ەلىمىزدەگى دىنارالىق ديالوگ پەن كەلىسىم – مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇدايى نازارىنداعى ماڭىزدى سالانىڭ ءبىرى. سەبەبى ول – قوعامداعى تۇراقتىلىق پەن تاتۋلىقتىڭ, ەل بىرلىگى مەن جاراسىمىنىڭ بەرىك ىرگەتاسى. وسى ورايدا جۋىردا «قازاقستان پرەزيدەنتى ق.ك.توقاەۆتىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن ءدىن سالاسىنداعى وقيعالار شەجىرەسى. 2019–2024 جىلدار» اتتى جاڭا جيناق جارىق كورگەلى جاتىر. بۇل ەڭبەكتە كەيىنگى جىلدارداعى تاعىلىمدى باستامالار مەن ەل اۋقىمىنداعى ءماندى ءىس-شارالار جۇيەلەنىپ بەرىلگەن. جيناقتىڭ مازمۇنى مەن ماڭىزى تۋرالى تولىعىراق ءبىلۋ ءۇشىن ءبىز كىتاپ اۆتورلارىنىڭ ءبىرى, ءدىن سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياسات ماسەلەلەرى بويىنشا ساراپشى ەرجان بايبولدى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– ەرجان قۇرمانعالي ۇلى, اڭگىمەمىزدى ءدىن سالاسىنداعى ديالوگ پەن كەلىسىمنىڭ ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزىنان باستاساق. ءبىز ءۇشىن باستى قۇندىلىق نە؟
– قازاقستان – كوپەتنوستى جانە كوپكونفەسسيالى مەملەكەت. الەمدىك قاۋىمداستىق الدىندا ءدىني تولەرانتتىلىق پەن تاتۋ كورشىلىك قاتىناسىن دامىتۋدا ەلىمىز ءۇشىن ەڭ باستى قۇندىلىق – قوعامدىق كەلىسىم. ءار ادامدى ءدىني نەمەسە وزگە دە نانىم-سەنىمىنە قاراماستان باعالاۋ مەن قۇرمەتتەۋ – وسى قۇندىلىقتىڭ بەرىك ىرگەتاسى.
سوندىقتان ازاماتتارىمىزدىڭ ءوزارا سىيلاستىعى مەن بەيبىت ءومىر ءسۇرۋى – اسا ماڭىزدى ماسەلە ءارى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باستى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى.
جاقىندا ەلىمىزگە رەسمي ساپارمەن كەلگەن بۇۇ باس حاتشىسى انتونيۋ گۋتەرريش قازاقستاندى بەيبىتشىلىك پەن ديالوگ سيمۆولى دەپ اتادى. ونىڭ ايتۋىنشا, «قازاقستان ءوز تاجىريبەسى ارقىلى ءتۇرلى دىندەر مەن مادەنيەت وكىلدەرى اراسىندا ديالوگ پەن ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا بولاتىنىن دالەلدەدى».
– الداعى كۇندەرى استانادا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ VIII سەزى وتەدى. دىنارالىق كەلىسىمدى ىلگەرىلەتەتىن بۇل حالىقارالىق ديالوگ الاڭىندا بيىل قانداي وزەكتى ماسەلەلەر كۇن تارتىبىنە شىعارىلماق؟
ءاربىر سەزد ءوزىنىڭ جاڭاشىلدىعىمەن جانە عالامدىق ماڭىزى بار تاقىرىپتاردى كۇن تارتىبىنە شىعارۋمەن ەرەكشەلەنەدى. بيىلعى جيىندا XXI عاسىردا ادامزاتتى جۇمىلدىرۋداعى دىندەردىڭ ءرولى, دىندەردىڭ الەمنىڭ ورنىقتى دامۋىنىڭ فاكتورى رەتىندەگى ماڭىزى, جاساندى ينتەللەكت داۋىرىندەگى رۋحاني قۇندىلىقتار جانە دىندەردىڭ بىتىمگەرلىك الەۋەتى سياقتى وزەكتى ماسەلەلەر تالقىلانباق.
سونداي-اق بيىلعى سەزدىڭ باسقا دا ەرەكشەلىكتەرى بار. العاش رەت سەزد اياسىندا بۇۇ وركەنيەتتەر اليانسىنىڭ باستاماسىمەن ءدىني نىسانداردى قورعاۋ جونىندەگى ارنايى سەسسيا وتپەك. قۇلشىلىق ورىندارىندا قاۋىپسىز جاعداي جاساۋ بۇگىندە كوپتەگەن ەل ءۇشىن وزەكتى ماسەلەگە اينالدى. بۇل تۇرعىدا قازاقستان ءوزىنىڭ وڭ تاجىريبەسىمەن بولىسە الادى.
ساراپشىلار ءۇشىن ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تۋدىرىپ وتىرعان تاعى ءبىر ماڭىزدى شارا – بۇل العاش رەت سەزد اياسىندا الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ونداعان جوعارى بىلىكتى شەتەلدىك جانە وتاندىق عالىمدار مەن ساراپشىلاردىڭ باس قوسۋى. سەنىم مەن عىلىمنىڭ ءتۇيىسۋى قوعامداعى ماسەلەلەردى ءتيىمدى شەشۋگە ىقپال ەتەتىنى ءسوزسىز. سوندىقتان وتاندىق جانە حالىقارالىق عىلىمي-ساراپشىلىق قاۋىمداستىقتىڭ الەۋەتىن ءدىني ديالوگتىڭ يگىلىگىنە پايدالانۋ اسا قاجەت باستاما دەپ سانايمىن.
اتالعان حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ماڭىزدى شارالار سەزد حاتشىلىعىنىڭ باسشىسى, پارلامەنت سەناتىنىڭ سپيكەرى ماۋلەن ساعاتحان ۇلى اشىمباەۆ مىرزانىڭ جەتەكشىلىگىمەن ۇتىمدى ۇيىمداستىرىلىپ جاتقانىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى.
– «قازاقستان پرەزيدەنتى ق.ك.توقاەۆتىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن ءدىن سالاسىنداعى وقيعالار شەجىرەسى. 2019–2024 جىلدار» اتتى جاڭا جيناقتىڭ نەگىزگى يدەياسى دا ءدىني تولەرانتتىلىقتى كوپكە تانىتۋدى كوزدەي مە؟
– كىتاپتىڭ نەگىزگى ماقساتى – ەلىمىزدىڭ ءدىن سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتىن جەتىلدىرۋگە, ونىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ۇلەس قوسۋ. ول ءۇشىن سالالىق ساياساتتىڭ كوزدەيتىن ماقساتىن, قانداي قۇندىلىقتاردان باستاۋ الاتىنىن, ەڭ باستى قاعيداتتارى مەن مىندەتتەرىن ۇعىنۋ وتە ماڭىزدى.
جيناقتى شىعارۋ يدەياسى 2024 جىلى ەلىمىزدىڭ ءدىن سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتىن دامىتۋدىڭ ورتا مەرزىمگە ارنالعان ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ قۇجاتىن ازىرلەۋدىڭ بارىسىندا تۋدى. قۇجاتتىڭ جوباسىن دايىنداۋ ءۇشىن كوپتەگەن فاكتور مەن ۇردىستەردى زەرتتەدىك. مەملەكەت باسشىسىنىڭ كەيىنگى بەس جىلدا وسى سالادا جۇرگىزگەن ساياساتىن دا تالدادىق. سەبەبى, پرەزيدەنت – قازاقستاننىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ايقىندايتىن ەڭ جوعارى لاۋازىمدى تۇلعاسى.
ناتيجەسىندە قولىمىزعا جيناقتالعان ماتەريالدى وڭدەپ, حرونولوگيالىق تارتىپپەن قۇراستىرىپ, كىتاپ تۇرىندە جارىققا شىعارۋدى ءجون كوردىك.
وسى ورايدا مەن كىتاپتىڭ تەڭ اۆتورى – مەملەكەت قايراتكەرى, قازاقتىڭ بەدەلدى ديپلومات قىزى, ءماجىلىستىڭ حالىقارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى ايگۇل سايفوللاقىزى قۇسپان حانىمعا جيناقتىڭ تابىستى جارىق كورۋىنە قوسقان زور ۇلەسى ءۇشىن شىن جۇرەكتەن العىسىمدى بىلدىرەمىن. بۇل شىنىمەن دە بىرلەسكەن ەڭبەك بولدى. ەگەر دە ول كىسىنىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگى مەن يدەيالارى بولماعاندا, بۇل كىتاپ مۇنشالىقتى تەرەڭ بولماس ەدى.
– باسىلىمنىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىگى نەدە؟
– ەرەكشەلىگى – قاسىم-جومارت توقاەۆ پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىگىن اتقارۋعا كىرىسكەننەن بەرى, ول كىسىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن ءدىن سالاسىنداعى ءىس-شارالار تۋرالى تاقىرىپتاردىڭ ءبىر كىتاپتا توپتاستىرىلۋىندا. بۇل ءوز كەزەگىندە تالداۋعا, ءتۇرلى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە, قابىلدانعان شەشىمدەردىڭ سەبەپتەرىن تۇسىندىرۋگە, ناسيحاتتاۋعا ىڭعايلى ءارى پايدالى.
سوندىقتان ەڭ الدىمەن بۇل جيناق مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ, عىلىم مەن ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە, ىزدەنۋشىلەر مەن ساراپشىلارعا پايدالى ەڭبەك بولارىنا سەنىم مول. جالپى ءدىن سالاسىنىڭ ماسەلەلەرىنە قىزىعۋشىلىق تانىتاتىن قالىڭ وقىرمان ءۇشىن دە قۇندى دۇنيە.
كىتاپقا ءدىن سالاسىنا تىكەلەي نەمەسە جاناما قاتىسى بار 80-نەن استام وقيعا تۋرالى اقپارات ەندى. ولاردىڭ باسىم بولىگى مەملەكەت باسشىسىنىڭ رەسمي سايتىنان جانە الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشالارىنان الىندى.
وسى رەتتە كىتاپتىڭ رەتسەنزەنتى – بەلگىلى ءدىنتانۋشى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پرەزيدەنت ءباسپاسوز حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى ەسبوسىن مەركەش ۇلى سماعۇلوۆ مىرزاعا ەرەكشە العىسىمدى بىلدىرەمىن. ونىڭ قولداۋى مەن سىندارلى ۇسىنىستارى ەڭبەكتىڭ ساپالى ءارى سەنىمدى بولىپ شىعۋىنا ايرىقشا ۇلەس قوستى.
– جالپى وسى جيناقتى قۇراستىرۋ بارىسىندا نازارىڭىزدى اۋدارعان جايتتار بولدى ما؟
– ءيا, اقپاراتتاردى زەردەلەۋ كەزىندە جان-دۇنيەمە ءبىر جاعداي ەرەكشە اسەر ەتتى. مىسالى, بۇعان دەيىن ءوز باسىم مارقۇمداردى زيارات ەتۋدى, ولارعا قۇران ساۋابىن باعىشتاۋدى, مازارلاردى كورگەندە بەت سيپاۋدى تەك ءدىني ءداستۇرىمىزدىڭ ءبىر بولىگى, جاقسى ادەت رەتىندە عانا قابىلدايتىنمىن. الايدا پرەزيدەنتتىڭ قاعباعا, پايعامبار مەشىتىنە, جوشى حان, قوجا احمەت ياساۋي, بەكەت اتا, تولە بي كەسەنەلەرىنە, شەتەلدە جەرلەنگەن اعاسىنىڭ مازارىنا, سونداي-اق مەشىتكە ارنايى بارىپ ارۋاقتارعا قۇران ساۋابىن باعىشتاعانىن كورىپ, مۇنىڭ ماعىناسىن تەرەڭىرەك ءتۇسىنىپ, وعان مۇلدە باسقا كوزقاراسپەن قاراي باستادىم.
ول كىسىنىڭ بىرنەشە رەت اتا-بابامىزعا, قازاق ەلىنىڭ مەملەكەت جانە ءدىني قايراتكەرلەرىنە – التىن وردا بيلەۋشىلەرىنە, حاندار مەن بيلەرگە, باتىرلار مەن عالىمدارعا, وتان ءۇشىن قىزمەت ەتكەندەرگە, قۇربان بولعان جاندارعا حالىق اتىنان العىسىن ءبىلدىرىپ, اللاعا دۇعا ەتكەنىنە كۋا بولدىق. سول بابالارىمىزدىڭ كۇش-جىگەرى مەن سىڭىرگەن ەڭبەكتەرىنىڭ ارقاسىندا ءبىز تاۋەلسىز ەلدە ءوسىپ-وركەندەپ ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. بۇل باعا جەتپەس يگىلىك ەمەس پە!؟
سوندىقتان مەن مارقۇمدارعا قۇران ساۋابىن باعىشتاۋدى ولارعا دەگەن العىس دەپ تۇسىنەمىن. وسىلايشا, قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ بويىنان العىس ايتا بىلەتىن قاسيەتىن كوردىم جانە ءوزىم دە سونداي قاسيەتكە ۇمتىلۋ كەرەكتىگىن ۇعىندىم.
– پرەزيدەنتتىڭ ءدىن سالاسىنداعى ساياساتىندا قانداي قاعيداتتار ايرىقشا كورىنىس بەرەدى؟
– ەڭ نەگىزگى ءتورت قاعيداتىن بايقاۋعا بولادى. ءبىرىنشىسى – ءدىني تولەرانتتىلىق. ياعني ءار ادامدى دىنىنە نەمەسە نانىم-سەنىمىنە قاراماستان باعالاۋ, وعان قۇرمەت كورسەتۋ.
ەكىنشىسى – ءدىني ەركىندىك. بۇل اركىمنىڭ ءدىندى نەمەسە وزگە دە نانىمداردى ەرىكتى تۇردە قابىلدايتىنىن, ءار ادامنىڭ ءوز ەركىمەن ءدىني جانە وزگە دە امالداردى ورىندايتىنىن نەمەسە ولاردان باس تارتاتىنىن بىلدىرەدى.
ءۇشىنشىسى – قازاق حالقى مەن ەلىمىزدەگى ەتنوستاردىڭ ءدىني بىرەگەيلىگىن ساقتاۋ. بۇل – پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باسشىلىققا الاتىن ءمانى ايرىقشا قاعيداتىنىڭ ءبىرى.
ءتورتىنشىسى – ءدىني جانە وزگە دە نانىم-سەنىم نەگىزىندە جەك كورۋشىلىككە, توزبەۋشىلىككە جانە وزبىرلىققا جول بەرمەۋ. بۇلاردىڭ ءبارى نەگىزىنەن زايىرلىلىق قاعيداتتارىنا جاتادى.
شىن مانىندە, ەلىمىزدىڭ ءدىن سالاسىندا جەتكەن جەتىستىكتەرى مول. ولاردى قادىرلەۋ, ساقتاپ قالۋ جانە ودان ءارى دامىتۋ – ءبىزدىڭ باستى مىندەتىمىز. سونىمەن قاتار ءدىن سالاسىندا اسا وزەكتى ماسەلەلەردىڭ بار ەكەنى دە انىق, ستراتەگيالىق تۇرعىدان ماڭىزدى ۇردىستەرگە دەر كەزىندە نازار اۋدارۋ قاجەت.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!