن العا تارتادى. وتكەن جىلى قاراشادا رۋمى­نيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ۆيكتور پونتا «ءبىزدىڭ ەلىمىزدە تاقتاتاس گازى تابىلمادى, ءبىز ونى ىزدەۋدىڭ بارلىق جولىن قاراستىردىق» دەگەن بولاتىن. ول بۇل پىكىرىن نەمەنەگە سۇيە­نىپ جاريالاپ وتىرعاندىعىن اشىپ ايتپادى. امەريكالىق كوم­پانيا­نىڭ رۋمىنيادا تاقتاتاس گازىن يگە­رەتىندىگى جونىندەگى ناۋقان داقپىرت­قا اينالدى. قازىرگى تاڭدا رۋ­مىنيا تابيعي گازعا دەگەن سۇرا­نىسىن تولىق قامتاماسىز ەتە المايدى. سوڭعى جىلدارى رۋمىنيا ءوز سۇرانىسىنىڭ 22 پايىزدان 42 پا­يىزعا دەيىنگى كولەمىن رەسەيدەن كەلەتىن تابيعي گاز ارقىلى جاۋىپ وتىر. دايىنداعان جىلقىباي جاعىپار ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان».