ءوڭىر وركەندەسە, ەلگە سەپ

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «جاساندى ينتەل­لەكت داۋىرىندەگى قازاقستان: وزەك­تى ماسەلەلەر جانە ونى تۇبە­­گەيلى تسيفرلىق وزگەرىستەر ارقى­لى شەشۋ» اتتى جولداۋىن جۇزە­گە اسىرۋ تەتىكتەرى قارالعان كەڭەس­تە وب­لىس اكىمى نۇرالحان كوشەروۆ ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋ, ينۆەستور ءۇشىن قولايلى جاعداي جاساۋ, جەرگى­لىكتى كاسىپكەرلىكتى جۇيەلى قولداۋ بۇگىندە ەل الدىن­داعى باستى مىن­دەتتەردىڭ ءبىرى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. جەر­گىلىكتى كاسىپ­كەرلەر قاتىسقان جيىن­دا پرەزيدەنت جولداۋى ناقتى ىستەر­دىڭ باعدارى, ەلىمىزدىڭ الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭى ەكەنى ايتىلدى.

– مەملەكەت باسشىسى جولداۋ­دا شيكىزاتتىق ەمەس سەكتوردى دامىتۋ – ستراتەگيالىق باسىمدىق ەكەنىن قا­داپ ايتتى. اسىرەسە وڭدەۋ ونەركاسى­بىن ىلگەرىلەتۋ ارقىلى ءبىز ۇلتت­ىق ەكونوميكانىڭ تۇراقتىلىعىن قام­تاماسىز ەتە الامىز. وسى ماقساتتا وب­لىسىمىزدا ارنايى ەكونوميكا­لىق ايماقتاردى دامىتۋ, ينۆەس­تور­لارعا جاعداي جاساۋ, جاڭا كاسىپ­ورىن­دار اشۋ بويىنشا ناقتى جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. ءبىز ءار سالادا ­بەل­­­سەندىلىك تانىتىپ, بىرلەسە ارە­كەت ەتۋىمىز كەرەك. پرەزيدەنت تاپسىرمالارىن ساپالى جۇزەگە اسىرۋ – ءبىزدىڭ ورتاق مىندەتىمىز, – دەدى ن.كوشەروۆ.

جولداۋدان تۋىندايتىن مىن­دەتتەردى ساپالى ءارى ۋاقتىلى ورىنداۋ ماقساتىندا وڭىرلىك ارنايى ءىس-شارالار جوسپارى ازىرلەنىپ, بەكىتىلدى. سونداي-اق وبلىستا ينۆەستورلارمەن تىكەلەي ءارى كاسىبي جۇمىس جۇرگىزۋ ماقساتىندا جاڭا ينۆەستيتسيالىق باسقارما قۇرىل­عان. بۇل قۇرىلىم ينۆەستورلارعا تولىققاندى سۇيەمەلدەۋ قىزمەتىن ۇسىنىپ, اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى ازايتۋ, جوبالاردى جەدەل ىسكە اسى­رۋ, بيزنەس ورتانى جاقسارتۋ باعى­تىندا جۇيەلى جۇمىس اتقارادى. ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردىڭ جۇمىسىن جاڭا فورماتتا ۇيىم­داستىرۋ, الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسيالاردى دامۋ ينستيتۋتىنا اينالدىرۋ ماسەلەلەرى كۇن تارتىبىنە شىعىپ وتىر. وڭىردە يندۋستريا­لىق ايماقتاردى ءتيىمدى پايدالانۋ, جەرگىلىكتى شيكىزاتقا نەگىزدەلگەن وندىرىستەردى ىسكە قوسۋ, تەحنيكالىق ماماندىقتارعا سۇرانىستى ارتتىرىپ, كادرلىق الەۋەتتى كوتەرۋ – باس­تى نازاردا. وبلىس اكىمىنىڭ ايتۋىنشا, 2025–2028 جىلدار ارالىعىندا جالپى قۇنى 2,5 تريلليون تەڭگە بولا­تىن 111 ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە ­اسىرىلادى. بۇل جوبالار ناتيجەسىندە 23 766 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلادى. بيىلدىڭ وزىندە 57 جوبا ىسكە اسىرىلىپ, 8 163 جۇمىس ورنى اشىلماق, ال بۇگىنگە دەيىن 124,1 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 21 جوبا ىسكە قوسىلىپ, 3 457 ادام تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاستى. جىل باسىنان بەرگى 7 ايدا نەگىزگى كاپيتالعا تارتىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى 695 ملرد تەڭگەدەن اسىپ, جوسپار ارتىعىمەن ورىندالدى. سونىمەن قاتار «Turan» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىندا شەتەلدىك «Hanya» كومپانياسىمەن بىرلەسىپ, وندىرىستىك پارك سالۋ جۇمىستارى باستالدى. بۇگىندە وبلىستا بىرقاتار ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبالار جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. مىسالى, سوزاق اۋدانىندا جىلىنا 1,6 ملن توننا فوسفوريت كەنىن وڭدەيتىن «سوزاق فوسفات» زاۋىتى مەن جىلىنا 100 مىڭ توننا كۇكىرت قىشقىلىن شىعاراتىن «Taiqonyr qyshqyl» زاۋىتى سالىنۋدا. تۇلكىباس اۋدانىندا جىلدىق قۋاتى 1,8 ملن توننانى قۇرايتىن كاۋستيكالىق سودا, تسەمەنت, پۆح, اك پەن كاربيد وندىرەتىن «ساستوبە يننوۆاتسيالىق كەشەنى» ىسكە قوسىلۋعا ءتيىس. سونىمەن قاتار تۇركىستان قالاسىندا ماقتا كلاستەرىن دامىتاتىن «Kazakhstan Lihua», شار­دارا اۋدانىندا جۇگەرىنى تەرەڭ وڭ­دەيتىن «كازكراحمال», ورداباسى ­اۋدانىندا جەلاتين مەن ماي وندى­رەتىن «Huating biotechnology» زاۋىتتارى بوي كوتەرىپ كەلەدى. وبلىس اكىمى ءوز سوزىندە بۇل جوبالاردىڭ ءوڭىر­دىڭ ونەركاسىپتىك الەۋەتىن ارتتىرىپ قانا قويماي, شيكىزاتتىق ەمەس سەكتور­داعى تۇركىستاننىڭ ۇلەسىن ەسەلەي­تىنىن اتاپ ءوتتى.

وڭىردە ىشكى, سىرتقى نارىق­تا باسەكەگە قابىلەتتى, تەرەڭ وڭدەل­گەن ءونىم شىعارۋعا باسىمدىق بەرى­لەدى. وڭدەۋ ونەركاسىبى سالاسىنداعى ­60,7 ملرد تەڭگەنىڭ 18 جوباسىن جۇ­زە­گە اسىرۋ جۇمىستارى جاندانادى. سونداي-اق وبلىستا سۋ ۇنەمدەۋ تەح­نو­لوگيالارى 114 مىڭ گەكتارعا ەنگىزىلگەن. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, بۇل كورسەت­كىش­تى 2030 جىلعا دەيىن 216 مىڭ گەك­تار­عا جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر. سۋ رەسۋرس­تارى جانە يرريگاتسيا مينيستر­لى­گىنە بەرىلگەن جاڭا فۋنكتسيالار ­اياسىندا 2026–2028 جىلدارعا ارنالعان جالپى سيپاتتاعى ترانسفەرتتەر ەسەبى­نەن الداعى ءۇش جىلدا تۇركىستان وبلىسىندا سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ مەن سۋارمالى سۋ بەرۋ قىزمەتتەرىن ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديالاۋ ءۇشىن شامامەن 90 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان.

پرەزيدەنت جولداۋدا وڭىر­لەردىڭ كولىك بايلانىسىنا قاتىس­تى ماسەلەمەن مىقتاپ اينا­لىسۋ كەرەكتىگىن ايتتى. وسى وراي­دا كەڭەستە وبلىستىڭ كولىك-لوگيس­تيكالىق الەۋەتىن ارتتىرۋ ماسەلەسى دە تالقىلانىپ, «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» ءدالىزى بويىندا سەرۆيستىك ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ, جول ساپاسىن جاقسارتۋ, كولىك دالىزدەرىنەن قوسىمشا تابىس كوزدەرىن قالىپتاستىرۋ تاپسىرىلدى. سونىمەن قاتار «داربازا – ماقتاارال» تەمىرجول جەلىسى­نىڭ قۇرىلىسىن مەرزىمىندە اياقتاۋ – ەرەكشە باقىلاۋعا الىنعان. ەنەرگەتيكا سالاسىندا وبلىستىڭ تۇتىناتىن ەلەكتر قۋاتىنىڭ 75%-ى سىرتتان تاسىمالدانادى. بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن جالپى قۋاتى 2,4 گۆت بولاتىن 6 ءىرى جوبا ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. قوسىمشا ەنەرگيا كوزدەرىن تارتۋ مىندەتى دە قويىلىپ وتىر. اۋىزسۋ ماسەلەسى دە كەڭىنەن تالقىلاندى. بۇگىندە وبلىستاعى 801 ەلدى مەكەننىڭ 763-ءى نەمەسە 98,1%-ى ورتالىقتاندىرىلعان اۋىزسۋمەن قام­­تىلعان. ورتالىقتاندىرىلعان اۋىزسۋ قۇبىرى تارتىلماعان 38 ەلدى مەكەن بار, 192 ەلدى مەكەندە اۋىز­سۋ كەس­تە بويىنشا بەرىلەدى. كەيبىر ەلدى مەكەندەردە سۋ كوزدەرىنىڭ دەبەتى ازايعان, سۋ جۇيەلەرى توزعان. بۇل ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن كەشەندى شارالار قابىلدانىپ جاتىر. پرەزيدەنتتىڭ بيىل ەلدى مەكەندەردى 100% اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى تاپسىرماسى – باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى.

سونىمەن قاتار ادام كاپيتا­لىن دامىتۋعا بايلانىستى جو­عارى وقۋ ورىندارى مەن كوللەدج­دەردە بىلىكتى كادر دايارلاۋ جۇمىستارى جۇيەلەنىپ جاتىر. جاساندى ينتەللەكتىگە نەگىز­دەل­گەن باعدارلامالار مەكتەپ باع­دار­­لاماسىنا ەنگىزىلەدى. ال دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋ سالاسىندا وردا­باسى, سارى­اعاش اۋداندارىندا پەري­ناتال­دىق ورتالىقتار سالۋ ءۇشىن جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاردى جەدەل ازىرلەنۋگە ءتيىس.

كاسىپكەرلەرگە كورسەتىلەتىن مەم­­لەكەتتىك قىزمەتتەر تولىقتاي تسيفر­لىق فورماتقا كوشىرىلەدى. بۇل رەتتە جاساندى ينتەللەكت پەن زاما­ناۋي تەحنولوگيالاردى ءتيىمدى پايدالانۋ قاجەت. بيىلعى سەگىز ايدا وبلىس كاسىپكەرلەرىنە 18 مىڭعا جۋىق كەڭەس بەرىلىپ, 1 770 بيزنەس-­جوس­پار ازىرلەنگەن. بۇل جۇمىس­تارعا «Túr­kistan» كاسىپكەرلەرگە قىزمەت كور­سەتۋ ورتالىعى مۇرىندىق بولىپ وتىر. ورتالىقتىڭ تىكەلەي سۇيە­مەل­دەۋىمەن جالپى قۇنى 8,8 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 735 جوبا ىسكە اسىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە 205 جوبا ناقتى جۇزەگە اسقان. وسى ارقىلى وڭىردە 2 000-نان استام جاڭا جۇمىس ورنى اشىلعان.

مەملەكەت باسشىسى جولداۋدا ىشكى, سىرتقى نارىقتا باسە­كەگە قابىلەتتى, تەرەڭ وڭدەلگەن ءونىم شى­عارۋعا باسىمدىق بەرۋدى مىندەتتەدى. بۇل ورايدا بيىل وڭىردە كۇرىش ونىم­دەرىن وڭدەۋ جوباسى, قىمىز, ءسۇت ونىمدەرى تسەحى, ماقتا تۇقىمىن وڭ­دەۋ جانە ميا تامىرىن قايتا وڭدەۋ زاۋىتتارى, سۇيىق ماقتا مايىن ءوندى­رۋ, مەتالل جانە اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىنا ارنالعان بولشەكتەر شىعارۋ, جوڭىشقا ءوندىرىسى, ۆاگونداردى جوندەۋ جوبالارى ىسكە قوسىلۋعا ءتيىس. وبلىس اۋماعىندا 214 مىڭنان استام شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىسى تىركەلگەن. كاسىپكەرلىك ۇدەرىسىن تولىق اۆتوماتتاندىرۋ ءۇشىن ارنايى CRM-پلاتفورما ەنگىزىلىپ جاتىر. بۇل جۇيە ارقىلى ءار كاسىپكەردىڭ جەكە بازاسى جاسالىپ, قىزمەت ساپاسى ناقتى كورسەتكىشتەرمەن ولشەنەدى. سونىمەن قاتار ەسەپ بەرۋلەر اۆتوماتتى تۇردە قۇراستىرىلاتىن بولادى.

تۇركىستان قالاسىندا اشىلعان Woosong IT ۋنيۆەرسيتەتى, ياعني 2 300 ستۋدەنتكە ارنالعان وقۋ ورداسى ءوڭىردىڭ تسيفرلىق سەرپىلىسىنىڭ نەگىزى بولادى. ۋنيۆەرسيتەت جاساندى ينتەللەكت, Big Data, كيبەرقاۋىپسىزدىك, باعدارلامالاۋ, IT-ينجەنەريا سىندى باعىتتاردا جوعارى بىلىكتى ماماندار دايارلاپ, قازاقستان مەن ورتالىق ازياداعى ءىرى ءبىلىم حابىنا اينالادى.

تۇركىستان وبلىسى