ماقتا شارۋاشىلىعىندا ماسەلە كوپ

ماقتا – قورشاعان ورتاعا, اۋا را­يىنا, توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىنا, اسiرەسە كۇن كوزi مەن اعىن سۋعا تالعامى جوعارى تەحنيكالىق داقىل. بۇل ورايدا ماماندار تۇركىستان ءوڭىرىنىڭ ماقتالى اۋداندارىندا توپىراقتىڭ سورلانۋى, اعىن سۋدىڭ تاپشىلىعى سەبەبىنەن باسقا داقىل ەگۋگە مۇمكىندىك جوقتىعىن, سوندىقتان شارۋالار ماقتا ەگۋگە ءماجبۇر ەكەنىن ايتادى. ماقتا داقىلىمەن اينالىساتىن شارۋا قوجالىقتارى كەيىنگى جىلدارى جاقسى ءونىم جيناي الماي, تابىس تابۋدىڭ ورنىنا تەك شىعىندارىن وتەپ, كەي جاعدايدا قارىزعا باتىپ كەلەدى. جۋىردا سەنات دەپۋتاتتارى شارۋالاردىڭ جاعدايىنا الاڭداۋشىلىق تانىتىپ, ماقتا سالاسىنىڭ جىلدان-جىلعا ناشارلاۋىنا سەبەپ بولعان فاكتورلاردى اتاپ, ۇكىمەت باسشىسىنا ساۋال جولدادى. سەناتورلار قاراجاتتىڭ بولماۋى, شارۋالار اگروتەحنيكالىق شارالاردى تولىق كولەمدە جۇرگىزە الماۋى, سۋدىڭ, ساپالى تۇقىمداردىڭ تاپشىلىعى جوعارى ءونىم الۋعا مۇمكىندىك بەرمەيتىنىن العا تارتتى.

«ورتاشا ونىمدىلىكتىڭ, ماقتا باعاسىنىڭ تومەندىلىگى شارۋالاردى قاتتى كۇيزەلتىپ وتىر. بۇل جاعدايعا الىپ كەلىپ وتىرعان نەگىزگى سەبەپ, وندىرىلگەن ءونىمنىڭ باسىم كوپشى­لىگى دەلدالدار ارقىلى ەكسپورتقا شىعارىلادى. ال يمپورتتاۋشى ەلدەردە (ەۋروپا, تۇركيا) ەنەرگيا باعاسىنىڭ وسۋىنە بايلانىستى ماقتا تالشىعىن وڭدەۋدىڭ وزىندىك قۇنى ەداۋىر وسكەندىكتەن, ماقتا تالشىعىنا سۇرانىس كۇرت تومەندەدى. بۇل جاي ەكونوميكامىزدىڭ سىرت­قى فاكتورلارعا تاۋەلدىلىگىن تاعى دا كورسەتىپ وتىر. ەلىمىزدە ماق­تا تالشىعىن تەرەڭ وڭدەيتىن 3 كا­سىپورىن عانا بار, ولاردىڭ ۇلەسى

15%-دان اسپاي وتىر. جينالعان ماقتانىڭ 85%-ى شيكىزات كۇيىندە ەكسپورتتالادى. ماقتا ءونىمىن قايتا وڭدەۋ قىزمەت اقىسى – تونناسىنا 150-170 مىڭ تەڭگە. سالىستىرما­ل­ى تۇردە ماقتا سالاسى بويىنشا العاشقى وندىققا كىرەتىن كورشىلەس قىتاي مەن وزبەكستاندا قىزمەتتىڭ بۇل ءتۇرى تونناسىنا 40-60 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. ياعني وڭىردەگى وڭدەۋ قىزمەت اقىسى 3 ەسە ارتىق. سونى­مەن قاتار حالىقارالىق نارىقتا وڭدەۋدەن وتكەن ماقتا تالشىعى 35-60 سم بولعان جاعدايدا جوعارى باعالانادى, بىزدەگى وندىرىلگەن ماق­تا تالشىعىنىڭ باسىم بولىگى 20-25 سم, ەڭ جاڭا زاۋىتتاردا 30-35 سم-گە ازەر جەتەدى», دەپ جازىلعان سەناتورلاردىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالىندا.

سونداي-اق دەپۋتاتتار جوعا­رىدا اتالعان 3 كاسىپ­ورىننىڭ دايىن ءونىمدى ىشكى نارىقتا وتكىزە الماۋىن ماقتا شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنا تەجەۋ بولىپ تۇرعان فاكتورلاردىڭ ءبىرى رەتىندە اتادى. مىسال رەتىندە «Azala Textile» كومپانياسىنىڭ جۇمىسىن كەل­تىردى. فابريكا تاۋار­لارىن وتكى­زە الماۋ سەبە­بىنەن 2025 جىلى ناۋرىز ايىنان باس­تاپ ءوز جۇمىسىن توقتاتقان. بىراق جىل سايىن ەلى­مىزدىڭ ۇلتتىق كومپانيالارى توقىما تاۋارلارىن ساتىپ الۋعا ميللياردتاعان قارجى جۇمسايدى. ءبىر عانا «قازاقستان تەمىر جولى» كومپانياسىنىڭ وسى باعىتتاعى ساتىپ الۋ ۇلەسى 40 ملرد-تان استام تەڭگەنى قۇرايدى. سوندىقتان سەناتورلار ماقتا كلاستەرىن دامىتۋ ءۇشىن وتاندىق زاۋىت-فابريكالارىنا وفتەيك كەلىسىمىمەن قولداۋ كورسەتۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى.

ماقتا كلاستەرى دەمەكشى, «اق التىن» نارىعىنا ەكسپورتتىق تاۋەلدىلىكتى جويۋ, ەلىمىزدە توقىما-تىگىن سالاسىن دامىتۋ ماقساتىندا 2023 جىلى وبلىستا «ماقتا شا­رۋاشىلىعىن دامى­تۋ­دىڭ جانە ماقتا-توقى­ما كلاستەرىن قولداۋدىڭ 2027 جىل­عا دەيىنگى وڭىرلىك جول كارتاسى» بەكىتىلگەن. جول كارتاسى ەگىستىكتى ءارتاراپتاندىرۋ, تۇقىم­مەن قامتاماسىز ەتۋ, جاڭا تەحنولو­گيالاردى ەنگىزۋ, ماقتا كلاستەرىن قۇرۋ سىندى 4 باعىتتى قامتيدى. وبلىس اكىمدىگى ماقتا باعاسىنىڭ جىل سايىن وزەكتى بولۋىنىڭ باستى سەبەبى رەتىندە ءشيتتى ماقتانى ساتۋ باعاسىنىڭ ەكسپورتقا تاۋەلدىلىگىن اتاپ وتىر. بۇل ورايدا ەلىمىزدە توقىما, تىگىن ونەركاسىبىن دۇرىس جولعا قويۋ ماڭىزدى. وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى نۇربول تۇراشبەكوۆ تۋىنداپ وتىرعان ماسەلەلەردى شەشۋ باعىتىندا جول كارتاسىنا سايكەس 5 ماقتا-توقىما كلاستەرىن قۇرۋ قولعا الىنعانىن ايتادى. بۇل جوبالاردىڭ وڭدەۋ قۋاتى جىلىنا – 193,3 مىڭ توننا, 7 030 مىڭ جۇمىس ورىندارى اشىلادى. ناقتىراق ايتساق, تۇركىستاندا «تۇركىستان ماقتا اگروونەركاسىپ كەشەنى» جشس, ماقتارال اۋدانىندا «Global textile» جشس, «Cotton makta» جشس, جەتىساي اۋدانىندا «TST Jetisay textile», ساۋران اۋدانىندا­ «كازتەكس» جشس ماقتا-توقىما كلاس­­تەرىن قۇرۋ ينۆەستيتسيالىق جوبالارى بويىنشا جۇمىس باستالعان.

ماقتالى اۋداندارداعى شا­رۋالاردىڭ ماسەلەسىن شەشۋ باعى­تىندا وبلىستىق دەڭگەيدە قولعا الىنعان جۇمىس جەتەر­لىك, مەملەكەتتىك قولداۋلار دا از ەمەس. بيىل وبلىستا ماقتا داقىلىن 135 مىڭ گەكتارعا ورنالاستىرۋ جوس­پارلاندى. بىلتىر 106,4 مىڭ گەك­تارعا ەگىلگەن ەدى. بۇل جالپى ەگىستىكتىڭ 12%-ىن قۇرادى. ورتاشا ونىمدىلىك گەكتارىنا 28,2 تسەنتنەردەن ءتۇسىپ, جالپى 301,2 مىڭ توننا ءونىم جينالدى.

ماقتا داقىلىن ءوسىرىپ-باپتاۋدا جاڭا تەحنولوگيا ەندىرۋدى قولعا العان «التىن دالا ماقتا» جشس-نىڭ سەرىكتەس شەتەلدىك ينۆەس­تو­رى­مەن وبلىس اكىمدىگى تاراپىنان كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلىپ, ناتي­جە­سىندە, «Xinjiang Lihua (Group) Co., «LTD» كومپانياسى 40 مىڭ توننا ءشيتتى ماقتا ساتىپ الدى. سونداي-اق ءشيتتى ماقتانى ساتىپ الۋ جونىندە وزبەكستان, قىتاي ەلدەرىنىڭ كومپانيالارىمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلىپ, ماقتا وڭدەۋ زاۋىتتارى تاۋار وندى­رۋشىلەرگە الدىن الا تونناسىنا 200 مىڭ تەڭگەدەن تولەم جاسادى. تۇپكىلىكتى باعاسى – ءشيتتى ماقتانىڭ ساپالىق كورسەت­كىشتەرىنە بايلانىس­تى 220-250 مىڭ تەڭگەنى قۇرادى.

«وسىمدىك شارۋاشىلىعىن مەم­لەكەتتىك قولداۋ اياسىندا وبلىس­تا قارجىلاردىڭ باسىم بولىگى ماقتا شا­رۋاشىلىعىن دامى­تۋعا باعىتتالىپ وتىر. تەح­نو­لو­گيالىق كارتا بويىنشا 1 گا ماقتا ءوسىرۋ شىعىنى 330,5 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. ورتاشا 2,5 توننا ءونىم الىنسا, 1 توننا ماقتانى ءوسىرۋدىڭ وزىندىك قۇنى 132,2 مىڭ تەڭگە. بۇل رەتتە مەملەكەت تاراپىنان ورتاشا ەسەپپەن 1 گەكتارعا 74,1 مىڭ تەڭگەدەن مەم­­­­لەكەتتىك قولداۋ كورسەتىلدى. اتاپ ايتقاندا, ماق­تا شارۋا­شى­لىقتارىنا 4 بيۋدجەتتىك باعدار­لاما بويىنشا 9 685 اگروقۇرىلىم­عا 5,1 ملرد تەڭگە قارجى ءبولىندى. بۇل – وبلىستىڭ وسىمدىك شارۋاشىلىعىنا بولىن­گەن قارجىنىڭ 61%-ى. «تۇقىم شارۋاشىلىعىن قولداۋ» باع­دار­لاماسى بويىنشا وبلىس اكىمدىگىنىڭ ۇسىنىستارى نەگىزىندە قاعيداعا وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ, ماقتا ءشيتىنىڭ نورماتيۆتەرى 1,5-2 ەسەگە دەيىن ۇلعايدى. بىرەگەي سۇرىپتىڭ تونناسىنا 700,0 مىڭ تەڭگە بەكىتىلدى, ەسكى نورماتيۆتە بۇل باعا 497 مىڭ تەڭگەنى قۇراعان. جاڭا قاعيداعا سايكەس «ەليتا» – 653,1 مىڭ تگ/تن (ەسكى نورماتيۆتە – 300,0 مىڭ تگ/تن), «R1» – 275,0 مىڭ تگ/تن (ەسكى نورماتيۆتە – 175,0 مىڭ تگ/تن), «R2» – 237,5 مىڭ تگ/تن (ەسكى نورماتيۆتە – 137,5 مىڭ تگ/تن). جالپى تۇقىم شارۋاشى­لىعىن قولداۋعا بيىل 482,2 ملن تەڭگە, ماقتا شارۋاشىلىقتارىنا 307,4 ملن تەڭگە قارجى ءبولىن­دى. سونىمەن قاتار بيىل وزبەك­ستان رەسپۋبليكاسى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى جانىن­داعى «تۇقىم شارۋا­شىلىعىن دامىتۋ ورتالىعى» مەكەمەسىمەن كەلىسسوزدەر جۇر­گىزىلىپ, ساپالى (1,9 مىڭ توننا) ءشيتتى يمپورتتاۋ كەلىسىلدى, 891 توننا ساتىپ الىندى. «مينەرالدى تىڭايتقىشتاردىڭ قۇنىن سۋبسي­ديا­لاۋ» باعدارلاماسىمەن 2024 جىل­دان باستاپ اۆانستىق تولەم جۇيەسى ەندىرىلىپ, وتاندىق تىڭايت­قىشتار 60%-عا سۋبسيديالاندى. وبلىستىق بيۋدجەتتەن 8,5 ملرد تەڭگە قارجى ءبولىندى. قارجىنىڭ 51%-ى (4,3 ملرد تەڭگە) ماق­تا شارۋا­شىلىقتارىنا تولەنىپ, 58 مىڭ توننا تىڭايتقىش ەنگىزىلدى», دەيدى ن.تۇ­راشبەكوۆ.

اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋ­شىلەردىڭ اسا قاۋىپتى زيان­­كەس­تەرگە قارسى وڭدەۋ شىعىن­دا­رىن ازايتۋ ماقساتىندا ساتىپ الىن­­عان پەستيتسيدتەردىڭ 50%-ى سۋب­­سي­ديالانادى. وبلىس تاۋار وندىرۋ­شىلەرى «كەڭ دالا», «كەڭ دالا 2» نەسيە باعدارلامالارى بويىنشا 18,8 ملرد تەڭگەگە قار­جى­لان­دىرىلدى. ونىڭ ىشىندە ماق­تا شارۋاشىلىقتارى 8,9 ملرد تەڭگەگە نەسيە­لەندىرىلگەن. اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋا­رىن وندi­رۋ­شiلەرگە سۋ بەرۋ قىزمەتى قۇنىن سۋبسيديالاۋ باعىتىندا وتكەن جىلى وبلىستىق بيۋدجەتتەن 42 ملن تەڭگە قولداۋ قار­جى بولىنگەن. ماقتا شارۋا­­شى­لىق­تارىنا 24,3 ملن تەڭگە قولداۋ كور­سەتىلدى. سۋ ۇنەمدەيتىن تەح­نولوگيا­لاردى پايدالان­باي سۋارۋ كەزىندە اعىن سۋدىڭ سۋبسي­ديا مول­شەرى 2025 جىلى ءتاريفتىڭ 40-65%-ىن قۇرايدى. سۋ ۇنەمدەيتىن تەحنولوگيالاردى پايدالانا وتىرىپ سۋارۋ كەزىندە اعىن سۋىنىڭ سۋبسيديا مولشەرى ءتاريفتىڭ 60-85%-ىن قۇرايدى.

سەناتورلار نارىقتىق ەكونو­ميكاعا ساي بارلىق تاراپتاردىڭ قۇقىعى قورعالىپ, ءادىل باسەكە­لەستىك پەن ساپالى ءونىم الۋ ماقسا­تىندا ارنايى ماقتا سالاسىن دامىتۋ تۋرالى زاڭ ازىرلەۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى. سونداي-اق جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا شارۋا قوجالىقتارىنان ماقتانى ساتىپ الۋ بويىنشا تۇراقتاندىرۋ قورىن قۇرۋدى, اگرارلىق نەسيە كورپوراتسيا­سى شارۋالار ءونىمدى ساتقانعا دەيىن نەسيەلەر بويىنشا قايتارۋ مەر­زىمىن ۇزارتۋ ماسەلەسىن شەشۋدى تاپسىرۋ كەرەك. ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس مينيسترلىگى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن بىرلەسىپ ماقتا كلاستەرىن قۇرۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋى قاجەت. دەپۋتاتتار, سونىمەن قاتار ۇكىمەت باسشىسىنا جولداعان ساۋالىندا وتاندىق ماقتانىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ, الەمدىك نارىققا شىعارۋ ءۇشىن ماقتا شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ سالالىق باعدارلاماسىن ازىرلەپ, ەنگىزۋ قاجەتتىگىن, وعان جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار مەن ماقتا وندىرۋشىلەرى تارتىلۋعا ءتيىس ەكەنىن ايتادى. اۋىل شارۋاشىلىعى مي­نيسترلىگى مەن ساۋدا جانە ينتە­گراتسيا مينيسترلىگى جوعارى ساپا­لى ماقتا سۇرىپتارىن ساتىپ الۋ ماسە­لەسىن, وڭدىرىلگەن ساپالى ونىم­دەردى سۇرانىسى مول ازيا مەن وڭ­تۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىندە وت­كى­زۋ جولدارىن قاراستىرۋى كەرەك.

تۇركىستان وبلىسى