مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قارجىلىق مونيتورينگ اگەنتتىگىندە جيىن وتكىزدى. الدىمەن سالا ماماندارىن كاسىبي مەرەكەسىمەن قۇتتىقتادى. پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, وسىدان بەس جىل بۇرىن, ەل ىشىندە اۋقىمدى وزگەرىستەر قولعا الىنىپ جاتقان تاريحي كەزەڭدە قۇرىلعان قارجىلىق مونيتورينگ اگەنتتىگى وزىنە جۇكتەلگەن جاۋاپكەرشىلىك پەن مىندەتتى ابىرويمەن ورىنداپ كەلەدى.
– جالپى, وسىنداي قىسقا مەرزىم ىشىندە كوپ جۇمىس ىستەلدى, ءبىراز تاجىريبە جيناقتالدى. بۇگىندە قارجىلىق مونيتورينگ اگەنتتىگى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق جانە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسىندە ماڭىزدى ءرول اتقاراتىن دەربەس قۇرىلىمعا اينالدى. مۇنى تاباندى ەڭبەك پەن ادال قىزمەتتىڭ ناتيجەسى دەۋگە بولادى. اگەنتتىك قىزمەتكەرلەرىنە ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. بىراق بوساڭسۋعا بولمايدى. سەبەبى, الدىمىزدا بيىك ماقساتتار مەن اۋقىمدى جۇمىس بار. اسىرەسە قازىر وتە قارقىندى دامىپ جاتقان تسيفرلىق تەحنولوگيا مەن جاساندى ينتەللەكت داۋىرىندە جۇمىسقا تۇبەگەيلى جاڭا كوزقاراسپەن قاراۋ مىندەتى تۇر. بۇل ماسەلە تۋرالى «Turkistan» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىمدا جانە ۇلتتىق قۇرىلتاي وتىرىسىندا انىق ايتتىم, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت قۇقىق قورعاۋ مەكەمەلەرى, سونىڭ ىشىندە قارجىلىق مونيتورينگ اگەنتتىگى تەحنولوگيالىق تۇرعىدان ارتتا قالىپ قويسا, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىمىزگە قاتەر ءتوندىرۋى مۇمكىن دەپ سانايدى.
– تسيفرلىق تاسىلدەردى جانە جاساندى ينتەللەكت جۇيەسىن اگەنتتىك قىزمەتىنە جاپپاي ەنگىزۋ – كەزەك كۇتتىرمەيتىن اسا ماڭىزدى مىندەت. ونسىز ءتيىمدى جۇمىس بولمايتىنى انىق. قازىر كۇشتىك قۇرىلىمدار مەن قىلمىس الەمىنىڭ اراسىنداعى كۇرەس تەحنولوگيالىق تۇرعىدان مۇلدە باسقا سيپاتقا يە بولدى. قاراقشىلار, ياعني قىلمىسكەرلەر جاساندى ينتەللەكتىنى بەلسەندى پايدالاناتىن بولدى. ونى سىزدەر جاقسى بىلەسىزدەر. قۇقىق قورعاۋ مەكەمەلەرى, سونىڭ ىشىندە قارجىلىق مونيتورينگ اگەنتتىگى تەحنولوگيالىق تۇرعىدان ارتتا قالىپ قويسا, بۇل جاعداي ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىمىزگە قاتەر ءتوندىرۋى مۇمكىن, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, زامان تالابىنا ساي وزىق بولۋ ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, دۇرىس شەشىم قابىلداپ, ءتيىمدى ارەكەت ەتۋىمىز كەرەك. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى تياناقتى, بەلسەندى جۇمىس ىستەپ, وزىق تسيفرلىق شەشىمدەر ارقىلى ەلدەگى وزگەرىستەردىڭ جەدەل جانە ساپالى ىسكە اسۋىنا سەپتىگىن تيگىزۋى مۇمكىن. بۇل اۋقىمدى ەكونوميكالىق جاڭعىرۋ جولىنا بەت بۇرعان ەلىمىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى قادام بولماق.
قاسىم-جومارت توقاەۆ مەملەكەت قارجىسىن جىمقىراتىن الاياقتارمەن كۇرەستىڭ ماڭىزدىلىعىنا دا توقتالدى.
– ءبىز ەلىمىزدى دامىتۋعا ارنالعان قاراجاتتى ءتيىمدى جۇمساۋدىڭ امالىن ىزدەپ قينالامىز. بىراق سوعان قاراماستان الەۋمەتتىك سالاعا بولىنگەن تريلليونداعان تەڭگە قارجىنى جىمقىراتىن الاياقتار بار, ءتىپتى, از ەمەس دەپ ايتۋعا بولادى. بۇل – مۇلدە اقىلعا سىيمايتىن جاعداي. مۇنداي كەسەلدى ءتۇپ-تامىرىمەن جويۋ كەرەك. قارجىنى كريپتوۆاليۋتاعا اينالدىرىپ, شەتەلگە شىعارۋ جاعدايلارى دا ازايماي تۇر, ونداي زاڭسىزدىققا توسقاۋىل قويۋ قاجەت. مۇنداي تەرىس احۋال ەكونوميكاعا وراسان زور زاردابىن تيگىزىپ جاتىر. تۇپتەپ كەلگەندە, كولەڭكەلى ەكونوميكامەن ءۇزىلدى-كەسىلدى كۇرەسۋ كەرەك. بۇل دا – وتە وزەكتى, اسا ماڭىزدى مىندەت. قارجىلىق مونيتورينگ قىزمەتىنىڭ الدىندا تۇرعان مىندەت بەلگىلى: بۇل – مەملەكەت قارجىسىنىڭ تەك قانا ەل يگىلىگىنە جۇمسالۋىن قاداعالاۋ. وسى ماڭىزدى مىندەتتىڭ ساپالى ىسكە اسۋى سىزدەردىڭ قىزمەتتەرىڭىزگە تىكەلەي بايلانىستى, – دەدى پرەزيدەنت.
پرەزيدەنت مەملەكەت اگەنتتىك قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءتيىمدى ءارى الاڭسىز جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن قاجەتتى جاعداي جاساپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى.
– كادرلىق قۇرام ۇلعايىپ, نىعايا ءتۇستى, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قور جاقساردى. جالاقى كوتەرىلدى, باسپانا بەرىلدى, جالپى, كوپتەگەن الەۋمەتتىك ماسەلە شەشىمىن تاپتى. كەرەك بولسا, اگەنتتىك جۇيەسىنە ءۇش گەنەرال شەنىن قوسۋعا بولادى دەپ ويلايمىن. بۇل شەشىم وبلىستاردا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ناعىز ۇزدىك قىزمەتكەرلەردىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ەندى تەك بىلەك سىبانا جۇمىس ىستەۋ كەرەك. ارينە, ناقتى جەتىستىكتەر دە بار. حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق نىعايىپ كەلەدى. ەلىمىز «Financial Action Task Force» ۇيىمىنىڭ تەكسەرىسىنەن ءساتتى ءوتتى. قازاقستان 2023 جىلدان بەرى «ەگمونت» توبىنىڭ قارجىلىق بارلاۋ بىرلەستىگىندە ەۋرازيا ايماعىنىڭ مۇددەسىن قورعايدى. 20 ءىرى كريپتوبيرجامەن سىندارلى سەرىكتەستىك ورناتىلدى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدە بلوكچەين-تالداۋمەن اينالىساتىن «كريپتون» ارنايى قۇرىلىمدىق بولىمشەسى اشىلعانىن تىلگە تيەك ەتتى. بۇل – ورتالىق ازيا ەلدەرىندە قۇرىلعان وسىنداي العاشقى بولىمشە. ق.توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, بىلتىر قارجىنى قولما-قول اقشاعا اينالدىراتىن 200-گە جۋىق جالعان كومپانيا اشكەرەلەندى.
– ولاردىڭ زاڭسىز اينالىمداعى قاراجاتى 500 ميلليارد تەڭگەدەن اسادى. سەكسەننەن استام قىلمىستىق توپ قۇرىقتالىپ, 100-دەن استام قارجى پيراميداسى جويىلدى. مۇنىڭ ءبارى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىگىن نىعايتا تۇسكەنى ءسوزسىز, – دەدى پرەزيدەنت.
وسىلاي دەي كەلە مەملەكەت باسشىسى جي مۇمكىندىگىن پايدالانىپ, تالداۋ-ساراپتاۋ جۇمىستارىن كۇشەيتۋدى تاپسىردى.
– مەن جاقىندا «قۇقىق بۇزۋشىلىق پروفيلاكتيكاسى» تۋرالى زاڭعا قول قويدىم. بۇل زاڭعا سايكەس اگەنتتىك العاش رەت ەكونوميكالىق قىلمىستىڭ الدىن الۋمەن اينالىساتىن تولىققاندى قۇرىلىم رەتىندە كورسەتىلدى. وسىعان وراي, قىلمىستىڭ الدىن الۋعا قاجەتتى جاڭا ءارى ءتيىمدى شارالار قاجەت. كوپ جاعدايدا كەلتىرىلگەن زالالدى وتەۋ ماسەلەسى وڭ شەشىمىن تاپپاي جاتادى. سول سەبەپتى, قىلمىستىڭ سالدارىن ەمەس, سەبەبىن انىقتاپ, ونىمەن كۇرەسۋ ماڭىزدىراق. 2023 جىلى شىعىن كولەمى 325 ميلليارد تەڭگەگە باعالاندى. ونىڭ 53 ميلليارد تەڭگەسى نەمەسە شامامەن 16,5 پايىزى قايتارىلدى; 2024 جىلى شىعىن كولەمى 4,4 تريلليون تەڭگەگە باعالاندى. ونىڭ 236 ميلليارد تەڭگەسى نەمەسە 5,5 پايىزى قايتارىلدى; 2025 جىلى شىعىن كولەمى 135 ميلليارد تەڭگەنى قۇراعان, ياعني ايتارلىقتاي ازايعان. ونىڭ 20 ميلليارد تەڭگەسى نەمەسە 15 پايىزعا جۋىعى قايتارىلعان. الدىن الۋ شارالارى شىن مانىندە ءتيىمدى بولۋ ءۇشىن تسيفرلىق تالداۋ تاسىلدەرىن بارىنشا دامىتقان ابزال. اگەنتتىككە تيەسىلى اقپاراتتىق جۇيە اۋقىمدى دەرەكتەردى تالداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سول ارقىلى بيۋدجەت قارجىسىن ۇنەمدەۋگە بولادى. وسى اقپاراتتىق جۇيەنىڭ اياسىن كەڭەيتە ءتۇسۋ قاجەت, – دەدى پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, الدىمەن الەۋمەتتىك سالادا قالىپتاسقان قارجىلىق جاعدايدى رەتكە كەلتىرۋ كەرەك. اسىرەسە ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ سياقتى ۇلت بولاشاعىنا اسەر ەتەتىن, ۇنەمى حالقىمىزدىڭ نازارىندا بولاتىن ماڭىزدى سالالارعا باسا ءمان بەرىلۋگە ءتيىس ەكەنىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى پرەزيدەنت.
– وسىعان دەيىن دە ايتىپ ءوتتىم, جالپى الەۋمەتتىك سالادا زاڭ بۇزۋشىلىقتار از ەمەس. قارجى وپەراتسيالارىنا مونيتورينگ جۇرگىزۋ كەزىندە ناقتى ناتيجەگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن زاماناۋي تاسىلدەردى ۇتىمدى پايدالانۋ قاجەت. باستى ماقسات – ءبارىن جاپپاي تەكسەرۋ ەمەس, ەل ەكونوميكاسىنا قاۋىپ توندىرەتىن سىن-قاتەرلەردى دەر كەزىندە انىقتاپ, ءتيىستى شارالار قابىلداۋ. «شاش ال دەسە, باس الىپ», شەكتەن شىعۋعا بولمايدى. قايتالاپ ايتامىن: اگەنتتىك قىزمەتكەرلەرىنىڭ مىندەتى – قارجى ۇيىمدارىن جاپپاي تەكسەرۋ ەمەس, كەرىسىنشە, ەكونوميكاعا تونگەن قاۋىپتىڭ بەتىن قايتارىپ, تويتارىس بەرۋ ءۇشىن ۋاقتىلى شارا قابىلداۋ. بۇل رەتتە تسيفرلىق جۇمىس تاسىلدەرى اۋاداي قاجەت. بىراق جاساندى ينتەللەكتىگە عانا ەمەس, ءوز اقىل-ويلارىڭىزعا دا سەنگەن ارتىق ەتپەيدى. ادامدار جي-گە ارقا سۇيەي باستاعانىن, ءتىپتى باياندامالارىن دا وزدەرى جازباي, ونى Grok پەن ChatGPT-گە تاپسىراتىنىن بايقايمىن. ياعني ادامدار دۇرىس وقۋدى, ءتيىستى ءبىلىم الۋدى ەمەس, ينتەللەكتىنى ءتۇرلى نۇسقادا قالاي پايدالانۋدى ۇيرەنىپ جاتىر, – دەپ اتاپ ءوتىپ, مەملەكەت باسشىسى مۇنىڭ سالدارى اۋىر بولاتىنىن دا ەسكەرتتى.
وسىعان سايكەس, قارجىلىق بارلاۋ قىزمەتكەرلەرىنەن ناعىز جاۋاپكەرشىلىك پەن جاسامپازدىق تۇرعىسىنان قارايتىن وتانشىلدىقتى تالاپ ەتەتىنىن ايتتى.
پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي قاسيەتكە يە ادامدار جەمقورلىقتان, اشكوزدىكتەن, ساۋاتسىزدىقتان ادا بولۋعا ءتيىس. ساۋاتسىز, اسىرەسە اشكوز, كورسەقىزار, جەمقورلىققا بەيىم ادام ەشقاشان پاتريوت بولا المايدى.
– ارينە, ول ءوزىن پاتريوت ساناۋى, الاۋلاتىپ, جالاۋلاتىپ سويلەۋى مۇمكىن. الايدا ول پاتريوت ەمەس جانە ونى ءبارى بىلەدى. سوندىقتان بۇل ارادا وتانشىلدىقتى دۇرىس تۇسىنە بىلگەنىمىز ءجون. مەن مۇنى قىزىلوردادا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتاي وتىرىسىندا ايتتىم. قازىرگى ۋاقىتتا جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ مازمۇنىن قاراپ جاتىرمىز. ءبىز وسى وزگەرىستەر اياسىندا پاتريوتيزم تۋرالى ۇعىمدى ناقتىلاپ, جاۋاپكەرشىلىككە ءارى جاسامپازدىققا قۇرىلعان وتانشىلدىقتى ايقىنداي الامىز دەپ ويلايمىن. ناعىز پاتريوت بارلىق جەردە, ول قارجىلىق مونيتورينگ اگەنتتىگى نەمەسە مەملەكەتتىك مەنشىكتەگى كاسىپورىن بولسىن, جەكە كاسىپكەرلىك نىسانى, ۋنيۆەرسيتەت, مەكتەپ بولسىن, ادال ەڭبەك ەتۋگە ءتيىس. اركىم ءوز جۇمىسىن جاقسى اتقارسا, ونى پاتريوت دەپ سانايمىز. جالپى, تەكسەرۋ شارالارى مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەرىنە قاتىستى جۇمىسقا كەسىرىن تيگىزبەۋى كەرەك. بيۋدجەت قاراجاتىن ۋاقتىلى يگەرۋگە دە كەدەرگى كەلتىرمەۋى قاجەت. اقپاراتتىق, كوممەرتسيالىق قاۋىپسىزدىكتى جانە جەكە دەرەكتەردى قورعاۋ ماسەلەسىن نازاردا ۇستاعان ءجون, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
سونداي-اق مەملەكەت باسشىسى اگەنتتىكتىڭ كاسىپكەرلەرمەن جۇمىس ءتاسىلىن قايتا قاراۋعا شاقىردى.
– بيزنەستىڭ دامۋىن تەجەيتىن كەدەرگىلەردى جويۋ كەرەك. بۇل باعىتتا ءبىراز جىلدان بەرى جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىلىپ كەلەدى. بىراق «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنان, جەكەلەگەن بيزنەس وكىلدەرىنەن ءالى دە ارىز-شاعىم ءتۇسىپ جاتىر. بارلىق قۇقىق قورعاۋ ورگانى بيزنەسكە زاڭسىز كەدەرگى كەلتىرۋ مەملەكەت مۇددەسىنە قارسى اۋىر قىلمىسپەن پارا-پار ەكەنىن تۇسىنۋگە ءتيىس. بۇل, ەڭ الدىمەن, قارجىلىق مونيتورينگ اگەنتتىگىنە قاتىستى. ماعان ايماقتاردا قارا باسىنىڭ قامى ءۇشىن زاڭدى بيزنەستى توقتاتۋ تاجىريبەسى ءالى دە بار دەگەن شاعىمدار كەلىپ ءتۇسىپ جاتىر. ەسكەرتەمىن: ەگەر الگىندەي مالىمەتتەر راستالسا, زاڭعا سايكەس جاۋاپقا تارتىپ, كەلتىرىلگەن شىعىندى ءوندىرىپ الۋ ءۇشىن قاتاڭ شارالار قابىلدانادى. بىلتىر اگەنتتىك تەرگەۋ جۇرگىزگەن قىلمىستىق ىستەردىڭ 40 پايىزى, ياعني مىڭنان استامى نەگىزسىز دەپ توقتاتىلعان. مىسالى, 2025 جىلى اگەنتتىك 2710 ءىس قوزعاعان, ونىڭ 1061-ىندە كۇدىكتىلەر اقتالىپ, ءىس توقتاتىلعان. بۇل جاي عانا كورسەتكىش ەمەس, – دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي, وسىنداي ىستەردىڭ سالدارىنان كاسىپكەرلەر شىعىنعا ۇشىراپ, ولاردىڭ ىسكەرلىك بەدەلىنە نۇقسان كەلەدى, ەڭبەك ۇجىمدارىنىڭ بەرەكەسى قاشادى. مۇنىڭ ءبارى بيزنەستىڭ دامۋىن تەجەيدى, ەلدەگى ينۆەستيتسيالىق احۋالعا زاردابىن تيگىزەدى. سوندىقتان كاسىپكەرلەرمەن قارىم-قاتىناس ورناتۋ تاسىلدەرىن قايتا قاراۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى پرەزيدەنت.
– وگىزدى دە ولتىرمەي, اربانى دا سىندىرماي, اقىلعا قونىمدى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاي ءبىلۋ قاجەت. كاسىپكەر قارجى زاڭناماسىن بۇزعان جاعدايدا ونىڭ شارۋاشىلىق قىزمەتىن بىردەن توقتاتىپ تاستاۋعا بولمايدى. شەكتەۋ شارالارىن قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ دەڭگەيىنە سايكەس ەرەكشە جاعدايلاردا عانا قولدانۋ كەرەك. كاسىپكەرلەر دە زاڭ تالاپتارىن قاتاڭ ساقتاۋعا مىندەتتى. مەملەكەتتىڭ وڭ كوزقاراسى مەن قورعاۋىن پايدالانىپ, سالىقتان جالتارۋعا, الاياقتىق سحەمالار جاساۋعا بولمايدى. الاياقتىققا مۇلدەم جول بەرمەيمىز, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ كولەڭكەلى ەكونوميكامەن كۇرەستى جانداندىرۋ ماسەلەسىنە دە توقتالدى.
– جاڭا سالىق ساياساتى كۇشىنە ەنگەلى بەرى ناقتى اينالىمدى جاسىرۋ ءۇشىن قولما-قول تولەم كولەمىنىڭ ارتقانى تۋرالى مالىمەتتەر كەلىپ ءتۇستى. بولشەك ساۋدامەن اينالىساتىن ساۋداگەرلەر تاۋاردىڭ اقىسىن قولما-قول اقشامەن نەمەسە اۋدارىم ارقىلى تولەگەنىنە قاراي سالىق سوماسىن شەگەرىپ, ەكى ءتۇرلى باعا ايتا باستادى. بۇعان, ارينە, كوز جۇما قاراۋعا بولمايدى. ويتكەنى مۇنداي ارەكەتتەر مەملەكەتتىڭ سالىقتى اكىمشىلەندىرۋ تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ باعىتىنداعى ەڭبەگىن زايا كەتىرەدى. كىرىستى جىلىستاتۋ جانە كاپيتالدى استىرتىن كريپتووپەراتسيالار ارقىلى زاڭسىز شىعارۋ پروبلەماعا اينالدى. بۇگىنگە دەيىن 62 ميلليارد تەڭگەدەن استام قارجى اينالىمى بار 130 زاڭسىز كريپتوالماسۋ قىزمەتى جويىلدى. وسى ىستەردىڭ اياسىندا 2,6 ميلليارد تەڭگەنىڭ مۇلكىنە تىيىم سالىندى. بۇدان بولەك, الەۋمەتتىك جەلىلەردە اقشانى كريپتوعا ايىرباستاۋ جارناماسى تىيىلماي تۇر. دەمەك, ماسەلە تۇبەگەيلى شەشىمىن تاپپاعان. حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ باعالاۋىنشا, ەلىمىز سىرتقا شىعارىلعان كاپيتالدىڭ كولەمى جاعىنان «كوش باستاپ تۇرعان مەملەكەتتەردىڭ» ءبىرى. ال وسىنداي قىلمىس ءۇشىن سوتتالعاندار جوققا ءتان. كاپيتالدىڭ زاڭسىز سىرتقا كەتۋى ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىگىمىزگە تىكەلەي قاتەر توندىرەدى. اگەنتتىك اتالعان ماسەلەلەر بويىنشا ناقتى ۇسىنىس ەنگىزسىن, – دەدى پرەزيدەنت.
بۇعان قوسا, مەملەكەت باسشىسى قارجىلىق الاياقتىققا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ جاڭا تاسىلدەرىن ويلاستىرۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى.
– اگەنتتىك قارجى پيراميدالارىمەن بەلسەندى كۇرەس جۇرگىزىپ جاتىر. تەك بىلتىردىڭ وزىندە 140-تان استام قىلمىستىق ءىس تەرگەلىپ, جارتى ميلليوننان اسا ادامنىڭ قارجىسىن تارتپاقشى بولعان 15 مىڭ سايت پەن 123 چات جابىلدى. الايدا قابىلدانىپ جاتقان شارالار دا, ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى دا جاعدايدى تۇبەگەيلى وزگەرتە الماي تۇر. ايتسە دە وڭ ءۇردىس بار. نەگە؟ ويتكەنى الاياقتار پيراميدانى ءتۇرلى قارجى قۇرالدارى سياقتى ۇسىنادى. ال ازاماتتار ولاردىڭ ارباۋىنا ءتۇسىپ, بار تاپقان-تايانعانىنان ايىرىلىپ قالىپ جاتىر. سوندىقتان قارجىلىق الاياقتىققا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ ءتيىمدى شارالارىن ازىرلەپ, پروبلەمانىڭ ءتۇپ تامىرىن انىقتاعان ءجون. ءوز ارەكەتىنىڭ زاڭسىز ەكەنىن بىلە تۇرا, ادامداردى ءتۇرلى الاياقتىق سحەمالارعا تارتاتىن پيراميدا قاتىسۋشىلارىنا قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋ قاجەت, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
وسى ورايدا پرەزيدەنت مۇنداي الاياقتاردى نەمەسە قىمسىنباي قىلمىسقا باراتىن جانداردى تۇرمەگە قاماپ, قىلمىستىق جازاعا تارتۋ كەرەك دەپ مالىمدەدى. ەگەر قارجىلىق مونيتورينگ اگەنتتىگى, ۇكىمەت وسىنداي تۇزەتۋلەردى ۇسىنسا, پرەزيدەنت قولدايتىنىن ايتتى.
– ماسەلەنى قاراستىرىڭىزدار. وسى تەكتەس باتىل شەشىمدەر قابىلداماساق, احۋالدىڭ وڭالا قويۋى ەكىتالاي. «باياعى جارتاس – سول جارتاس» كۇيىندە قالا بەرەدى, – دەپ پرەزيدەنت ماسەلەنىڭ ءمانىسىن ءتۇسىندىردى.
مەملەكەت باسشىسى ەسىرتكى بيزنەسىمەن كۇرەستى كۇشەيتۋدى دە تالاپ ەتتى.
– وكىنىشكە قاراي, قازىر ەسىرتكى ساۋداسىنان تۇسكەن تابىستى تەكسەرۋ جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگى تومەن. قىلمىسكەرلەردىڭ زاڭسىز جولمەن تاپقان جەكە مۇلكىمەن قاتار, باسقا ادامداردىڭ اتىنا راسىمدەگەن مۇلكى دە مەملەكەتكە قايتارىلۋعا ءتيىس. قىسقاسى, قىلمىستىق جولمەن يەمدەنگەن م ۇلىكتىڭ ءبارىن تاركىلەۋ ماسەلەسىن مۇقيات پىسىقتاعان ءجون. زاڭدى تۇلعالاردىڭ كۇماندى تابىستاردى زاڭداستىرۋىنا قاتىستى جازانى كۇشەيتۋ كەرەك. بۇل قادام حالىقارالىق ستاندارتتارعا تولىق ساي كەلەدى, – دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى اگەنتتىك الدىندا كوپتەگەن كۇردەلى ءارى ماڭىزدى مىندەت تۇرعانىن اتاپ ءوتتى.
– سىزدەرگە جۇكتەلەتىن جاۋاپكەرشىلىك – وتە جوعارى. اگەنتتىك باس پروكۋراتۋرامەن, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك قىزمەتىمەن, ىشكى ىستەر مينيسترلىگى سەكىلدى باسقا دا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمەن ۇيلەسىمدى ارەكەت ەتۋى كەرەك. ولار دا قارجىلىق مونيتورينگ اگەنتتىگىنە قولداۋ كورسەتۋگە ءتيىس. قۇزىرەتتىك مىندەتتەردىڭ قايتالانۋى, ءجون-جوسىقسىز باسەكە, باقتالاستىق مەملەكەت مۇددەسىنە زاردابىن تيگىزەدى. الەمدە ستراتەگيالىق بەلگىسىزدىك بەلەڭ العان قازىرگىدەي جاعدايدا بۇل وتە قاۋىپتى. ۇلتتىق مۇددەمىزگە زيان كەلتىرۋگە جول بەرۋگە بولمايدى. ۇنەمى ايتامىن: «تاۋەلسىزدىك – بارىنەن قىمبات». مۇنى بارشامىز, قارجىلىق مونيتورينگ اگەنتتىگىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ءاردايىم ەستە ۇستاۋى كەرەك. ءار قىزمەتكەر, ەڭ الدىمەن, ادال ازامات جانە مىقتى مامان بولۋعا ءتيىس. ار تازالىعىن ساقتاۋ, وتان الدىنداعى انتقا بەرىك بولۋ – پارىز. «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتى – كوپشىلىككە قاراتا ايتىلعان ۇران ەمەس, بۇل – ءاربىر مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ, ءاربىر ادامنىڭ وزىنەن باستالۋعا ءتيىس سانالى قادام. ءبىز ادىلەتتى, قاۋىپسىز, كۇشتى, تازا ءارى وزىق قازاقستاندى قۇرىپ جاتىرمىز. اۋقىمدى وزگەرىستەردىڭ كەلەسى – شەشۋشى كەزەڭىنە قادام باستىق. كونستيتۋتسيالىق رەفورمانى قولعا الدىق, بۇگىندە كوميسسيا بەلسەندى تۇردە جۇمىس ىستەپ جاتىر. بارلىق ۇسىنىس مۇقيات ساراپتالادى, تۇزەتۋلەردىڭ جوباسى ازىرلەنەدى. حالىق بۇل جوبامەن تانىسىپ, رەفەرەندۋمدا تۇبەگەيلى شەشىم قابىلدايدى. وسىلايشا, ەلىمىزدە جاڭا قوعامدىق-ساياسي جۇيە قالىپتاسادى. ەل ىشىندەگى تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا, ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋعا جانە حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا ارنالعان جۇمىستىڭ قارقىنمەن جالعاسادى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
جيىندا قارجىلىق مونيتورينگ اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى جانات ەليمانوۆ ۆەدومستۆونىڭ اتقارعان جۇمىستارى مەن الداعى جوسپارى جونىندە بايانداما جاسادى.
بۇدان سوڭ پرەزيدەنت قىزمەتتىك بورىشىن ۇلگىلى اتقارعانى ءۇشىن قارجىلىق مونيتورينگ اگەنتتىگىنىڭ ءبىر توپ قىزمەتكەرىن مەملەكەتتىك ناگرادامەن ماراپاتتادى.