مەملەكەتتىك قىزمەتتە ىستەگەندەر «جول كارتاسى» دەگەندى جاقسى بىلەدى. قاراپايىم تىلمەن ايتساق, ول – اۋقىمدى مىندەتتى رەت-رەتىمەن, ساپالى, ناتيجەلى ورىنداۋ جوسپارى. ادەتتە, مەملەكەت باسشىسىنىڭ جىل سايىنعى جولداۋىنان كەيىن قابىلدانادى, سونداي-اق ۇزاق مەرزىمدىك مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋ, پارتيالار سەزدەرىنىڭ شەشىمدەرىن ورىنداۋ ءۇشىن دە جاسالادى. قحا جانىنداعى رەسپۋبليكالىق انالار كەڭەسىنىڭ قاراعاندى وبلىسىندا وتكەن كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا ءوڭىر اكىمى ەرماعانبەت بولەكپاەۆ «سالاۋاتتى سانا» جوباسىن ىسكە اسىرۋدىڭ 3 جىلعا ارنالعان جول كارتاسىن قابىلداماق نيەتتەرىن جاريا ەتتى. بۇل – قوعامعا قاۋىپ ءتوندىرىپ وتىرعان كەسەلدەرمەن كۇرەسۋدەگى ۇلكەن قادام. جانە بيلىك پەن قوعامنىڭ ءبىر ماقساتتا العا باسۋىنىڭ جاقسى كورسەتكىشى.
انالار كەڭەسىنىڭ «سالاۋاتتى سانا» جوباسىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا كەزەكتى وتىرىسىن قاراعاندى وبلىسىندا وتكىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعاندا كەسەلدەر قاتەرىن تالقىلاي وتىرىپ, ودان ارىلۋ, ساقتانۋ جولدارىن, الەۋەتىمىزدى كورسەتۋدى ماقسات ەتتىك. تاڭداۋدىڭ قاراعاندىعا ءتۇسۋى مۇندا ارنايى ماماندار دايىندالاتىن وقۋ ورىنداردىڭ شوعىرلانۋىمەن بايلانىستى. كەسەلدەرمەن كۇرەستە الدىڭعى شەپتە جۇرەتىن قىزمەتكەرلەر وقيتىن ىشكى ىستەر اكادەمياسى; پسيحولوگ, ادديكتولوگ, ناركولوگ دارىگەرلەردى دايىندايتىن ە.بوكەتوۆ اتىنداعى مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتى, ادام قانىنداعى ەسىرتكى زاتتاردى ايقىندايتىن زەرتحانا بار. انالارعا سولاردى كورسەتىپ, كەسەلدەرگە قارسى كۇرەستە «جالاڭ قول» ەمەس ەكەنىمىزدى ۇقتىرۋ كەرەك بولدى.
جيىنىمىز ەرەكشە باستالدى: ءبىر كۇن بۇرىن وبلىس ورتالىعىنداعى ك.ستانيسلاۆسكي اتىنداعى ورىس دراما تەاترى فورۋمعا قاتىسۋشىلارعا ارناپ «7» اتتى دەرەكتى سپەكتاكل قويدى. وندا ءتۇرلى ەلدەردە ايەلدەر جاساعان جەتى رەزونانستىق قىلمىس باياندالادى. ءبىر ەرەكشەلىگى - كورەرمەندەردىڭ قويىلىمعا قاتىسۋى. ولاردىڭ جاساعان قىلمىسى تۋرالى مونولوگتارىن تىڭداي كەلە, بوستاندىققا شىعۋىنا بولاتىنى/بولمايتىنى تۋرالى داۋىس بەرۋ كەرەك.
كەيىپكەرلەر: قانشا جىل بويى ۇرىپ-سوعىپ كەلگەن كۇيەۋىن ولتىرگەن ايەل; الدانىپ اياعى اۋىرلاپ قالىپ, بالاسىن قوقىسقا تاستاعان جاس قىز; اقشا تابۋ ءۇشىن الاياقتىق جاساعان ونەرتاپقىش ايەل; ەسىرتكى بۋىمەن ءوزىنىڭ وقۋشىسىن اينالدىرىپ, قاتىناستا بولعان مۇعالىم; قارا نيەتتى ادامنىڭ ارباۋىنا تۇسكەن جانە ءوزى دە سولاي باسقالارعا زالالى تيگەن ايەل; ەسىرتكىدەن «كۇش الىپ», ءوزىن قورلاعانداردىڭ ءبارىن ولتىرگەن بۋللينگ قۇربانى; تاپسىرىسپەن ۋلى قوسپا دايىنداپ, سان ادامنىڭ ءولىم قۇشۋىنا سەبەپشى بولعان قارتاڭ ايەل…
ءبارى – ءبىز كۇندەلىكتى اقپارات لەگىنەن ەستىپ جۇرگەن قىلمىس تۇرلەرى. سپەكتاكل سوڭىندا جۇرگىزۋشى بوستاندىققا شىعۋى ءۇشىن داۋىس جيناعان ايەلدىڭ وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىق قۇرباندارىنا ارنالعان ورتالىق اشقانى, بىراق قولداۋ بولماعاندىقتان ونىڭ جابىلىپ قالعانى; بوستاندىققا شىقپايتىن بولعان جاس قىزدىڭ «اناممەن بولعانشا وسى جەر جاقسى» دەگەنى; ۋلى زات دايىندايتىن قارتاڭ ايەلدىڭ «دارىلىك» قوسپاسىنا سۇرانىس ارتقانى تۋرالى اقپارات ايتتى. جانە ەڭ اۋىرى – بۇل ايەلدەردىڭ جاساعانى قوعامنىڭ ءوزى قالىپتاستىرعان قىلمىس دەپ تۇيىندەۋىندە.
سپەكتاكلدى قويۋشىلار رەسەيلىكتەر ەكەن. ولار قوعامداعى كەسەلدەردى ەڭسەرۋدەگى ونەر مەن مادەنيەتتىڭ ءرولىن تەرەڭ تۇسىنگەندىگىن كورسەتىپتى. ال بىزدە شە؟ بۇل ءبىزدىڭ ەلدە دە وزەكتى تاقىرىپ ەمەس پە؟ باسقا انالاردىڭ كوڭىلىندە دە «بىزدە مۇنداي قويىلىم بار ما ەكەن؟» دەگەن سۇراق كەتكەنى انىق.
وبلىستا ناشاقورلىققا قارسى كۇرەستىڭ قالاي جۇرگىزىلىپ جاتقانىن سوزبەن ەمەس, كورنەكى تۇردە جەتكىزۋ ءۇشىن جيىنعا دەيىن جوعارىدا اتالعان وقۋ ورىندارىنان باسقا بىرنەشە وبەكتىگە اپاردى. جاستاردىڭ ناشاقورلىق تورىنا ءتۇسۋىنىڭ ءبىر سەبەبى – ولاردىڭ بوس ۋاقىتىن قالاي وتكىزەرىن بىلمەي, سەندەلىپ ءجۇرۋى, جۇمىسسىزدىق, əلەۋمەتتىك قولداۋدىڭ جەتكىلىكسىزدىگى. بۇل – بارلىق جەردە بار جاعدايدى شەشۋگە قاراعاندى كەشەندى تۇردە كەلىپتى: ء تۇرلى باعىتتا جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن جاستار رەسۋرستىق ورتالىعىنا ارنايى عيمارات سالىنعان. ونىڭ الاڭدارى مەن كابينەتتەرىندە ءومىر قايناپ جاتىر: سەمينار, شەبەرلىك ساباقتارى وتۋدە, پسيحولوگيالىق, قۇقىقتىق قولداۋ كورسەتىلۋدە; سونىڭ ىشىندە ناشاقورلىق پەن ەسىرتكى قىلمىسىنا بايلانىستى جان-جاقتى اقپارات بەرىلۋدە.
ورتالىق مۇندا كەلگەندەردى ومىردەن ءوز ورنىن تابۋعا جەتەلەيدى ەكەن. ولارعا بويىنداعى قابىلەتىن اشۋعا باعىتتالعان: روليك تۇسىرۋگە, دىبىس جازۋعا قاجەتتى قۇرالدارمەن جابدىقتالعان ستۋديا, ونەرىن ۇشتاۋعا ۇيرەتەتىن شەبەرحانا, سپورتقا باۋليتىن زالدار ەسىگىن ايقارا اشقان. كۇن وتكەن سايىن جاستاردىڭ تانىمىن كەڭەيتەتىن باعىتتار كوبەيىپ, قىزمەتتەرىن ۇسىنۋدا. ء بىز سولاردىڭ ءبىرى – قازاقستاندا ەسىرتكىنىڭ تارالۋىنا قارسى جۇمىس ىستەيتىن «EsBol» قورىنىڭ فرونت-وفيسىنىڭ اشىلۋىنا كۋا بولدىق.
قور باسشىسى جاندوس اقتاەۆ فرونت-ءوفيستىڭ قۇرىلۋى بولاشاق ۇرپاقتى قورعاۋ جولىنداعى ناقتى قادام ەكەنىن, ونىڭ جۇمىسى اياسىندا ءتۇرلى باعىتتار بويىنشا ماماندار تارتىلىپ, قالا جاستارىنا تۇراقتى تۇردە كەڭەس بەرۋ, قولداۋ كورسەتۋ جانە ەسىرتكىگە قارسى يممۋنيتەت قالىپتاستىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەتىنىن مالىمدەدى. جاڭا كەڭسە قىزمەتكەرلەرىنەن كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەسىرتكى ساتۋ جانە جاستاردى تارتۋ بويىنشا 5 مىڭنان استام ناركو-شوپتار جويىلعانىن ەستىدىك. ولار: ء«بىز اقپاراتتاندىرۋ جانە جاستاردى قورعاۋ ارقىلى ەسىرتكى قىلمىسىنىڭ الدىن الاتىن بولامىز», - دەپ قۇلشىنىپ وتىر.
تاعى ءبىر جوبا نازارىمىزدى اۋداردى. ول – ەرىكتىلەر كلۋبىنىڭ «تەڭ تەڭىمەن» اتتى جوباسى. ونىڭ ەرەكشەلىگى – جاستاردىڭ ەسىرتكى تورىنا تۇسكەن قۇرداستارىمەن جۇمىس ىستەپ, قولداۋ كورسەتۋى. شىندىعىندا, تابيعات زاڭى سونداي – قاشاندا جاستارى شامالاس ادامدار ءبىر-بىرىمەن تەز ءتىل تابىسادى. ءبىزدى ەرىكتىلەردىڭ وسى ەرەكشەلىكتى وڭ ماقساتتا پايدالانۋ نيەتتەرى قۋانتتى. وسىنداي ۇيرەنۋگە, تاراتۋعا تۇرارلىق جۇمىستارمەن, جاقسى باستامالارمەن تانىسقان انالار وتىرىس وتكىزىلەتىن جەرگە مول اسەرمەن جينالدى.
انالار كەڭەسىنىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسى «ناشاقورلىق – تۇراقتىلىققا تونگەن قاتەر» دەگەن تاقىرىپپەن ءوتتى. فورۋمعا كەلۋشىلەر قاراسىنىڭ كوپتىگى, باق-تاعى انونستار, جيىنعا وبلىس اكىمى ەرماعانبەت بولەكپاەۆتىڭ ءوزى مودەراتورلىق ەتۋى انالار كەڭەسى ۇيىمىنىڭ بەدەلى ارتۋى جانە وڭىردە بۇل ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگىنە ءمان بەرىلۋى دەپ قابىلدادىق. ادەتتەگىدەي, جيىنىمىزعا ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندار – ىشكى ىستەر, وقۋ-اعارتۋ, باس پروكۋراتۋرا, دەنساۋلىق سااقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ وكىلدەرى, «EsBol» قوعامدىق قورىنىڭ, اكەلەر وداعىنىڭ باسشىلارى, باسقا دا مۇددەلى ماماندار قاتىستى.
جيىن تىزگىنىن ۇستاعان وبلىس əكىمى ە.بولەكباەۆ ءوز سوزىندە فورۋم تاقىرىبى بويىنشا بىرقاتار ويلارىن ورتاعا سالدى. اتاپ ايتقاندا, قوعام بەتپە-بەت كەلىپ وتىرعان كەسەلدەردىڭ ءبىرى – ناشاقورلىقپەن كۇرەستە وتباسى مەن قوعامنىڭ بىرلەسە جۇمىس ىستەۋى كەرەكتىگىنە نازار اۋدارتتى. كەسەلدىڭ سالدارى ەمەس, سەبەبىن تاني ءبىلۋ, الدىن الۋ شارالارى اۋرۋحانالاردا, باس ەركىندىگى شەكتەلگەن جەرلەردە ەمەس, وتباسىندا, مەكتەپتە جۇرگىزىلۋى كەرەكتىگىنە توقتالدى. بۇل رەتتە, ەرەسەكتەردىڭ بالالارعا دۇرىس باعدار بەرۋى, رۋحاني دامۋ مەن سپورتپەن اينالىسۋعا قامقورلىق تانىتۋىن ايتا كەلىپ, ءوزىمىز تانىسقان جاستاردىڭ رەسۋرستىق ورتالىعىن مىسالعا كەلتىردى.
ءار سپيكەر كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەگە ءوز مەكەمەسى, ۇيىمى تۇرعىسىنان قاراپ, وي ايتتى. مىسالى, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى مەديتسينالىق جəنە فارماتسەۆتيكالىق باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ قاراعاندى وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى ولگا سميرنوۆا تəۋەلدىلىك تۋدىراتىن دارىلەردى رەتسەپتسىز ساتۋدى بولدىرماۋ باعىتىندا كوپ جۇمىس اتقارىلعانىن, كەمشىلىكتەر دە انىقتالعانىن جاسىرعان جوق. ول رەتسەپت بەرۋدە كەيبىر ولشەمدەردى قاتاڭداتىپ, جەتىلدىرۋ قاجەت, ال مەديتسينا جəنە فارماتسەۆتيكا قىزمەتكەرلەرى حالىق اراسىندا اقپاراتتاندىرۋ شارالارىن جۇرگىزۋى ءتيىس دەگەن ۇسىنىس ايتتى.
و.سميرنوۆا حانىمنىڭ بايانداماسىندا قحا جانىنداعى رەسپۋبليكالىق انالار كەڭەسىنىڭ «جاسىل سەرتيفيكات» جوباسى بويىنشا ناتيجەلى جۇمىس جاسالعانىن ەستۋ ءبىزدى قۋانتقانى راس. ويتكەنى بۇل – بارلىق وڭىردە دەرلىك ىسكە اسىرىلىپ, بۇگىندە تəۋەلدىلىك تۋدىراتىن دəرىلىك پرەپاراتتاردىڭ ءدəرىحانالاردا رەتسەپتىسىز ساتىلۋىنا قوعامدىق باقىلاۋ جاساۋعا بولاتىنىنا كوز جەتكىزگەن جوبا.
«Əكەلەر وداعى» بىرلەستىگى مەن انالار كەڭەسى – ىنتىماقتاسا جۇمىس ىستەيتىن قوعامدىق ۇيىمدار. ويتكەنى ەكەۋىنىڭ دە باستى ميسسياسى – ۇرپاق تاربيەسى, ەلىمىزدىڭ دەنى ساۋ, سانالى, ءبىلىمدى, پاتريوت ازاماتتارىن قالىپتاستىرۋ. سول جولدا كەزدەسەتىن قيىندىقتار دا, شەشەتىن ماسەلەلەر دە ورتاق. رەسپۋبليكالىق «Əكەلەر وداعى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى ماقسۇتبەك ايتماعانبەت دەنى ساۋ ۇرپاق ءۇشىن قامقورلىقتى ول ۇل-قىز بولىپ وسكەندە ەمەس, اناسىنىڭ بويىنا بىتكەن كەزدەن باستاۋ كەرەك دەدى. بۇل سوزىنە زەرتتەۋشىلەردىڭ اناسى جۇكتىلىك كەزىندە ەسىرتكى پايدالانعان بولسا, بالالاردىڭ 95-97% ەلەۋلى پسيحو-فيزيكالىق اۋىتقۋمەن تۋ قاۋپى بار دەگەن بولجامىن دالەل رەتىندە كەلتىرۋى جينالعاندارعا وي سالعانى انىق.
ەسىرتكى قولدانۋ ىشتەگى نارەستە تۇگىل ەرەسەكتەردە دە ميدىڭ جۇمىسىن بۇزاتىنى بەلگىلى. سوندىقتان بۇل اقپارات ءتيىستى ورگاندارعا بەرىلگەن دابىل دەگەن ويدامىز. ويتكەنى, ەسىرتكى نارىعى قارقىندى دامىپ بارا جاتقان قازىرگى كەزدە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە شارالار قولعا الىنباسا, قۇرىلتايدا مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, بۇكىل قوعام بولىپ بىرىگىپ, ىمىراسىز كۇرەس جۇرگىزىلمەسە, كەش قالۋىمىز مۇمكىن.
انالار كەڭەسىنىڭ وتىرىستارىندا كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەنى تەوريالىق جاعىنان عانا ەمەس, پراكتيكالىق تۇرعىدان تالداۋ داستۇرگە اينالىپ كەلەدى. ياعني, ناقتى كەسەلگە تاپ بولىپ, ونىڭ ۋلى قارماعىنان قۇتىلا العان ادام اعىنان جارىلىپ, جينالعاندارعا ءوز باسىنان كەشكەنىن باياندايدى. بۇل جولعى كەيىپكەر – ۇزاق مەرزىمدى رەميسسياداعى پسيحولوگ-ادديكتولوگ اسسالاۋ دəۋرەن, 15 جىل بويى ناشاقورلىق پەن ويىنقۇمارلىق تۇزاعىندا ءجۇرىپ, ودان قۇتىلۋ ءۇشىن كۇش-جىگەر تاپقان جىگىت. «باستاپقىدا ۆولونتەر بولدىم, كەيىن پسيحولوگ ماماندىعىن العان سوڭ, ءوزىم سياقتى باسقا ناشاقورلارعا كومەكتەسە باستادىم, - دەپ باستادى ول اڭگىمەسىن.
داۋرەننىڭ ايتۋىنشا تاۋەلدىلىك – وتباسىلىق اۋرۋ, بىرەۋى تۇتىلسا, باسقالارى دا قۇتىلا المايتىن كەسەل. ياعني, ەمدەلۋ دە – سايكەسىنشە توپتىق تۇردە ءوتۋىن قاجەت ەتەتىن, وتباسى مۇشەلەرىنىڭ تۇگەل ساۋىعۋىنان تۇراتىن كۇردەلى پروتسەسس. ونىڭ تۇسىنگەنى – ەسىرتكى ولتىرەدى. مۇنى ول əكەسىنىڭ تاعدىرى ارقىلى ۇققان. ول وسكەن وتباسىندا كەسەلگە توسقاۋىل قويۋعا اكە-شەشەنىڭ əل-اۋقاتى, اقىل-ويى جəنە بالا-شاعاسىنا قامقورلىق جاساۋى جەتىسپەدى. بۇل ويىن ول: «مەن اتا-اناما دا, ولاردىڭ باستان كەشكەن قيىن-قىستاۋ كۇندەرىنە دە رەنجىمەيمىن. مەن ودان دا ساباق الدىم. ياعني, بولاشاقتا اتا-انا رەتىندە ءوز جاۋاپكەرشىلىگىم قانداي ەكەنىن بىلەمىن» دەپ تۇيىندەدى.
د. اسسالاۋ ەلىمىزدە ەمدەلۋدىڭ قيىندىقتارىن دا ورتاعا سالدى. ولار: جەكە وڭالتۋ ورتالىقتارىنىڭ قاراپايىم حالىق ءۇشىن قولجەتىمسىزدىگى. بۇل كەسەلدەر وڭالتۋ ورتالىعىندا ۇزاق ەمدەلۋدى قاجەت ەتەتىنىن ەسكەرسەك, ول ءۇشىن ايىنا 300 000-نان ميلليون تەڭگەگە دەيىن قارجى قاجەت بولادى ەكەن. كەسەلگە شالدىققاندار تىركەۋگە تۇرۋدىڭ كەيبىر سالدارىنان, ءتيىستى ەمدەلۋگە قاجەتتى جاعدايدىڭ جوقتىعىنان قورقىپ, مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە ەمدەلۋگە قورقادى. ءوز جاعدايىن ءتۇسىنىپ, ءتۇزۋ جولعا تۇسكىسى كەلەتىندەر بار. الايدا ولار وسىنداي قيىندىقتاردى ءوز كۇشىمەن ەڭسەرە المايتىندىقتان قولداۋ كۇتەتىنىن ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندار ەسكەرسە دەگەن تىلەك ايتتى.
داۋرەننىڭ تاعى ءبىر تىلەگى انالار كەڭەسىنىڭ ۇستانىمىمەن ۇشتاسىپ جاتىر. «اتا-انالاردىڭ ەڭ كوپ كەزدەسەتىن قاتەلىگى – بالالارىن ساۋىقتىرۋ ورتالىقتارىنا əكەلۋمەن شەكتەلىپ, ءارى قاراي وزدەرىنىڭ ولارمەن اينالىسپاۋى. اتا-انا مۇددەلى بولىپ, بالاسىن كەسەلدەن قۇتقارۋعا ۇمتىلماسا, ناشاقورلىق əرقاشان قايتالانۋعا بەيىم اۋرۋ. سوندىقتان وتباسى ناشاقوردىڭ ساۋىعۋىنىڭ نەگىزى دە, ونىڭ اۋرۋى قايتالانۋىنىڭ سەبەبى دە بولۋى مۇمكىن. بالاعا ەسىرتكىنىڭ زياندى ەكەنىن جاي عانا ۇيرەتىپ, ءتۇسىندىرۋ جەتكىلىكسىز. اتا-انا بالاسىنىڭ ەسىرتكىگە زاۋقى سوقپايتىنداي, ەسىرتكىدەن تاباتىن ءلاززاتتى وتباسىنان تاباتىنداي قاتىناستا بولۋى كەرەك».
فورۋمعا قاتىسۋشىلار ءۇشىن بۇل دا – 5 كەسەلگە قارسى كۇرەستە ويدا جۇرەتىن امال.
قاراعاندى فورۋمى وسىلاي, ەسىرتكىگە سالىنۋدىڭ الدىن الىپ, ەمدەۋ, ورتاعا قايتارۋ باعىتىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردى تالقىلاپ, جاڭا يدەيالار قوسقان جيىن بولدى.
كامال الپەيىسوۆا, جازۋشى,
رەسپۋبليكالىق انالار كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى