حالقىمىزدىڭ جالپى سانى جىلدان-جىلعا كوبەيە تۇسكەنىنە قۋانعانىمىزبەن, سولتۇستىك, شىعىس وبلىس تۇرعىندارىنىڭ قاتارى سيرەپ بارا جاتقانى الاڭداتپاي قويمايدى. بىرىنەن سوڭ ءبىرى جابىلىپ جاتقان اۋىلداردان جايلى تۇرمىس ىزدەپ ۇدەرە كوشكەن جۇرتتىڭ ويسىراعان ورنىن شەتەل مەن جۇمىس كۇشى ارتىق وڭىرلەردەن كەلىپ جاتقان قانداستار مەن قونىس اۋدارۋشىلار تولتىرا الار ەمەس.
قيلى زاماندا قازاق جەرىنە كۇشتەپ قونىس اۋدارىلعان باسقا ەتنوس وكىلدەرى ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى جىلدارىندا تاريحي وتانىنا جاپپاي قونىس اۋدارىپ, حالقىمىزدىڭ سانى ەداۋىر ازايىپ قالعاندا شەتەلدەن اتامەكەنگە بەت تۇزەگەن اعايىننىڭ ۇلى كوشى ناشارلاپ كەتكەن دەموگرافيالىق احۋالدى ايتارلىقتاي جاقسارتقان ەدى. سول قانداستاردىڭ ءبىرى – وزبەكستاننىڭ ناۋاي وبلىسى تامدى اۋدانىنان سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ايىرتاۋ اۋدانىنا ات باسىن تىرەگەن كاسىپكەر جاڭاباي ءپىرمانوۆ.
«قازاق ەلى تاۋەلسىزدىك العانىنا بوركىمدى اسپانعا اتا قۋانىپ, اتاجۇرتقا ورالۋعا بەكىندىم دە, باياعى اسانقايعى بابامىزشا, جەر تاڭداۋ ماقساتىمەن جولعا شىقتىم. اتاقونىسىمىز قىزىلوردا وبلىسىنىڭ قارماقشى اۋدانى بولعانىمەن, تالاي ءوڭىردى ارالاپ, اقىرى اقان سەرى بابامىز اسەم انىمەن الديلەگەن, تابيعاتى عاجاپ ايىرتاۋ باۋرايىنا تابان تىرەۋدى ۇيعاردىم. ءسويتىپ, 1996 جىلى تۋريست اتاۋلىنىڭ تاڭدايىن قاقتىراتىن اتاقتى شالقار كولىنىڭ جاعاسىنداعى ايىرتاۋ اۋىلىنا وتباسىممەن بىرگە كوشىپ كەلدىم. ول ۋاقىت مەملەكەتتىك كوشى-قون باعدارلاماسى ءالى قابىلدانباعان, قانداستارعا ەشقانداي قارجىلىق كومەك كورسەتىلمەيتىن كەز ەدى. بىراق مەن ەشكىمنەن جاردەم كۇتپەي, ادال ەڭبەگىممەن تىرنەكتەپ جيناعان ازىن-اۋلاق قاراجاتىما ءۇي مەن مال ساتىپ الىپ, ءوز تىرلىگىمدى جاساۋعا كىرىستىم. ەڭ قيىنعا سوققانى – ازاماتتىق الۋ جولىندا ءتورت جىلداي سەرگەلدەڭگە تۇسكەنىم. ونسىز باستاعان ءىسىمدى ورگە باستىرۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. ازاماتتىق الىسىمەن ويىمدا جۇرگەن فەرمەرلىك شارۋاشىلىعىمدى تەزدەتىپ راسىمدەپ, وعان ءوزىم تۋىپ-وسكەن جەرىم تامدىنىڭ اتىن بەردىم. مەنىڭ سوڭىمنان وسى ايىرتاۋ اۋىلىنا اعايىن-تۋعانىمنان 32 وتباسى تۇگەل كوشىپ كەلدى. ءار ۇيدە كەمىندە ءتورت-بەس بالا بولعاندىقتان, جەرگىلىكتى ورىس مەكتەبىندە قازاق سىنىپتارىن اشتىردىق. ءبىزدىڭ وسى جاقتاعى تۇرمىس-تىرشىلىگىمىز تۇزەلگەنىن ەستىگەننەن كەيىن تامدىداعى قازاقتاردىڭ تاعى 70-تەن استام وتباسىسى لەك-لەگىمەن وسى ايىرتاۋ اۋدانىنا قونىس اۋداردى», دەپ ەسكە الادى ج.ءپىرمانوۆ.
وسىلايشا, ول جۇزدەن استام وتباسىنىڭ قىزىلجار وڭىرىنە قونىس اۋدارۋىنا ۇيىتقى بولىپ, ءبارىنىڭ ارقاسۇيەر تىرەگىنە اينالعان.
ەلىمىز وتپەلى كەزەڭدەگى ەكونوميكالىق داعدارىستى ەڭسەرگەن سوڭ ۇكىمەت بەلگىلەگەن كۆوتامەن اتاجۇرتقا ورالعان قانداستارعا, 2017 جىلدان بەرى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان جۇمىس كۇشى ارتىق وڭىرلەردىڭ تۇرعىندارىن جۇمىس كۇشى تاپشى وڭىرلەرگە ەرىكتى قونىس اۋدارۋ باعدارلاماسىنا قاتىسۋشىلارعا مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتىلىپ كەلەدى. ماسەلەن, بيىلعى جىلى كوشىپ كەلۋگە – وتباسىنىڭ ءار مۇشەسىنە 70 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش (اەك) سوماسىندا (302 750 تەڭگەدەن), تۇرعىن ءۇيدى جالعا الۋعا, كوممۋنالدىق قىزمەتتەرگە – 12 اي بويى وتباسى قۇرامى مەن ورنالاسقان ەلدى مەكەنگە بايلانىستى 15–30 اەك ارالىعىندا (64 875 تەڭگەدەن 129 750 تەڭگەگە دەيىن) قاراجات تولەنەدى. ال تۇرعىنجاي ساتىپ الۋعا ارنالعان ەكونوميكالىق موبيلدىك سەرتيفيكاتى ارقىلى 1 625 اەك (7 ملن 29 مىڭ تەڭگە) بولىنەدى. بۇل سوما باسپانا قۇنىنىڭ 50%-ىن جابادى, قالعان بولىگىن قانداستار مەن قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ وزدەرى تولەۋگە ءتيىس.
بۇعان قوسا, كەيىنگى جىلدارى ۇكىمەتتىك كۆوتا دا ءبىرشاما كوبەيتىلدى. ونىڭ سانى 2022 جىلى – 8 086 ادام, 2023 جىلى – 8 929 ادام, 2024 جىلى – 9 483 ادام, 2025 جىلى 9 653 ادام بولدى. بيىل 8 278 قانداس پەن قونىس اۋدارۋشىنى قابىلداۋ كوزدەلىپ وتىر. ارينە, بۇل دەموگرافيا سالاسىنداعى «جىرتىقتى جاماۋعا» جەتپەيدى. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, قونىس اۋدارۋ باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلعان 8 جىل ىشىندە تۇرعىندار سانى اباي وبلىسىندا – 48 946 ادامعا (2017 جىلعى 651 778-دەن 2025 جىلدىڭ باسىندا 602 832-گە دەيىن), قوستاناي وبلىسىندا – 52 746 ادامعا (878 415-تەن 825 669-عا دەيىن), پاۆلودار وبلىسىندا – 5 581 ادامعا (756 599-دان 751 018-گە دەيىن), سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا – 40 412 ادامعا (562 583-تەن 522 171-گە دەيىن), شىعىس قازاقستان وبلىسىندا 12 842 ادامعا (736 809-دان 723 967-گە دەيىن) ازايعان. تۇتاستاي العاندا, سولتۇستىك, شىعىس وڭىرلەرى تۇرعىندارىنىڭ قاتارى 160 527 ادامعا كەمىگەن. مۇنىڭ نەگىزى سەبەبى – كوشى-قوننىڭ تەرىس سالدوسى قالىپتاسقانىندا, كىسى ءولىمى كوبەيىپ, بالا تۋ كورسەتكىشى تومەندەگەنىندە.
ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ اقپارىنا سۇيەنسەك, قونىس اۋدارۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ باستالعاننان بەرى ەڭبەك رەسۋرسى جەتكىلىكسىز وڭىرلەر 66,2 مىڭ ادامدى قابىلداعان. ولاردىڭ 3,6 مىڭى نەمەسە 6%-ى بارعان جەرلەرىندە تۇراقتاماي, بۇرىن تۇرعان وڭىرلەرىنە قايتىپ ورالعان. بىراق وسى اقپاراتتىڭ شىنايىلىعى كۇمان تۋدىرادى. سەبەبى كوشى-قون سالاسىندا زاڭ بۇزۋشىلىق از ەمەس. بۇرناعى جىلى باس پروكۋراتۋرا جالعان قۇجاتتار جاساۋ ارقىلى ازاماتتاردى جالعان قونىس اۋدارۋ جولىمەن 1 ملرد تەڭگەدەن استام قارجى تالان-تاراجعا سالىنعانىن اشكەرەلەگەن. وزدەرىنىڭ تۋىپ-وسكەن وڭىرلەرىندە تۇرىپ جاتقان ادامدار قونىس اۋدارۋشىلار رەتىندە ەسەپكە الىنعان, ال قۇجاتتار تومەن باعامەن ساتىپ الىنعان, كورىنەۋ تۇرۋعا جارامسىز نەمەسە اپاتتى تۇرعىنجايلارعا راسىمدەلگەن. كەي ازاماتتار وزدەرىنىڭ قاعاز جۇزىندە «قونىس اۋدارعانىن» بىلمەگەن دە بولىپ شىققان.
وڭىرلەردىڭ دەموگرافيالىق دامۋىنداعى ەلەۋلى الشاقتىقتى جويۋعا مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندار اسا ىنتا سالىپ وتىرماعان سياقتى. وعان ايعاق رەتىندە ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى ازىرلەپ, وتكەن جىلعى تامىزدا ۇكىمەت قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن ەلىمىزدىڭ وڭىرلىك دامۋىنىڭ 2025–2030 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىندا الداعى ۋاقىتتا تۇرعىندار سانى اباي وبلىسىندا 581,7 مىڭعا دەيىن, قوستاناي وبلىسىندا 792 مىڭعا دەيىن, پاۆلودار وبلىسىندا 728,9 مىڭعا دەيىن, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 488,2 مىڭعا دەيىن, شىعىس قازاقستان وبلىسىندا 695,4 مىڭعا دەيىن ازايادى دەگەن بولجام كەلتىرىلگەنىن ايتۋعا بولادى.
پرەزيدەنت ق.توقاەۆ 2021 جىلعى جولداۋىندا: «ەل ىشىندەگى ەڭبەك كۇشىنىڭ ۇتقىرلىعى ماسەلەسىنە قاتىستى دا جاڭا ۇستانىمدار قاجەت. ءوز بەتىنشە بيزنەسپەن اينالىسقىسى كەلەتىندەردىڭ دە كوشۋىنە جاعداي جاساعان ءجون. كوشىپ كەلگەن ازاماتتارعا ءۇي سالۋ عانا ەمەس, اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋ ءۇشىن دە جەر تەلىمدەرىن بەرۋ مۇمكىندىگىن پىسىقتاۋ كەرەك», دەگەن ەدى. الايدا وسى باعىتتا ورتالىق, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار تاراپىنان پارمەندى شارالار قابىلدانعان جوق. بۇل رەتتە جوعارىدا ءسوز بولعان جاڭاباي ءپىرمانوۆ سىندى ەلجاندى ازاماتتاردىڭ باستاماسىن جان-جاقتى قولداۋ قاجەت. اسىرەسە, قازىر وڭتۇستىك وڭىرلەردە جايىلىمدىق جەر جەتىسپەۋشىلىگىنە, كەيىنگى جىلدارداعى قۋاڭشىلىققا بايلانىستى تەرىسكەيگە قونىس اۋدارۋدى ويلاپ جۇرگەن كاسىپكەرلەر بارىن ەسكەرگەن ءجون.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس وتكەن جىلدىڭ اياعىندا قابىلدانعان ەلىمىزدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى كوشى-قون ساياساتى تۇجىرىمداماسىندا ىشكى قونىس اۋدارۋشىلار مەن قانداستاردى قولداۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلاتىنى اتاپ كورسەتىلدى. وڭىرلىك دامۋ تۇجىرىمداماسىندا كوزدەلگەن شەكارا ماڭىنداعى اۋماقتاردى دامىتۋ شارالارى دا تەرىسكەي وڭىرلەردەگى كوپتەگەن اۋىلدى قايتا وركەندەتۋگە سەپتىگىن تيگىزبەكشى. ناقتى ايتساق, اتالعان اۋماقتارداعى ەلدى مەكەندەردىڭ تۇرعىندارىنىڭ بيزنەس-باستامالارىن قولداۋعا گرانتتار بەرۋ, جالاقىسىنا ۇستەمەاقى ەنگىزۋ ماسەلەسى, توتەنشە تابيعي-كليماتتىق جاعدايلارى بار شالعاي شەكارا ماڭىنداعى اۋدانداردىڭ تۇرعىندارىنىڭ ەڭبەك ءوتىلىن ەسەپتەۋدىڭ ەرەكشە نورمالارى قاراستىرىلماقشى. پرەمەر-مينيستر شەكارا ماڭىنداعى اۋىلداردى دامىتۋ ماقساتىندا ولاردىڭ ارقايسىنا بيزنەس سۋبەكتىلەرىن, اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرىن, جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردى بەكىتۋ تۋرالى تاپسىرما دا بەرگەن.
تۇيىندەي ايتقاندا, ۇكىمەت «بوس جاتقان جەر جاۋ شاقىراتىنىن» ەسكەرىپ, بۇدان بىلاي سولتۇستىك, شىعىس وڭىرلەر تۇرعىندارىنىڭ سانىن كوبەيتۋگە جەتە ءمان بەرەدى دەپ ويلايمىز.