جالقاۋلىق پەن ماسىلدىقتىڭ زاردابى

تۇرمىسى تۇزۋلەرگە زاڭسىز تاعايىندالعان كومەك

العاشىندا اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەكتى جۇمىسسىز, بالا-شاعاسى ناپاقاسىز قالعان ەكىنىڭ ءبىرى الدى. سودان كوپ ۋاقىت وتپەي-اق اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەكتىڭ ادامداردى ماسىلدىققا يتەرمەلەيتىنى جونىندە پىكىرلەر ايتىلا باستادى, ءالى دە ايتىلىپ كەلەدى. ياعني جولداۋدا ايتىلعانداي, كەمىندە 15 جىل بويى الەۋمەتتىك ماسىلدىق پەن الەۋمەتتىك الاياقتىققا جول بەرىلىپ كەلدى. بۇل ورايدا زاڭسىزدىقتار, اتاۋ­لى الەۋمەتتىك كومەككە بايلانىستى ءىرى كولەمدە قارجىنىڭ ماقساتسىز جۇمسالعانى تۇركىستان وبلىسىندا دا بەلگىلى بولىپ وتىر.

پروكۋراتۋرانىڭ تەكسەرىسى ك­ە­زىندە كەيبىر وتباسىلارعا نەگىزسىز تولەمدەر جۇرگىزىلىپ, قۇجاتتا جال­عان قورىتىندىلار راسىمدەلگەنى انىق­تالدى. ماسەلەن, جەتىساي اۋدانىندا تۇرمىسى ءتۇزۋ 18 وتباسىنا اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك زاڭسىز تاعايىندا­لىپ, 3,1 ملن تەڭگە اۋدارىلعان. مۇن­داي كەمشىلىك سارىاعاش اۋدانىندا دا تىركەلگەن. قاپلانبەك اۋىل وكرۋگىن­دە ۋچاسكەلىك كوميسسيا حاتشىسى مەن ­اۋىل وكرۋگى اكىمىنىڭ ورىنباسارى كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ اتىنان قول قويعانى اشكەرە بولدى.

«56 ءوتىنىش بويىنشا جالعان قو­رىتىندى راسىمدەلىپ, سونىڭ سالدارىنان 9,7 ملن تەڭگە مەملەكەتتىڭ قارجى­سى ماقساتسىز جۇمسالعان. پروكۋرا­تۋرا زاڭسىزدىقتاردى جو­يى­پ, جاۋاپ­تى ادامداردى تارتىپتىك جاۋاپكەرشى­لىككە تارتۋ ءۇشىن قاداعالاۋ اكتىسىن ەنگىز­گەن. قازىر بۇل ماسەلە قارالىپ جاتىر», ­دەدى سارىاعاش اۋدا­نى پروكۋراتۋراسى­نىڭ پروكۋرورى نۇربول قامبار.

وڭىردە اۋداندىق پروكۋراتۋرا ورگاندارىمەن اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك (ااك) تاعايىنداۋ جانە تولەۋ بارىسىنا جەتىساي, كەلەس, ماقتاارال, سارىاعاش, سايرام اۋداندارىندا تالداۋ جۇرگىزىلىپ, 176 ءىس-قۇجات بو­يىنشا جالپى سوماسى 56,1 ملن تەڭگەگە زاڭبۇزۋشىلىقتار انىقتالعان. اۋدان جانە قالا اكىمدەرىنە بەرىلگەن ۇسىنىمدار نەگىزىندە وبلىستىق جۇمىسپەن قامتۋدى ۇيلەستىرۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار باس­قارماسى تاراپىنان قوسىمشا زەردەلەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپتى. ناتيجەسىندە, ۇسىنۋلاردا كورسەتىلگەن 176 ءىس-قۇجاتتىڭ تەك 23-ىندە – 4 485,5 مىڭ تەڭگەنىڭ زاڭبۇزۋشىلىقتارى راستالدى. ولاردىڭ باسىم بولىگى تابىس پەن م ۇلىكتى جاسىرۋ, وتباسى مۇشەلەرىن دۇرىس كورسەتپەۋ, سونداي-اق اۆتوكولىكتى ساتۋدان تۇسكەن تابىستى ەسەپكە الماۋ جاعدايلارىمەن بايلانىستى بولعان. قالعان 153 ءىس-قۇجات بويىنشا ااك تاعايىنداۋ قولدانىستاعى زاڭناماعا سايكەس جۇرگىزىلگەنى انىقتالدى.

وبلىستىق جۇمىسپەن قامتۋدى ۇيلەستىرۋ جانە الەۋمەتتىك باعدار­لامالار باسقارماسىنىڭ مامان­دارىنىڭ مالىمدەۋىنشە, بۇل ىستەردە ءبىر مەكەنجايدا بىرنەشە وتباسىنىڭ تىركەلۋى, تۇرعىن ءۇيدىڭ الاڭى, اۆتوكولىك يەلىگى جانە ۋچاسكەلىك كوميسسيا قورىتىندىلارىنا قاتىستى ماسەلەلەر كوتەرىلگەنىمەن, ولار الەۋمەتتىك كودەكس پەن ااك قاعيدالارىنا قايشى كەلمەيدى. اتاپ ايتقاندا, وتباسىلاردىڭ ءبىر مەكەنجايدا تىركەلۋى – پاتەر جالداۋ سەبەبىنەن بولعان جانە زاڭبۇزۋشىلىق بولىپ سانالمايدى; مەنشىكتە ءبىر عانا تۇرعىن ءۇي بولعان جاعدايدا ونىڭ پايدالى الاڭى ەسەپكە الىنبايدى; سونداي-اق ءبىر اۆتوكولىكتىڭ بولۋى ااك تاعايىنداۋعا كەدەرگى ەمەس. ال «FSM Social» جۇيەسىندە ۋچاسكەلىك كوميسسيا تاراپىنان تەحنيكالىق قاتەلىكتەرگە جول بەرىلگەنىمەن, ولار ااك-ءنىڭ زاڭسىز تاعايىندالۋىنا نەگىز بولا المايدى. بۇگىندە 3 ااك الۋشى ءوز ەركىمەن 721,8 مىڭ تەڭگەسىن كەرى قايتاردى, 14 ااك الۋشىنىڭ قۇجاتتارى (2 197,1 مىڭ تەڭگە) سوتقا جولدانعان. ال 6 ااك الۋشىعا 1 566,6 مىڭ تەڭگەنى بيۋدجەتكە كەرى قايتارۋعا حابارلاما بەرىلدى.

سونداي-اق باسقارما باسشى­لى­عىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, كەيىنگى ءۇش جىلدا جۇرگىزىلگەن جۇيەلى شا­رالاردىڭ ناتيجەسىندە ااك الۋشىلار سانى مەن زاڭبۇزۋشىلىقتار ايتارلىقتاي قىسقارعان. ۋچاسكەلىك كوميسسيالاردىڭ جۇمىسىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا گەولوكاتسيانى انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن «FSM Social» موبيلدىك قوسىمشاسى ەنگىزىلدى. ناتيجەسىندە, وڭىردەگى كەدەيلىك دەڭگەيى 2022 جىلعى 9,4%-دان (198,4 مىڭ ادام) 2025 جىلى 2,7%-عا (59,0 مىڭ ادام) دەيىن تومەندەپ, 3,4 ەسەگە ازايدى. سونىمەن قاتار كەيىنگى ءۇش جىلدا جالپى سوماسى 11,8 ملرد تەڭگە بيۋدجەت قاراجاتى ۇنەمدەلىپ, الەۋمەتتىك وزگە باعىتتارعا قايتا باعىتتالىپتى.

باسقارما باسشىسىنىڭ مىندەتىن ۋاقىتشا اتقارۋشى ا.ابدىقادىروۆ وبلىستا از قامتاماسىز ەتىلگەن ازا­ماتتاردىڭ جوعارى ۇلەسىنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار ەكەنىن ايتادى.

«بىرىنشىدەن, وبلىسىمىزعا ءتان جوعارى تۋ كورسەتكىشى, ياعني كوپبالالى وتباسىلاردىڭ سانىنىڭ ارتۋى. ساي­كەسىنشە, بالالارعا جۇمسالاتىن تا­بىستىڭ ءبولىنۋى, وتباسىنداعى جان باسىنا شاققانداعى تابىستىڭ تومەندەۋىنە اكەلەدى. ەكىنشىدەن, ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سايكەس, 2025 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ورتاشا ەڭبەكاقى 252 553 تەڭگەنى, ال جالپى وبلىس بويىنشا ورتاشا ايلىق ەڭبەكاقى 330 959 تەڭگەنى قۇرادى. تيىسىنشە, وتباسىعا كىرەتىن تابىس جان باسىنا شاققاندا كەدەيلىك شەگىنەن تومەن تۇراتىنداردىڭ سانىن ارتتىرۋعا اكەلدى. 2025 جىلى وبلىس بويىنشا 76 228 ادامعا اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋگە 10,6 ملرد تەڭگە قارالىپ, كەدەيلىك دەڭگەيىن 3,5%-عا دەيىن (بەكىتىلگەن مەجە 76 228 ادام) اسىرماۋ نەمەسە 2024 جىلمەن سالىستىرعاندا 19,5%-عا تومەندەتۋ مەجەلەندى. وسى جىلدىڭ 9 ايىندا 59 302 ادامعا (9 557 وتباسىعا) 4,5 ملرد تەڭگەگە ااك تاعايىندالىپ, تولەندى. كەدەيلىك دەڭگەيى 2,8%-دى قۇراپ 2024 جىلمەن سالىستىرعاندا 1,6%-عا, ال ااك الۋشىلار سانى 35 448 ادامعا نەمەسە 37,4%-عا تومەندەگەن. ااك الۋشىلاردىڭ ەڭبەككە قابىلەتتى 11,6 مىڭى جۇمىسپەن قامتىلدى. وسى رەتتە 2025 جىلدىڭ I جانە II توقسانىندا ااك تولەۋگە قارالعان قارجىنىڭ 3,3 ملرد تەڭگەسى ۇنەمدەلىپ, بيۋدجەتكە كەرى قايتارىلدى», دەيدى ا.ابدىقا­دىروۆ.

كەيىنگى 5 جىلدا كەدەيلىك دەڭگەيىن جانە تيىسىنشە اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك الۋشىلار سانىن تومەندەتۋدىڭ وڭ ءۇردىسى بايقالادى. ااك الۋشىلاردىڭ قۇرىلىمى جۇيەنى جاڭعىرتۋ ناتي­جەسىندە كومەك كورسەتۋدە اتاۋلىلىقتىڭ ارتقانىن راستايدى. ااك الاتىن 9 557 وتباسىنىڭ 6 060-ى نەمەسە 63%-ى – كوپبالالى وتباسىلار. ااك الۋشىلار اراسىندا 69,4% (41 157 ادام) كامەلەتكە تولماعان بالالار, 11,8% (6 973 ادام) 3 جاسقا دەيىنگى بالالارعا قامقورلىق جاسايتىن انالار, 12,1% (7 187 ادام) جۇمىس ىستەيتىندەر, 2,4% (1 443 ادام) جۇمىسسىزدار, 0,7% (387 ادام) مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندار, 3% (1 755 ادام) ستۋدەنتتەر, 0,1% (86 ادام) زەينەتكەرلەر, 0,5% (312 ادام) – باسقا ازاماتتار.

اجىراسۋدان ارلانبايتىندار الاڭداتادى

وڭىردە وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى دارىپتەۋ, ۇلتتىق داستۇرلەردى جاڭ­عىرتۋ, جاۋاپتى اكە مەن انا ينستيتۋتىن دامىتۋ بويىنشا كوپتەگەن ءىس-شارا وتكىزىلىپ جاتىر. دەگەنمەن ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سايكەس, وسى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا ەلىمىزدە 51 370 وتباسى قۇرىلىپ, 21 531 (41,9%) اجىراسۋ تىركەلگەن. بىلتىر 123 626 نەكە قيىلىپ, ونىڭ 40 647-ءسى (32,8%) بۇزىلعان. جىل وتكەن سايىن اجىراسۋ كورسەتكىشى ارتىپ كەلەدى. ال تۇركىستان وبلىسىندا 2020 جىلى 13 463 نەكە تىركەلسە, ونىڭ 2 657-ءسى (19,7%) بۇزىلعان, 2024 جىلى قۇرىلعان 12 143 وتباسىنىڭ 1 938-ءى اجىراسقان. بۇل ورايدا اجىراسۋدىڭ باسىم بولىگى وبلىس ورتالىعى تۇركىستاندا ورىن العان. وتكەن جىلى تۇركىستاندا تىركەلگەن 1 482 نەكەنىڭ 338-ءى اجىراسقان (22,8%), سونداي-اق بۇزىلعان نەكەلەر سانى تۇلكىباس (21,4%) اۋدانى, ارىس, كەنتاۋ قالالارىندا كوپ.

ءيا, قازىرگى قوعامداعى ءورشىپ تۇرعان وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى – اجىراسۋ. بۇل ورايدا قالالىق جەرلەردە اجىراسۋعا ءوتىنىش كوپ بەرىلەدى ەكەن. الايدا ولاردىڭ اراسىندا جالعان تۇردە, وتىرىك اجىراساتىندار دا از ەمەس. پسيحو­لوگتەر اجىراسۋ دەڭگەيىنىڭ كۇرت ءوسۋى – تەك وتباسىنىڭ ىشىندەگى نەگاتيۆتى فاكتور ەمەس, سونىمەن قاتار جۇرتشىلىقتىڭ سانا-سەزىمىنىڭ وز­گەرۋى ەكەنىن ايتادى. اجىراسۋدىڭ سەبەپتەرى كوپ, جالپى العاندا بۇل تۇر­عىدا قوعامدا قانداي ماسەلەلەردىڭ بار ەكەنىن ايعاقتايدى. مىسالى, وتبا­سىنداعى زورلىق-زومبىلىق – ايران­داي ۇيىعان وتباسىنىڭ ويران بولۋى­نىڭ باستى سەبەبى. بيىل 8 ايدا وڭىر­دە وتباسىلىق-تۇرمىستىق قاتىناس­تار سالاسىندا جاسالعان قىلمىس سانى 23,7% نەمەسە 135-تەن 167-گە وسكەن. ونىڭ باسىم كوپشىلىگى ايەلدەرگە قارسى جاسالعان. الايدا ماماندار اجىراسۋ تەك كۇيەۋى تاراپىنان سوققى جەپ, قورلىق كورۋىنە عانا بايلانىس­تى ەمەس, ايەلىنە پسيحولوگيالىق تۇردە قىسىم كورسەتىپ, قارجىدان قاعىپ, كىرىپتار ەتىپ ۇستاۋىندا دا بولىپ وتىرعانىن ايتادى. ۇي­لەنگەنشە توسىن مىنەز كورسەتپەي, بيازى بولىپ جۇرگەن ەر-ازامات وتباسىن قۇرعان سوڭ ەركىنسىپ, ءوز دەگەنىن جاساي باس­تايتىن وقيعالار از ەمەس. مۇنداي جىگىتتەر ايەلىن ءوز مەنشىگىندەي ساناپ, تومەنشىكتەتەدى, داۋىس كوتەرىپ جەكيدى, جۇدىرىق جۇمسايدى. ارينە, كەشە عانا جارىنا سۇيىكتى بولىپ جۇرگەن ايەلدىڭ بۇل قورلىققا شىداماسى انىق. ستاتيستيكاعا جۇگىنسەك, اجىراسۋعا ەرلەرگە قاراعاندا ايەلدەر ءجيى ارىز بەرەدى ەكەن. مۇنىڭ سەبەبى – وتباسىنىڭ ۇيىتقىسى سانالعان ايەلدەردىڭ شى­دامىنىڭ شەگىنە جەتۋىنەن.

وسى ارادا جانتۇرشىگەرلىك قىلمىس بويىنشا وتكەن, ءوزىمىز قاتىسقان سوت پروتسەسىندە جۇرەكتى اۋىرتقان انانىڭ جانايقايى ەسكە ەرىكسىز ورالادى. ءيا, 34 جاستاعى ايەل ۇزاق جىل وتاسقان كۇيەۋىن اسا قاتىگەزدىكپەن ولتىرگەن. ەڭ اۋىرى – وقيعاعا ەكى بالاسى كۋا بولعان. ارتىنان ايەل كۇيەۋىنىڭ دەنەسىن بالتالاپ, وزەنگە اعىزىپ جىبەرگەن. سوت پروتسەسىنە كۋالىك بەرۋگە شاقىرىلعان بالالار كوز جاسىنا ەرىك بەرگەندە سوتقا قاتىسىپ وتىرعانداردىڭ قوسىلا جىلاعانى ەسىمىزدە. «قينالىپ كەتتىم. ايەل ادامعا تۇرمەدە جاتقان قانشالىق قيىن ەكەنىن بىلەسىز بە؟» دەدى ايىپتالۋشى ايەل سوت زالىنداعى اكەسىنە قاراپ. «قانشا رەت ايتتىم. كۇيەۋىمنىڭ يت مىنەزىن ءبارى بىلەتىن. اجىراتپادى. 14 جىل بويى ۇرىپ-سوقتى. ساۋ جەرىم جوق. 14 جىل كۇيەۋىمنەن زورلىق-زومبىلىق كوردىم, قورعايتىن, اراشا تۇسەتىن ەشكىم بولمادى. ەندى تۇرمەنىڭ قورلىعىنا شىداۋىم كەرەك پە؟». سوتقا قاتىسىپ وتىرعان شاراسىز كۇيدەگى اكەسى «قوي ەندى, قوي» دەدى داۋىسى دىرىلدەپ. تەرگەۋ قورىتىندىسى بويىنشا ءوز ۇيىندە زاڭدى نەكەدەگى كۇيەۋىن اسقان قاتىگەزدىكپەن ءولتىردى, ونىڭ كولىگىن الاياقتىقپەن ساتتى دەگەن ايىپ تاعىلعان ايەل سوتتا 14 جىل ەرلى-زايىپتى بولىپ بىرگە تۇرعاندا كۇيەۋىنەن ۇنەمى زورلىق-زومبىلىق كورگەنىن, جۇبايىن كەزەكتى ۇرىس-كەرىس كەزىندە ابايسىزدا ءولتىرىپ العانىن, قىلمىستىڭ ءىزىن جاسىرۋ ءۇشىن مارقۇمنىڭ دەنەسىن بولشەكتەپ, وزەنگە اعىزىپ جىبەرگەنىن ايتىپ, تاعىلعان ايىپتى ءىشىنارا مويىندادى. ۇنەمى زورلى-زومبىلىققا توزگەنىنشە اجىراسىپ كەتكەنى دۇرىس بولار ەدى دەگەن وي دا قىلاڭ بەرگەن-ءدى.

تاعى ءبىر ماسەلە, كەي اجىراسۋدىڭ نەگىزىندە ماتەريالدىق مۇددە جاتادى. باسپانا نەمەسە باسقا دا جەڭىلدىكتەر, نىسانالى الەۋمەتتىك كومەك پەن جاردەماقى الۋ ءۇشىن «اجىراساتىندار» دا تابىلادى. الدىڭعى بۋىن اعالار قازاعى قالىڭ, سالت-ءداستۇردى ساقتايتىن وڭتۇستىكتە, اسىرەسە, قازاق وتباسىندا ىلگەرىدە اجىراسۋ دەگەن سيرەك بولعانىن ايتادى. اقساقالدار بۇزىعىن تىيىپ, اقىلىن ايتىپ, وتباسىنداعى ءجونسىز ۇرىس-كەرىستى بولدىرماي, پاتۋامەن ءبارىن رەتتەپ وتىرعان. جاستار اۋىل اقساقالدارى مەن ۇلكەندەرىنىڭ ءسوزىن جەرگە تاستاماعان. ياعني قازاق قوعامىن-دا بۇرىن اجىراسۋعا بارۋ ۇلكەن كۇنا, ەرسى قىلىق رەتىندە قابىل­داناتىن. بۇگىن دە جاستارى اقساقالىن قادىرلەيتىن, ايتقانىنا قۇلاق اساتىن اۋىلدار بارشىلىق. دەگەنمەن بارلىق جەردە ولاي بولماي تۇر, بالكىم ءسوزى وتەتىن ابىرويلى اقساقال ازايعان نەمەسە ء«وزىم بىلەمىنگە» سالاتىن جاستار كوبەيدى...

تۇركىستان وبلىسى