اۋىرمايتىن جول ىزدە: پروفيلاكتيكالىق مادەنيەت قالىپتاسىپ كەلە مە؟

كەشەندى تەكسەرۋدەن وتۋشىلەردىڭ كوبەيگەنىنىڭ ءبىر سەبەبى – ونكولوگيالىق, جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارى, قانت ديابەتى سياقتى الەۋمەتتىك ماڭىزى بار دەرتتەردى ەرتە انىقتاۋعا باعىتتالعان تەكسەرۋلەردىڭ تەگىن ۇسىنىلۋى بولسا كەرەك.

تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, 2025 جىلى سكرينينگتىك تەكسەرۋلەر بويىنشا بۇيرىققا وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ, ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىنىڭ ارتۋىنا بايلانىستى تەگىن سكرينينگ 76 جاسقا دەيىن ۇزارتىلعان (بۇرىن 70 جاسقا دەيىن جۇرگىزىلگەن). بۇل دا سكرينينگتىك تەكسەرۋلەر بويىنشا ادامدار سانىن ۇلعايتىپ وتىر.

76 جاسقا دەيىنگى ەل ازاماتتارى تەگىن سكرينينگتەن وتە الادى

مىسالى, استانا قالاسى اكىمدىگىنىڭ «№8 قالالىق ەمحانا» شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ قۇقىعىنداعى (شجق) مەملەكەتتىك  كوممۋنالدىق كاسىپورنى (مكك) بويىنشا سوڭعى 3-5 جىلدا پروفيلاكتيكالىق تەكسەرۋگە جۇگىنەتىن ازاماتتاردىڭ سانى ايتارلىقتاي (35-40%) ارتقان. 2025 جىلى بارلىق سكرينينگتىڭ جالپى 6 ءتۇرى بويىنشا 30 000-عا جۋىق ادام تەكسەرۋدەن وتكەن. بۇل – تۇرعىنداردىڭ ءوز دەنساۋلىعىنا دەگەن جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ ارتۋى عانا ەمەس, اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىنىڭ, ياعني سكرينينگكە شاقىرۋ جۇمىستارىنىڭ وڭ ناتيجەسى.

ال, ەرتە ساتىسىندا انىقتالاتىن سىرقاتتاردىڭ سانى بويىنشا اتالعان ەمحانادا كورسەتكىش 2024 جىلمەن سالىستىرعاندا 2025 جىلى 2 ەسە ارتقان. 2025 جىلى 500-گە جۋىق ناۋقاس ەرتە انىقتالسا, سونىڭ 20-دان استامى ونكولوگيالىق اۋرۋلار بويىنشا ەكەن. ەڭ ءجيى انىقتالاتىن اۋرۋ ءتۇرى – ارتەريالىق گيپەرتەنزيا, ياعني, قان قىسىمىنىڭ جوعارىلاۋىنا بايلانىستى سىرقاتتار. ال ونكولوگيالىق اۋرۋلاردىڭ ىشىندە ەڭ ءجيى انىقتالاتىنى – كولورەكتالدى وبىر جانە ءسۇت بەزى وبىرى.

كوبىنە 50 جاستان اسقان ادامدار پروفيلاكتيكالىق تەكسەرۋلەرگە باسقا جاستاعىلارمەن سالىستىرعاندا ايتارلىقتاي بەلسەندىرەك قاتىسادى ەكەن. ءسىرا, بۇل جاستاعىلار پروفيلاكتيكالىق تەكسەرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن باسقا جاستاعىلارمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا جاقسى ۇعىنعان.

ال, سكرينينگتىك تەكسەرۋدەن وتۋگە ەرلەرمەن سالىستىرعاندا كوبىنە ايەل ادامدار بەلسەندى. ەر ادامدار مۇمكىن جۇمىسباستىلاۋ بولعاندىقتان شىعار, ەمحاناعا ءجيى جۇگىنبەيدى. وعان قوسا, ايەلدەرگە ارنالعان سكرينينگ تۇرلەرى كوبىرەك, سودان دا بولار, ايەل ادامداردىڭ سانى باسىمىراق.

«بىراق 2025 جىلى ەر ادامدارعا ارنالعان جاڭا سكرينينگ ءتۇرى ەنگىزىلدى. بۇل − مي-قان اينالىمى جۇيەسى اۋرۋلارىن ەرتە انىقتاۋعا ارنالعان سكرينينگ. مۇندا 50 جاستان 76 جاسقا دەيىنگى ەر ادامدار تەكسەرىستەن وتە الادى.ء بىزدىڭ ەمحانادا سكرينينگكە شاقىرىلعان ازاماتتاردىڭ ناقتى 70-80%-ى كەلەدى دەپ ايتۋعا بولادى. بىراق پاتسيەنتتەرگە بىرنەشە رەت ءتۇسىندىرۋ ارقىلى سكرينينگتىك تەكسەرۋلەر بويىنشا بارلىعىن 100% قامتيمىز», دەيدى اتالعان ەمحانانىڭ پروفيلاكتيكالىق مەديتسينا جانە الەۋمەتتىك-پسيحولوگيالىق كومەك ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى جانەركە نۇراحمەتوۆا.

زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي, جالپى رەسپۋبليكا بويىنشا سەمىزدىك, 2 ءتيپتى قانت ديابەتى, گيپەرتونيا سەكىلدى سوزىلمالى دەرتتەر جاسارىپ بارا جاتىر. بۇل ارينە الاڭداتار جايت.

«بىزدە ديابەت جانە گيپەرتونيا بويىنشا ناۋقاستار سانى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. 2024 جىلى ارتەريالىق گيپەرتەنزيامەن 123 ادام انىقتالسا, 2025 جىلى ولاردىڭ سانى 354-كە جەتكەن. ال قانت ديابەتى بويىنشا 2024 جىلى 37 ناۋقاس بولسا, 2025 جىلى ولاردىڭ سانى 79-عا جەتكەن. ياعني, 2 ەسە كوبەيگەن. اتالعان دىمكاس جانداردىڭ جاس قۇرىلىمىندا وزگەرىستەر بايقالادى, بىراق كوبىنە 50 جاستان اسقان تۇرعىنداردا ءجيى كەزدەسەدى. بۇنداي سىرقات تۇرلەرىنىڭ پايدا بولۋىنا سەبەپ بولاتىن ەڭ نەگىزگى جانە قاراپايىم قاۋىپتى فاكتورلار قاتارىنا – دۇرىس تاماقتانباۋ, تۇزدى, ءتاتتى ونىمدەردى ارتىعىمەن قولدانۋ, شىلىم شەگۋ ادەتى ەنەدى. جاستاردىڭ, ءتىپتى ەرەسەكتەر اراسىندا دا ەلەكتروندى تەمەكى شەگۋ سانگە اينالدى. ولاردىڭ ءيىسى بىلىنبەگەنىمەن, كادىمگى تەمەكىدەن ايىرماشىلىعى جوق, قۇرامىنداعى زاتتار دا ۇقساس, اعزاعا تيگىزەتىن قاۋىپتىلىگى دە دەڭگەيلەس. سونىمەن قاتار سپورتپەن شۇعىلدانباۋ جانە از قيمىلداۋ دا قاۋىپتى فاكتورلار», دەيدى ج. نۇراحمەتوۆا.

تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, ايەل نەمەسە ەر ادام بولسىن, جاس ەرەكشەلىگى سايكەس كەلسە, جىلىنا ءبىر رەت  سكرينينگتىك تەكسەرۋدەن وتۋگە مىندەتتى, ياعني, پروفيلاكتيكالىق تەكسەرۋلەردەن ءوتۋ قولجەتىمدى.

«بۇعان الدىن الا جازىلۋدىڭ قاجەتى جوق. ەمحاناعا كەلگەندە ءتيىستى كابينەتكە, مىسالى, ايەلدەردى قاراۋ نەمەسە سكرينينگ كابينەتىنە كەلىپ, كەزەك بويىنشا الدىن الا جازىلۋسىز وتە الادى.ء بىزدىڭ ەمحانامىزدا كادر تاپشىلىعى جوق, بولعان ەمەس. ەمحانا تاڭعى 08:00-دەن كەشكى 20:00-گە دەيىن جۇمىس ىستەيدى. سوندىقتان تۇرعىندار جۇمىس ۋاقىتىندا كەلە الماسا, جۇمىستان كەيىن دە كەلىپ قارالا الادى. الدىن الا ونلاين جازىلۋدىڭ دا قاجەتى جوق. دارىگەرلەرگە جازىلۋ ءبىرىنشى كەزەڭدە مەيىرگەرلەردەن وتكەننەن كەيىن ەمحانا تاراپىنان جۇرگىزىلەدى. ياعني ارنايى سكرينينگ بويىنشا گرافيكتەر بولىنگەن, بەيىندى ماماندارعا جازۋدى ءبىزدىڭ ماماندار جۇزەگە اسىرادى. سول ارقىلى پاتسيەنتتەر ءارى قاراي تەكسەرۋدەن وتە الادى. ياعني بارلىعى جەڭىل ءارى قولجەتىمدى», دەيدى جانەركە بەرىكبايقىزى.

اتالعان ەمحانادا ارنايى بەكىتىلگەن نورماتيۆ بويىنشا (جاس ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى) بارلىق قاجەتتى سكرينينگتەردەن تۇراقتى تۇردە تولىق ءوتىپ جۇرگەن گۇلميرا قارابالاەۆانىڭ ايتۋىنشا, جالپى سكرينينگكە 2 اي ۋاقىت بەرىلگەن, ونىڭ ىشىندە قان تالداۋى, ونكولوگيالىق سكرينينگتەر, ەلەكتروكارديوگرامما, مامموگرافيا (ايەلدەرگە) بار.

«تەكسەرىلۋ بارىسىندا مەنەن ايتارلىقتاي اۋرۋ بەلگىلەرى بىلىنبەدى. دەگەنمەن, ەڭ العاشقى مەيىرگەردىڭ تەكسەرىسىندە كوز قىسىمىنىڭ كوتەرىلۋى بايقالعاندىقتان وفتالمولوگ دارىگەر قارادى, بىراق ەشقانداي اۋىتقۋ انىقتالمادى. ال, تەكسەرۋگە مەيىرگەرلەر ۇسىنعان نۇسقاما بويىنشا قان تالداۋلارىنا دايىندالىپ كەلسەڭىز بولعانى, تۋىندايتىن ودان باسقا قيىندىق جوق», دەيدى ول.

ونىڭ اينالاسىنداعىلاردىڭ كوبى جۇمىسباستى بولسا دا, قۇربىلارى سكرينينگتەردەن ءوتىپ تۇرادى ەكەن, بۇل دا ونىڭ تۇراقتى تەكسەرىلۋگە بەي-جاي قاراماۋىنا ءبىر سەبەپ.

«مەنىڭ تانىسىم ونكولوگيالىق اۋرۋمەن اۋىردى, ول ۋاقىتىلى قارالماعاندىقتان سىرقاتى اسقىنۋعا دەيىن جەتتى. سول جايت – مەنىڭ وسىلاي پروفيلاكتيكالىق تەكسەرۋدەن تۇراقتى ءوتىپ تۇرۋىما تۇرتكى بولدى, سودان بەرى 11 جىل, جىل سايىن مەرزىمدى ۋاقىتىم كەلگەندە ۋچاسكەلىك مەيىرگەر ارنايى شاقىرادى. پروفيلاكتيكاعا ءمان بەرمەيتىن ازاماتتارعا ايتارىم – اۋرۋدىڭ الدىن الۋ ونى ەمدەۋدەن الدەقايدا جەڭىل. سوندىقتان ءوز دەنساۋلىقتارىنا قازىردەن باستاپ كوڭىل ءبولۋ قاجەت», دەيدى گۇلميرا رىسبايقىزى.

مەديتسينا قىزمەتىندە كەمشىلىك بولماۋعا ءتيىس

پروفيلاكتيكا – تەك مەديتسينالىق ەمەس, ەكونوميكالىق كاتەگوريا. اۋرۋدى اسقىنعان ساتىسىندا ەمدەۋ مەملەكەتكە دە, ازاماتقا دا قىمباتقا تۇسەدى. ساراپشىلاردىڭ باعالاۋىنشا, الدىن الۋ شارالارىنا سالىنعان ينۆەستيتسيا ۇزاق مەرزىمدە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنە تۇسەتىن سالماقتى ازايتادى.

بانك سەكتورى مەن ءىرى كومپانيالاردىڭ قىزمەتكەرلەرگە ارنالعان كورپوراتيۆتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ باعدارلامالارى دا پروفيلاكتيكالىق تەكسەرۋلەرگە دەگەن ىنتانى ارتتىرىپ وتىر. ويتكەنى, بۇل ەڭبەك ونىمدىلىگىنە تىكەلەي اسەر ەتەدى.

ال, سكرينگتىك تەكسەرۋگە قاتىسۋ كورسەتكىشىنىڭ تومەن بولۋىنىڭ ەڭ ءبىرىنشى سەبەبى – تۇرعىنداردىڭ ءوز دەنساۋلىعىنا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراماۋىندا بولسا كەرەك.

تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, زاڭناماعا سايكەس جالپى كوپ جاعدايدا سكرينينگتىك تەكسەرۋدەن وتۋگە 2 كۇن ارنايى دەمالىس بەرىلەدى. بىراق كەيبىر تۇرعىندار جەكەمەنشىك مەكەمەدە ەڭبەك ەتەتىندىكتەن باسشىلىعى تاراپىنان رۇقسات بەرىلمەۋى مۇمكىن نەمەسە قوسىمشا تابىس تابۋ ماقساتىندا جۇمىس ىستەپ ءجۇرۋى مۇمكىن. ياعني ازاماتتاردىڭ سكرينينگتىك تەكسەرۋدەن وتۋگە كەلمەۋىنىڭ ءبىر سەبەبى – تۇرعىنداردىڭ جۇمىسباستىلىعى.

زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي, اۋىل تۇرعىندارىمەن سالىستىرعاندا قالا تۇرعىندارىندا سكرينينگتەن ءوتۋ كورسەتكىشى ايتارلىقتاي باسىمىراق. بۇنىڭ نەگىزگى سەبەبى – اۋىل تۇرعىندارى كوپ جاعدايدا ءوز دەنساۋلىعىنا ءمان بەرمەۋىندە بولسا كەرەك. كوبى دارىگەرگە اۋىرسىنۋ پايدا بولعان كەزدە عانا جۇگىنىپ جاتادى. دەمەك, نەگىزگى ماسەلە ينفراقۇرىلىمدا ەمەس, دەنساۋلىق مادەنيەتىندە بولىپ وتىر.

پروفيلاكتيكانىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى باعىتى – ۆاكتسيناتسيا. سوڭعى جىلدارى ەكپەگە قاتىستى عىلىمي نەگىزدەلگەن ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى كۇشەيىپ, قوعامدىق يممۋنيتەت ۇعىمى بىرتىندەپ ورنىعىپ كەلەدى.

پروفيلاكتيكالىق مادەنيەت – ءبىر كۇندە قالىپتاسپايتىن قۇبىلىس. ول وتباسىنداعى تاربيە, مەكتەپتەگى دەنە شىنىقتىرۋ, اقپاراتتىق ساياسات, قولجەتىمدى مەديتسينا جانە جەكە جاۋاپكەرشىلىك ارقىلى ورنىعادى. «اۋىرمايتىن جول ىزدەۋ» – جاي ۇران ەمەس, ءومىر سالتىنا اينالعاندا عانا قوعام ساۋلىعى نىعاياتىنى انىق.

پروفيلاكتيكالىق مەديتسينانىڭ پارقىن بىلمەي ءجۇرمىز