قالا ىرگەسىندەگى سادوۆىي اۋىلىندا جەكە كاسىپكەر باقىتجان مامەتحان مالدىڭ قيىنان بيوگاز, ەلەكتر قۋاتىن, تىڭايتقىش وندىرەدى دەگەن حاباردى ەستىگەن سوڭ جەتكەنشە اسىقتىق. شىن مانىندە سولاي ەكەن.
شارۋاشىلىقتاعى قيدى پايداعا اسىرۋ وڭاي ەمەس. شالعايداعى شاعىن اۋىلداردا تاۋ-تەڭىز بولىپ ءۇيىلىپ جاتىر. ەلدى مەكەندى اباتتاندىرۋدىڭ ءوزى قياپات شارۋا. اۋىل-ايماق بۇل تاراپتاعى دۇنيەنى كادەگە اسىرا الماي وتىر. راس, شارۋاشىلىقتار كوڭدى تەگىن جانە ءتيىمدى تىڭايتقىش رەتىندە پايدالانادى. سويتسەك, كوڭنىڭ پايدالى جاعى ۇقساتا السا از ەمەس ەكەن. قازىر كوپتەگەن شارۋاشىلىق ەكولوگيالىق تەحنولوگيالاردى پايدالانا وتىرىپ, كوڭنەن بيوگاز شىعارۋمەن اينالىسىپ جاتىر. كوڭنەن الىناتىن بيومەتان جوعارى باعالانادى. الىس-جاقىن شەتەلدەرگە بۇل جەتىستىك تاڭسىق ەمەس. نەگىزى مالدىڭ قيىنان الىناتىن بيوگاز ەكولوگيالىق تازا وتىن. سيپاتى جاعىنان تابيعي گازعا وتە ۇقساس. بيوگازدى كادىمگى وتىننىڭ بالاماسىنا دا جاتقىزۋعا بولادى. «بيونۇر» جەكە كاسىپكەرلىگى باسشىسىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, شيكىزات دۇرىس وڭدەلسە, تۇتاس كولەمنىڭ 70 پايىزى شاماسىندا ءيىسسىز, ءتۇسسىز بيوگاز الۋعا بولادى. مۇنداي وتىننىڭ ءبىر تەكشە مەترى 1,5 كيلو كومىردىڭ جىلۋىن بەرەدى.
– قيدى قايتا وڭدەۋمەن كەشەگى كەڭەس داۋىرىندە دە اينالىسقان, – دەيدى كاسىپكەر, – مۇنداي گاز بالاماسىن ءوندىرۋ اۋىر ەڭبەكتى قاجەت ەتپەيدى. ارزان, ەڭ باستىسى قورشاعان ورتاعا ۋلى زاتتار شىعارىلمايدى.
ەگەر شارۋاشىلىقتا از عانا مال باسى بولسا, قيىن تىڭايتقىش رەتىندە پايدالانۋعا بولادى. ال تابىن-تابىن مال باعىپ وتىرعان ءىرى شارۋاشىلىقتارعا قيىن. ءار جىل سايىن ونداعان توننا قيدى تاسىپ, جويۋ كەرەك.
– كوڭدى ساپالى تىڭايتقىشقا اينالدىرۋ ءۇشىن تەمپەراتۋرالىق رەجىمدى ۇزبەي باقىلاپ وتىرۋ قاجەت. بيومەتان الۋدىڭ جاڭا تەحنولوگياسى بيوگازدان قورشاعان ورتاعا توكسيندى اسەرى بولمايتىن ەتىپ شيكىزاتتى قايتا وڭدەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, – دەيدى باقىتجان مامەتحان, – بيوگاز جانۋ كەزىندە ەنەرگيا ءبولىپ شىعارادى. ال قىزدىرىلعان كوڭ وتە قۇندى اناەروبتى تىڭايتقىشقا اينالماق. بيوگازدى تىرشىلىك ەتۋىنە وتتەگىن قاجەت ەتە بەرمەيتىن باكتەريالاردىڭ كومەگىمەن الۋعا بولادى. سوندىقتان بيوگاز ءوندىرۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن شيكىزاتتىڭ اشۋ ۇدەرىسى جۇرەتىن گەرمەتيكالىق ىدىس كەرەك. الدىمەن ىدىستى سۇيىق شيكىزاتپەن تولتىرىپ, ميكروورگانيزمدەر ءوز جۇمىسىن باستاۋ ءۇشىن بەلگىلەنگەن مولشەرگە دەيىن جوعارىلاتادى. سۇيىق كوڭنەن مەتان جوعارى كوتەرىلىپ ءبولىنىپ شىعادى. تازارتۋ كەزەڭىنەن وتەتىن ارنايى ىدىسقا جيناقتالادى. ءارى قاراي ونى گاز باللوندارعا جينايمىز. پايدالانىلعان قي ىدىستىڭ تۇبىنە شوگەدى. ونى وسى جەردەن ءجيى-ءجيى الىپ, باسقا جەردە ساقتايمىز. سۇيىقتىقتى ىدىستان سورىپ العاننان كەيىن جاڭا كوڭ سالامىز. قيدان مەتان تەك وعان قولايلى تەمپەراتۋرالىق رەجىم جاساعاندا عانا بولىنە باستايدى. قيدىڭ قۇرامىندا ءارتۇرلى تەمپەراتۋرادا, ءارتۇرلى جىلدامدىقتا ءبولىنىپ شىعاتىن ءارتۇرلى باكتەريا بار. تەمپەراتۋرا تومەندەگەندە باكتەريالاردىڭ بارلىق ءتۇرىنىڭ بەلسەندىلىگى ازايا باستايدى. شيكىزاتتى ساقتاۋدىڭ كەمشىلىكتەرى تۋرالى دا ايتا كەتۋ قاجەت. ەڭ باستىسى ول تەمپەراتۋرانىڭ وزگەرىسىنە ۇشىراماۋى كەرەك, سوندا قىسقى ۋاقىتتا كوڭدى جيناۋعا ارنالعان جىلى جايدى قاراستىرعان ءجون.
كاسىپكەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, الىنعان ءونىمنىڭ 70 پايىزعا جۋىعى مەتاننان, 1 پايىزى قوسپادان (كۇكىرتتى سۋتەگى جانە كەيبىر ۇشپا ەلەمەنتتەر) جانە 30 پايىزعا جەتەر-جەتپەس كومىرقىشقىل گازىنان تۇرادى. ونى وتىن رەتىندە قوسپالاردان تازارتقاننان كەيىن عانا پايدالانۋعا بولادى. كۇكىرتتى سۋتەگى قوسىلىستارى ارنايى سۇزگىلەر ارقىلى جويىلادى.
فەرمالاردىڭ جانىندا قوندىرعىنى جاساۋ ءۇشىن وڭاي بولشەكتەلەتىن ءارى باسقا جەرگە كوشىرۋگە بولاتىن كونسترۋكتسيا قولايلى. بۇكىل قوندىرعىنىڭ نەگىزگى جابدىعى بيورەاكتور كوڭدى قۇيىپ, ونى اشىتۋعا ارنالعان ىدىس ەسەبىندە. بۇل ارادا ەسكە ساقتايتىن ءبىر جاي رەاكتوردا وتتەگىنىڭ بولماۋى. ەگەر ول بولعان جاعدايدا جارىلىس بولۋى ابدەن مۇمكىن. رەاكتوردىڭ قاقپاعى جوعارى قىسىممەن ۇشىپ كەتپەس ءۇشىن رەزەرۆۋار مەن قاقپاقتاردىڭ اراسىندا قورعانىس تىعىزداعىشتارى قاجەت. تاعى ءبىر قاپەردە ۇستايتىن دۇنيە ىدىس ەشقاشان تىعىز تولتىرىلماۋى كەرەك. كاسىپكەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بارلىق كولەمنىڭ بەستەن ءبىر بولىگى بوس بولۋعا ءتيىستى. كوڭدى قىزدىرعاننان كەيىن تۇزىلەتىن قويىرتپاقتى اۋىل شارۋاشىلىعىندا تىڭايتقىش رەتىندە پايدالانۋعا بولادى.
– اسىلىندا بۇل ءىس ءحVىىى عاسىردا دامىعان دەسەدى, – دەيدى كاسىپكەر, – يان گەلمونت ەسىمدى حيميك كوڭنەن تۇتاناتىن قاسيەتى بارىن بايقاعان. عالىمنىڭ زەرتتەۋىن الەسساندرو ۆولتا مەن حەمفري دەۆي جالعاستىرعان. ولار گاز قوسپاسىنان مەتاندى تاپتى. ءحىح عاسىردىڭ ورتا شەنىندە انگليادا كوڭنەن الىنعان بيوگازدى كوشە شامدارىن جاعۋعا پايدالانعان. حح عاسىردىڭ ورتاسىندا مەتان وندىرەتىن باكتەريا تابىلعان.
كوڭ بيوماسساسىنىڭ ىدىراۋى ناتيجەسىندە الىنعان گاز – تابيعي گازدىڭ انالوگى. ول اۋادان ەكى ەسە جەڭىل. مەتان بۋ اسەرىنىڭ پايدا بولۋىنا قاتتى ىقپال ەتەدى. سوندىقتان, كوڭدى قايتا وڭدەۋ تەحنولوگياسى ۇنەمدىلىك قانا ەمەس, مال شارۋاشىلىعى قالدىقتارىن زالالسىز جويۋدىڭ ەكولوگيالىق ءادىسى بولىپ تابىلادى. ءىرى قارا مالدىڭ ءبىر توننا كوڭىنەن 50 تەكشە مەتر گاز الىنادى. جانۋارلاردىڭ مايىن قايتا وڭدەگەننەن كەيىن 1300 تەكشە مەتر گاز الىنادى. بيولوگيالىق گازدىڭ تاعى ءبىر ءتۇرى – قوقىس. ول ەلدى مەكەن سىرتىنداعى قوقىس تاستايتىن ورىندارداعى ىدىراۋدان پايدا بولادى. باتىس ەلدەرىندە بۇل قالدىقتاردى قايتا وڭدەپ, ونى وتىنعا اينالدىراتىن قۇرىلعىلار قازىردىڭ وزىندە بار. ەگەر بيزنەس رەتىندە قاراستىرساق, شەكسىز رەسۋرس.
كەز كەلگەن ونەركاسىپ ءوز قالدىقتارىن جويۋعا ءماجبۇر. بۇل قىمبات جانە ءتيىمسىز. كاسىپكەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا ءوز قولىڭمەن جاساعان قوندىرعى ارقىلى بىرنەشە ماسەلەنى بىردەن شەشۋگە بولادى. ماسەلەن, ءۇيدى جىلىتۋ, تىڭايتقىشىمەن جەر تەلىمىن تىڭايتۋ, توڭىرەكتى تازارتۋ. جاڭالىقتى اقىل تارازىسىنا سالىپ ساراپتاي كەلە, جىلىجايعا پايدالانۋعا تاپتىرمايتىن دۇنيە ەكەن دەستىك. ءسال عانا تاراتىپ ايتايىق. سولتۇستىكتە كۇن سۋىتقان سوڭ جىلىجايدى جىلىتۋ ءۇشىن قىرۋار وتىن كەرەك. تىڭايتقىشى ءوز الدىنا. ال وسى جاڭالىقتى ءارى قاراي ورىستەتىپ الىپ كەتسە, داستارقان كوكونىسكە تولار ەدى. ءبىزدىڭ جاقتا قىس كەلە كوكونىستىڭ باعاسى اسپانداپ كەتەتىنى بار. وزىندىك قۇنى ارزان بولعاننان كەيىن بۇگىنگى كۇنى سويىلداي ماسەلەگە اينالىپ وتىرعان ازىق-ت ۇلىكتىڭ باعاسى دا ارزانداماي ما؟ ونىڭ ۇستىنە ەشبىر حيميالىق تىڭايتقىش بويىنا سىڭبەگەن تازا, ەكولوگيالىق ءونىم. اۋىلداعى اعايىن كارتوبىنا تۇسكەن كولوراد قوڭىزىن جويامىز دەپ جاز بويى حيميالىق سۇيىقتىقتى قۇيىپ شىعادى. الگى سۇيىقتىق جاۋىن سۋىمەن تامىرعا كارتوپتىڭ تۇينەگىنە سىڭەدى. ونى جەگەن ادامنىڭ اعزاسى نە بولماق؟ ادام اعزاسىمەن تابيعات قانشاما زالال شەگىپ جاتىر. ال كاسىپكەردىڭ مىنا جاڭالىعى تابيعاتتى دا ساقتاپ, تازالىقتى دا رەتتەپ, تازا ءونىم وندىرۋگە مۇمكىندىك بەرەر ەدى.
بيوگازدى جانار-جاعار ماي رەتىندە پايدالانۋعا ابدەن بولادى. ءبىز «بيونۇر» جەكە كاسىپكەرلىگىندە بولعانىمىزدا, اۋماعى اتشاپتىرىم عيماراتىن وسى گازبەن جىلىتىپ وتىرعانىن كوردىك. كاسىپكەردىڭ كولىگى دە گازبەن ءجۇرىپ تۇر. تاقىرىپتى تەرەڭدەي قاۋزاعاندا بۇل تەحنولوگيا تەك گەرمانيادا عانا بەلسەندى دامىپ كەلە جاتقاندىعىن وقىپ بىلدىك. سەبەبى مەملەكەتتىك سۋبسيديا مەن سالىقتىق جەڭىلدىك بار ەكەن. ەگەر وسى جاڭالىقتان ىسكەر ازاماتتار قۇلاقتانىپ, ورىستەتىپ اكەتسە, مالدىڭ تەرىسى مەن ءجۇنىن كادەگە اسىرا الماي جاتقان كەزىمىزدە تەزەگىنەن تابىس تاپساق عانيبەت ەمەس پە؟ گازبەن ءوندىرىستى جانە تۇرعىن ۇيلەردى جىلىتۋعا, ەلەكتر ەنەرگياسىن پايدالانۋعا بولادى ەكەن. دەمەك وسىنىڭ ءبارى كادەگە اساتىن دۇنيە.
بيووتىندى قوسالقى شارۋاشىلىقتاردا از مولشەردە ءوندىرۋ ءتيىمدى مە؟ ول ءۇشىن بىرنەشە مەتالل بوشكە مەن قاجەتتى قۇرال-جابدىق بولسا, ءارى پايدالانۋدى بىلسەڭىز جەتىپ جاتىر. ايتالىق اۋىلدا كوگىلدىر وتىن جوق. بار بولسا دا, ونى ساتىپ الۋ ءۇشىن قاراجات قاجەت. بۇل ەلەكتر قۋاتىمەن نەمەسە سۇيىق وتىنمەن جىلىتۋعا قاراعاندا ارزانىراق. جىل سايىن وتىن, كومىر ساتىپ الۋ قىمباتتاپ بارادى. ونى جاعۋ دا وڭاي ەمەس. ال اۋلاڭىزداعى ارامشوپتەن, قۇستىڭ قيىنان, مالدىڭ كوڭىنەن تەگىن بيوگاز الۋ يدەياسى قىزىقتى ەمەس پە؟ بار بولعانى بيورەاكتور جاساساڭىز بولعانى. نەمىس فەرمەرلەرىنىڭ كوڭدى پايدالانىپ, عيماراتتارى مەن تۇرعىن ۇيلەرىن جىلىتۋ ماسەلەسىن الدەقاشان شەشىپ تاستاعانىن ەستىپ ءجۇرمىز. الەۋمەتتىك جەلىدە دە بۇل تاقىرىپتا تالاي قىزىقتى دۇنيە بار. ايتكەنمەن, وكىنىشكە قاراي, تەحنولوگيانى ءىس جۇزىندە قولدانۋ تۋرالى اقپارات از.
جاڭالىعىنا پاتەنتىن العان كاسىپكەر ءتيىمدى دۇنيەنىڭ تەتىگىن ۇيرەتۋگە دايىن. كەيبىرەۋ قۇپيا ۇستاپ, تۇمشالاعىسى كەلگەن جايدى اشىق ايتىپ وتىر. سۇحباتىمىزدىڭ سوڭىندا تىڭايتقىشىن پايدالانعانداردىڭ العىس لەبىزىن تىڭداتتى. ناتيجەسى كوزگە كورىنىپ تۇر. ءبىر عانا مىسالىن كەلتىرە كەتەلىك. ەگىنمەن اينالىساتىن شارۋا قوجالىعى كاسىپكەردىڭ تىڭايتقىشىن بيىل پايدالانىپتى. شامامەن ەلۋ گەكتار جەرىنە جەتپەي قالعان. ەندى كوز سالىپ قاراساڭىز, تىڭايتقىش سەبىلگەن القاپتىڭ ەگىنى جايقالىپ تۇر, بىتىك ءوسىپتى. ال جەتپەي قالعان جەرى سولعىنداۋ. ۇيرەنۋگە بولاتىن-اق دۇنيە. جاقسى جاڭالىققا ۇمتىلعانعا نە جەتسىن, شىركىن!
اقمولا وبلىسى,
زەرەندى اۋدانى