1990 جىلعى 25 قازان – قازاقستان تاريحىندا كۇنتىزبەدەگى داتا عانا ەمەس, تۇتاس ءبىر تاريحي ءداۋىردىڭ باستالعان كۇنى. قابىلدانعان قازاق كسر-ءنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسياسى مەملەكەتىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىككە باعىتتالعان قۇقىقتىق ءارى ساياسي العاشقى قادامى بولدى. بۇل قۇجات جاي عانا ەرىك-جىگەردىڭ نەمەسە ساياسي ۇراننىڭ كورىنىسى ەمەس, ۇلتتىڭ ءوز تاعدىرىن ءوزى انىقتاۋعا ۇمتىلعان پاراساتتى تاڭداۋى ەدى.
تاريح كۋا, الەمدە بىرقاتار ەل ەگەمەندىككە توڭكەرىس پەن ءتۇرلى الەۋمەتتىك كۇيزەلىس ارقىلى جەتتى. ال سول ءبىر وتپەلى كەزەڭدە قازاقستان ساياسي تۇرعىدان بايىپتىلىق پەن پاراساتتىلىق تانىتتى. تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋ ۇدەرىسى كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە استى. الدىمەن مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلدانىپ, ارتىنشا جالپىحالىقتىق پرەزيدەنت سايلاۋى ءوتتى. ودان كەيىن تاۋەلسىزدىك تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭ, سودان سوڭ جاڭا كونستيتۋتسيا ازىرلەنىپ, قابىلداندى. مۇنداي جۇيەلى ءارى ستراتەگيالىق ويلاستىرىلعان قادام ەل ىشىندەگى تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا جانە شىنايى بيلىك رەۆوليۋتسيادا ەمەس, زاڭدا ەكەنىن دالەلدەي ءتۇستى.
دەكلاراتسيا – جاڭا مەملەكەتتىڭ تۇعىرىن بەكىتكەن قۇجات. ءتىپتى ونىڭ كونتسەپتۋالدىق قۇرىلىمى بۇگىنگى كونستيتۋتسيالىق نورمالاردىڭ نەگىزىن قۇرايدى.
مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ ۇستەمدىگى: قازاق كسر-ءى ءوز اۋماعىندا تولىق, دەربەس جانە ۇستەم بيلىككە يە مەملەكەت رەتىندە جاريالاندى. بۇل – وداقتىق ورتالىقتىڭ شەكسىز ۇستەمدىگىن توقتاتقان تاريحي قادام. حالىق – جەردىڭ يەسى: دەكلاراتسيادا العاش رەت جەر, جەر قويناۋى, سۋ جانە تابيعي رەسۋرستار قازاقستان حالقىنىڭ ايرىقشا مەنشىگى رەتىندە تانىلىپ, بۇل قاعيدات ەلدىڭ ەكونوميكالىق ەگەمەندىگى مەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنىڭ نەگىزى رەتىندە بەكىتىلدى. مەملەكەتتىك رامىزدەرگە قۇقىق يەلىگى: ەلتاڭباعا, تۋعا, انۇرانعا يە بولۋ قۇقىعى ءبىزدىڭ مادەني جانە ساياسي بولمىسىمىزدى مويىنداۋدى جانە تاۋەلسىز ەلدىڭ كورنەكى بەينەسىن قالىپتاستىرۋدى بىلدىرەدى. حالىقارالىق ارەناعا شىعۋ: رەسپۋبليكا ءوز بەتىنشە سىرتقى ەكونوميكالىق ساياساتىن انىقتاۋ قۇقىعىن يەلەندى. بۇل قازاقستاننىڭ الەمدىك قاۋىمداستىقتا تولىققاندى مۇشە بولۋ جولىن اشتى.دەكلاراتسيانىڭ قابىلدانۋى بۇكىل قوعامدا تەرەڭ رەزونانس تۋدىردى. بۇقارا بۇل قۇجاتتى جاڭا ومىرگە بەتبۇرىس دەپ قابىلدادى. سول كەزدەگى ءباسپاسوز قۇرالدارى دا حالىقتىڭ كوڭىل-كۇيىن جارىسا جازدى. رەداكتسياعا تۇسكەن حاتتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ۇلتتىق سانا-سەزىمنىڭ ويانعانىن, ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىكتىڭ قالىپتاسىپ كەلە جاتقانىن اڭعارتتى. بۇل حالىقتىڭ ءوز مەملەكەتىن قۇرۋ ۇدەرىسىنە العاش رەت سانالى ءارى زاڭدى تۇردە قاتىسۋى ەدى.
بۇگىنگى قازاقستان ءۇشىن دە دەكلاراتسيا – تاريحي ارحيۆتەگى قۇجات ەمەس, قازىرگى مەملەكەتتىك قۇرىلىمنىڭ قۇقىقتىق-يدەيالىق ىرگەتاسى. ونىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى قازىرگى ساياسي رەفورمالاردا ءوز جالعاسىن تاپقان. مىسالى, زاڭ ۇستەمدىگى, ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىك جانە ەتنوسارالىق كەلىسىم سىندى ىرگەلى يدەيالارى قازىرگى مەملەكەتتىلىك نەگىزىن قۇرايدى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ اتاپ وتكەندەي: «مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيا تاۋەلسىزدىك جولىنداعى شەشۋشى كەزەڭ بولدى. بۇگىندە ونىڭ يدەيالارى ادىلەتتىلىكتى, زاڭ ۇستەمدىگىن جانە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ ساياساتىمىزدا جالعاسىن تابۋدا».
وسىلايشا, 25 قازان – دۇنيەجۇزىنىڭ ساياسي كارتاسىندا ەگەمەن قازاقستاننىڭ جۇلدىزى العاش رەت جانعان تاريحي ءسات. مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيا سول تاريحي ەۆوليۋتسيانىڭ العاشقى جانە ەڭ جاۋاپتى قادامى. ول – تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋ جولىنداعى كەمەلدىلىك پەن كورەگەندىلىكتىڭ ناقتى كورىنىسى.
اتالعان قۇجات تەك قۇقىقتىق اكت ەمەس, جاڭا ۇرپاق ءۇشىن دە تەرەڭ ماعىنالى سيمۆولعا اينالدى. بۇل – ۇلتتىڭ تاريحي ساباقتاستىعى مەن ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىگىن ەسكە سالىپ تۇراتىن رۋحاني باعدار. سەبەبى دەكلاراتسيا ءار ازاماتقا ءوز مەملەكەتىن قۇرۋ ىسىنە تىكەلەي قاتىسى بارىن سەزىندىردى. ءدال وسى سەزىم – حالىقتىڭ تاريحي جادىن, ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى جانە مەملەكەتشىلدىك سانا-سەزىمدى قالىپتاستىردى. سوندىقتان دەكلاراتسيانىڭ ءمانى ۋاقىتپەن شەكتەلمەيدى.
مارات جۇماعۇلوۆ,
پرەزيدەنت جانىنداعى قسزي باس عىلىمي قىزمەتكەرى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى