جەمقورلىققا قارسى كۇرەس دايەكتى جۇرگىزىلۋى قاجەت

وسىلايشا, قازاقستان – ورتا­لىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ ىشىندە ەڭ جوعارى پوزيتسيانى يەلەندى. دەگەنمەن دۇنيەجۇزى بويىنشا ورتاشا بالل 43 بالل ەكەنىن, سجقي بويىنشا كورسەتكىشى 50 بالدان تومەن ەلدەر سىبايلاس جەمقورلىق دەڭگەيى جوعارى مەملەكەت سانالاتىنىن ەسكەرسەك, قول جەتكەن ىلگەرىلەۋگە توقمەيىلسيتىن ءجونىمىز جوق. سول سەبەپتى وسى باعىتتا جاسالعان كەلەسى ماڭىزدى قادام – سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى تاراتىلىپ, ءتيىستى قىزمەت ۇلتتىق قاۋىپسىز­دىك كوميتەتىنىڭ قاراماعىنا بەرىلگەنى.

شىنتۋايتىندا, «قويشى كوپ بولسا, قوي ارام ولەدى» دەپ قازەكەم ايتقانداي, جەمقورلىققا قارسى كۇرەسپەن ەكى مەملەكەتتىك ورگاننىڭ قاتار اينالىسۋى جۇرت كۇتكەندەي جوعارى ناتيجە بەردى دەۋ قيىن. راس, كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدە جاسالعان جەمقورلىق قىلمىستاردىڭ بىرتىن­دەپ ازايۋ ءۇردىسى بارلىعىن بەكەرگە شىعارۋعا بولمايدى. باس پروكۋ­راتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەتىنىڭ مالىمەتى بويىنشا جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىق سانى 2022 جىلى – 1 530, 2023 جىلى – 1 461, 2024 جىلى 1 269 بول­عان. الايدا وڭىرلەردەگى جاعداي – اركەلكى. وكىنىشكە قاراي, بىلتىر استانا قالاسى مەن 7 وبلىس­تا وسى قوعامدىق ىندەت ازايماق تۇگىل, ءتىپتى ۇدەپ كەتكەن. ەلوردادا 2022 جىلى – 152, 2023 جىلى – 196, 2024 جىلى 227 جەمقورلىق قىلمىس اشكەرەلەنگەن. اباي وبلىسىندا 2022 جىلى – 8, 2023 جىلى 31 جەمقورلىق قىلمىس جاسالعان بولسا, وسى جونىندەگى كورسەتكىش بىلتىر 58-گە جەتىپ, بۇرناعى جىلعىمەن سالىستىرعاندا 87 پايىزعا ۇلعايعان. جامبىل وبلىسىندا 2023 جىلى – 43, 2024 جىلى 63 جەمقورلىق قىلمىس اشكەرەلەنىپ, بۇرناعى جىلعىمەن سالىستىرعاندا 46,5 پايىزعا كوبەيگەن. قىزىلوردا وبلىسىندا 2023 جىلى – 23, 2024 جىلى 32 جەمقور قۇرىقتالعان, ياعني ء«وسىم» – 39 پايىز. جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار سانى وتكەن جىلى شىعىس قازاقستان وبلىسىندا – 21 پايىزعا, پاۆلودار وبلىسىندا – 19 پايىزعا, الماتى وبلىسىندا – 14 پايىزعا, جەتىسۋ وبلىسىندا 8 پايىزعا ارتقان.

قۇقىق بۇزۋشىلىققا, سونىڭ ىشىندە جەمقورلىق قىلمىسقا ۇرىنعان مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر سانى 2022 جىلى 1 049 بولسا, بۇرناعى جىلى وسى كورسەتكىش 489-عا دەيىن ازايعان, ال وتكەن جىلى تاعى 681-گە دەيىن ۇلعايعان. ءارتۇرلى قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساعان شەنەۋ­نىكتەر سانى تۇركىستان وبلىسىندا بۇرناعى جىلعى 24-تەن 117-گە دەيىن شارىقتاعان. زاڭنان اتتا­عان مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر قاتا­رى پاۆلودار وبلىسىندا 23-تەن 62-گە دەيىن, قىزىلوردا, ماڭعىستاۋ وبلىستارىندا 13-تەن 23-كە دەيىن, اتىراۋ وبلىسىندا 15-تەن 24-كە دەيىن, الماتى وبلىسىندا 28-دەن 44-كە دەيىن, قوستاناي وبلىسىندا 15-تەن 23-كە دەيىن قالىڭداعان. سونداي-اق قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساعان پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرلەرىنىڭ سانى 1-دەن 6-عا دەيىن, سۋديالار سانى 3-تەن 6-عا دەيىن كوبەيگەن.

ۇقك-ءنىڭ قۇرامىنا ەنگىزىلگەن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەتتىڭ (انتيكور) العاشقى جۇمىس ناتيجەلەرى مەملەكەت باسشىسى جۇرگىزگەن رەفورمانىڭ نەگىزدىلىگىن ايعاقتاعانداي. ۆەدوم­ستۆونىڭ ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ مالى­مەتىنە قاراعاندا, بيىلعى شىلدە ايىندا قىلمىستىق كودەكس­تىڭ 362-بابى (بيلiكتi نەمەسە لاۋازىمدىق وكiلەتتiكتەردى اسىرا پايدالانۋ) بويىنشا – 3, 366-بابى (پارا الۋ) بويىنشا – 5, 367-بابى (پارا بەرۋ) بويىنشا – 4, 190-بابى (الاياقتىق) بويىنشا – 2, 147-بابى (جەكە ومiرگە قولسۇعىلماۋشىلىق جانە دەربەس دەرەكتەردى قورعاۋ تۋرالى زاڭنامانى بۇزۋ) بويىنشا – 1, 361-بابى (لاۋازىمدىق وكiلەتتiكتەردى تەرىس پايدالانۋ) بويىنشا – 1, 364-بابى (كاسىپكەرلىك قىزمەتكە زاڭسىز قاتىسۋ) بويىنشا – 1, بارلىعى 17 قۇقىق بۇزۋشىلىق فاكتىسىن اشكەرەلەگەن. سوتقا 16 قىلمىستىق ءىس جولدانعان. اياقتالعان ىستەر بويىنشا مەملەكەتكە كەلتىرىلگەن 113,6 ملن تەڭگە زالالدىڭ ورنى تول­­تىرىلعان. جالپى سوماسى 619,1 ملن تەڭگە م ۇلىككە تىيىم سالىنعان.

سىبايلاس جەمقورلىق تۋرالى حابارلاعانى ءۇشىن ەكى ادامعا 471,84 مىڭ تەڭگە سوماسىندا سىياقى بەرىلگەن.

تاياۋدا انتيكور كولىك ۆيتسە-ءمي­نيسترىن پارا الدى دەگەن كۇ­دىكپەن ۇستاپ, سوت سانكتسياسىمەن قاماۋعا الدى. ۇقك-ءنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى وسى قىلمىستىڭ جاي-جاپ­سارىن ەگجەي-تەگجەي باياندا­ما­عانىمەن, بەيرەسمي دەرەك كوزدە­رىنەن قۇرۋلى تورعا تۇسكەن «شورتاننىڭ» بۇ­رىن سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارعانى ءمالىم بولدى. 2023 جىلى قىزىلجار ءوڭىرىنىڭ ءبىرىنشى باسشىسى لاۋازىمىنا ۇمىتكەر رەتىندە بالامالى باسەكەگە تۇسكەنىمەن, جەرگىلىكتى ءماسليحاتتاردىڭ دەپۋتاتتارى وعان سەنىم بىلدىرمەگەن ەكەن. قىزىلجارلىقتاردى قۇداي قاققان دەۋگە بولادى. كومەكەيى كەڭ شەنەۋنىك وبلىس اكىمى ءھام «جارتى پاتشا» بولىپ تاعايىندالىپ كەتكەن جاعدايدا وڭىردەگى ونسىز دا كۇردەلى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق احۋال ودان سايىن ۋشىقپاسا, جاقسارمايتىنى انىق ەدى. وعان سول جولعى جاناما سايلاۋعا قاتىسقان 174 دەپۋتاتتىڭ 56-سى قولداۋ بىلدىرگەن ەكەن.

انتيكور شىلدە ايىندا اقمولا وبلىسى بويىنشا مەملەكەتتىك كىرىس دەپارتامەنتىنىڭ باسقارما باسشىسىن پارا الدى دەگەن كۇدىك­پەن ۇستادى. بۇل فاكتى بويىنشا سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋ ءجۇ­رىپ جاتىر. سونداي-اق قىز­مەت­تىك وكىلەتتىكتەرىن اسىرا پاي­دالاندى دەگەن كۇدىكپەن ەنەر­گەتيكا مينيسترلىگى ەنەرگە­تيكالىق قاداعالاۋ جانە باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ قىزىلوردا وبلىسى بويىنشا اۋماقتىق دەپارتا­مەن­تىنىڭ باسشىسىنىڭ ۇستىنەن قىلمىستىق ءىس قوزعالدى. ول جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار­دان جۇيەلى تۇردە پارا الۋعا مۇم­كىن­دىك بەرەتىن سىبايلاس جەم­قور­لىق سحەماسىن ۇيىمداستىر­دى دەگەن كۇدىككە ءىلىنىپ, قاماۋعا الىندى.

«مىڭ اسقانعا – ءبىر توسقان». مانساپ باسپالداعىمەن جوعارى­لاپ, شەشىم قابىلداۋ دەڭگەيىندەگى بيىك لاۋازىمدارعا قول جەتكىزگەن تالاي شەنەۋنىك اياق استىنان جولدان تا­يىپ, ۇستالىپ جاتىر. اردان اتتاعان جەمقورلاردىڭ جەگەنى جەلىم, ىشكەنى ءىرىڭ بولاتىن كەز كەلگەنى انىق. وسى ورايدا ءبىر ويلانارلىق ماسەلە – ۇكىمەتتىڭ بيىلعى 30 مامىر­داعى №388 قاۋلىسىنا سايكەس وتكەن ماۋسىم ايىندا قۇقىق قورعاۋ, ازاماتتىق قورعانىس ورگاندارىندا جانە مەملەكەتتىك فەلدەگەرلىك قىزمەتتە ەنگىزىلگەن پوليگرافولوگيالىق زەرتتەۋدى كوپ كەشىكتىرمەي مەملەكەتتىك قىزمەت جۇيەسىنە تۇگەل ەنگىزۋ قاجەت سياقتى.