تاۋەلسىزدىك كەزەڭىندە ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك جانە شىعىس وبلىستارىندا ءارتۇرلى سەبەپپەن ناشارلاپ كەتكەن دەموگرافيالىق جاعدايدى جاقسارتۋعا باعىتتالعان جۇمىس كۇشى ارتىق وڭىرلەردىڭ تۇرعىندارىن جۇمىس كۇشى تاپشى وڭىرلەرگە ەرىكتى قونىس اۋدارۋ باعدارلاماسى سەگىز جىلدان بەرى جۇزەگە اسىرلىپ كەلەدى. ايتكەنمەن وسى الەۋمەتتىك جوبانىڭ ناتيجەسى كوڭىل كونشىتەرلىكتەي ەمەس.
اۋىزەكى تىلدە «وڭتۇستىكتەن – سولتۇستىككە» دەپ اتالىپ كەتكەن باعدارلاما اياسىندا 2017 جىلدان بەرى تەرىسكەي جانە شىعىس وڭىرلەرگە 63 مىڭداي ادام قونىس اۋدارعان. بىراق بۇل يگى باستامانىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى جەتكىلىكسىز بولىپ, اتالعان ايماقتاردان باسقا جاقتارعا كوشىپ كەتۋشىلەردىڭ ويسىراعان ورنىن تولتىرا الماي تۇر. سالدارىنان ولاردىڭ بارىندە كوشى-قوننىڭ تەرىس سالدوسى ساقتالىپ, تۇرعىندار سانى جىلدان-جىلعا ازايىپ بارادى.
ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, اسىرەسە ەلدىڭ شەتىندە, جەلدىڭ وتىندە ورنالاسقان سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا (سقو) قالىپتاسقان دەموگرافيالىق احۋال الاڭداتارلىقتاي. 2017 جىلدىڭ باسىندا قىزىلجار وڭىرىندە 562 583 تۇرعىن بولسا, ارادا وتكەن سەگىز جىل ىشىندە ولاردىڭ سانى 40 412-گە كەمىپ, 522 171 ادام قالعان.
وسى ۋاقىت ىشىندە قوستاناي وبلىسى تۇرعىندارىنىڭ سانى 878 415-تەن 825 569-عا دەيىن قۇلدىراعان, ياعني 52 846 ادامعا ازايعان. اباي وبلىسىنداعى جاعداي دا ءماز ەمەس. وعان قارايتىن اۋداندار مەن قالالاردىڭ جۇرتشىلىعىنىڭ قاتارى 48 946 ادامعا سەلدىرەپ, وسى جىل باسىندا 602 832 تۇرعىن قالعان. حالىق سانى شىعىس قازاقستاندا – 12 842 ادامعا, پاۆلودار وبلىسىندا 5 581 ادامعا كەمىگەن.
بۇل رەتتە ءبىر كوڭىل جۇباتارلىق جايت – كەيىنگى جىلدارى سولتۇستىك جانە شىعىس وڭىرلەر تۇرعىندارىنىڭ ەتنوستىق قۇرامىندا وڭ وزگەرىستەر بولدى. قازىر قازاقتاردىڭ ۇلەسى اباي (79,2 پايىز), پاۆلودار (56,8 پايىز), شىعىس قازاقستان (51 پايىز), قوستاناي (44,7 پايىز) وبلىستارىندا وزگە ەتنوستاردىڭ قايسىسىنان بولسىن ەداۋىر باسىم. الايدا تەك سقو-داعى اعايىن ءالى دە ازشىلىق (37,8 پايىز) بولىپ وتىر. ولاردىڭ وسى جىلدىڭ باسىنداعى سانى – 197 131 ادام. 2009 جىلعى حالىق ساناعى بويىنشا قىزىلجار وڭىرىندە 198 641 قازاق تۇرعاندىعىن ەسكەرسەك, وبلىستىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ كەنجەلەپ قالعاندىعى ونداعى مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت وكىلدەرى قاتارىنىڭ دا سەلدىرەۋىنە اكەلىپ سوققاندىعى انىق. سوندىقتان دا تەرىسكەيدەگى كۇردەلى دەموگرافيالىق جاعداي ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ, قوسىمشا شارا قولدانۋدى تىلەيدى.
شىنىن ايتساق, ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى قونىس اۋدارۋشىلار تۋرالى تاراتىپ جۇرگەن مالىمەت جان-جاقتى زەردەلەۋدى قاجەت ەتەدى. ويتكەنى بىلتىر باس پروكۋراتۋرا وڭتۇستىك وڭىرلەردىڭ تۇرعىندارىن سولتۇستىك وڭىرلەرگە ەرىكتى قونىس اۋدارۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋعا بولىنگەن بيۋدجەت قارجىسىنىڭ جۇمسالۋىنا جۇرگىزىلگەن تالداۋ بارىسىندا جالعان قۇجاتتار جاساۋ ارقىلى ازاماتتاردى جالعان قونىس اۋدارۋ جولىمەن 1 ملرد تەڭگەدەن اسا قاراجات جىمقىرىلعانىن جانە تەرىس پايدالانىلعانىن انىقتاعان. قونىس اۋدارۋشىلار بولىپ وزدەرىنىڭ بۇرىنعى تۇرعان جەرلەرىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ادامدار ەسەپكە الىنعان, ال قۇجاتتار تومەن باعامەن ساتىپ الىنعان, تۇرۋعا جارامسىز نەمەسە اپاتتى تۇرعىنجايلارعا راسىمدەلگەن. كەي ازاماتتار وزدەرىنىڭ قاعاز جۇزىندە «قونىس اۋدارعانىنان» بەيحابار بولىپ شىققان.
مىسالى, پاۆلودار وبلىسىنىڭ ۋسپەن اۋدانىنىڭ «ەڭبەك موبيلدىلىگى ورتالىعى» كوممۋنالدىق مەملەكەتتىك مەكەمەسىنىڭ قىزمەتكەرى ارزان ۇيلەردى ءوزى ىزدەپ تاۋىپ, قونىس اۋدارۋشىلارعا جوعارى باعامەن ساتىپ, مەملەكەتتەن الىنعان قاراجاتتىڭ ءبىر بولىگىن ءوز قالتاسىنا باسىپ وتىرعان. شىعىس قازاقستاندا قونىس اۋدارۋشىلار مەن ءۇي يەلەرى ءوزارا ءسوز بايلاسىپ, مەملەكەتتىڭ قارجىلىق كومەگىن الۋ ءۇشىن جالعان شارتتار جاساسقان, ال تۇسكەن قاراجاتتى ءبولىسىپ العان. بىراق وزدەرى بۇرىنعى مەكەنجايلارىندا تۇرا بەرگەن. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ مامليۋت اۋدانىندا ءبىر قونىس اۋدارۋشى ساتىپ العان ءۇيىنىڭ ناقتى باعاسى مەن مەملەكەت تولەگەن قاراجاتتىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىقتى «ولجالاعان». ول الاياقتىق جاساعانى ءۇشىن كىنالى دەپ تانىلىپ, ءبىر جىلعا باس بوستاندىعىن شەكتەۋ جازاسى كەسىلگەن.
جۋىردا الەۋمەتتىك جەلىدە سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ شالعايداعى تيميريازەۆ اۋدانىنا قىزىلوردا وبلىسىنان كوشىپ كەلگەن ءبىر ازامات مەملەكەت تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋعا بەرگەن 4 ملن تەڭگەنىڭ 2,5 ملن-نا باسپانا ساتىپ الىپ, ارتىلعان 1,5 ملن تەڭگەنى بۇرىن العان نەسيەسىن جابۋعا جۇمساعانى ءۇشىن قىلمىستىق قۋدالاۋعا ۇشىراپ وتىرعانى جايلى جانايقايىن ورتاعا سالدى. «ەش كىنام جوق. موينىمدا 6 ملن تەڭگە نەسيەم بار. ماعان ءۇيىن ساتقان كاسىپكەر ايەل مەنىڭ قارىزعا باتىپ قينالىپ جۇرگەنىمدى ءارى وتباسىم كوپبالالى ەكەنىن ەسكەرىپ, جانى اشىعاندىقتان بەرگەن اقشا ەدى», دەپ اقتالۋعا تىرىستى. وسى ورايدا قونىس اۋدارۋشىلاردى تۇرعىنجايمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى ءاۋ باستان جەتە ويلاستىرىلماي كەلە جاتقانىن ايتقان ءجون. 2023 جىلعا دەيىن دەموگرافيالىق جاعدايى قيىن سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا عانا قاناتقاقتى جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ, قونىس اۋدارۋشىلار ءۇشىن تۇرعىن ۇيلەر سالىنعان ەدى. بىراق ولاردىڭ كوبى ساپاسىز سالىنىپ, قىستا سۋىق بولعاندىقتان, تۇرعىنداردىڭ كوپتەگەن ارىز-شاعىمىن تۋعىزعان. سول سەبەپتى قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ تۇرعىنجاي ماسەلەسىن وڭتايلى شەشۋ ءۇشىن بۇرناعى جىلعى 1 شىلدەدەن باستاپ ولار كوشىپ بارعان وڭىرلەردەگى ەلدى مەكەندەردەن ساتىپ الاتىن تۇرعىن ۇيلەردىڭ قۇنىنىڭ 50 پايىزىنا دەيىنگى, بىراق 1 160 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتەن (بيىل – 4 561 120 تەڭگەدەن) اسپايتىن مولشەردە ەكونوميكالىق موبيلدىلىك سەرتيفيكاتى ەنگىزىلگەن. وكىنىشكە قاراي, وسى جاڭاشىلدىق تا سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلىن تۋعىزىپ وتىر. سەبەبى وڭتۇستىك وڭىرلەردەن تەرىسكەيكە قونىس اۋدارۋعا كەلىسىم بەرگەن ازاماتتاردىڭ كوبى قارىزعا بەلشەسىنەن باتقان جاندار ەكەنى ەسكەرىلگەن جوق. ەندى مويىندارىنداعى بەرەشەكتەرىنەن مەملەكەت ەسەبىنەن وڭاي قۇتىلۋدى ويلاعان قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ قۋلىقتارى اشكەرەلەنىپ, قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلىپ جاتىر.
مىنە, وسىلايشا, قونىس اۋدارۋ باعدارلاماسىنىڭ تيىمدىلىگى شامالى بولىپ, تارتىمدىلىعى تومەندەپ تۇر. سوندىقتان دا ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىمەن استاسىپ جاتقان الەۋمەتتىك جوبانى ءالى دە جەتىلدىرە ءتۇسۋ قاجەت. ماسەلەن, ەكونوميكالىق موبيلدىلىك سەرتيفيكاتىنىڭ شارتتارىن قايتا قاراپ, تۇرعىنجاي ساتىپ الۋعا بەرىلەتىن قاراجاتتى قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ ءوز قالاۋىنشا جۇمساۋىنا رۇقسات ەتكەن ءجون سياقتى. سوندا تەرىسكەيگە قونىس اۋدارۋعا نيەت بىلدىرۋشىلەر قاتارى قالىڭداپ, بۇرىن العان نەسيەسىن وتەۋ ءۇشىن قىلمىسقا ۇرىناتىندار بولماس ەدى.