قۋاڭشىلىق پەن زيانكەستەر اۋىل تۇرعىندارىنىڭ تۇرمىسىن اۋىرلاتىپ تۇر

وبلىس تۇرعىندارىنىڭ تۇر­مىسىنا عانا ەمەس, بۇكىل ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە تىكە­لەي قاۋىپ ءتوندىرىپ وتىرعان وزەك­تى ماسەلەلەر ماجىلىستە دە كو­تەرىلدى. پرەمەر-مي­نيستر­گە ساۋال جولداعان دەپۋتات ۇلاسبەك سادىبەكوۆ جايىلىم­داردىڭ قۋراۋى مەن مال ازىعى­نىڭ تاپ­شىلىعى اۋىل تۇرعىندا­رىنىڭ تۇرمىسىن ودان سايىن اۋىرلاتىپ وتىرعانىن جەتكىزدى.

مال باسىنىڭ ازايۋى دا تىر­شىلىگى ءتورت ت ۇلىككە تاۋەلدى وڭىر­دە ۇلكەن پروبلەماعا اينال­دى. وسىنداي ماسەلەلەرگە ۇكى­مەت­تىڭ نازارىن اۋدارعان دەپۋ­تات زارداپ شەككەن اۋداندار­دا توتەنشە جاعداي رەجىمىن جاريا­لاۋ مۇمكىندىگىن قاراستى­رۋدى, قۋاڭشىلىق زارداپتارىن ەڭ­سەرۋگە باعىتتالعان ارنايى وڭىر­لىك باعدارلاما قابىلداپ, ونىڭ اياسىندا عىلىمي نەگىزدەلگەن اگروەكولوگيالىق شەشىمدەردى جۇزەگە اسىرۋ كەرەك ەكەنىن اتاپ ءوتتى. دەپۋتات «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» اق ارقىلى كوكتەمگى دالا جۇمىستارىنا بە­رىلگەن نەسيە قاراجاتتارى مەن «قازاگروقارجى» اق ارقىلى 2023 جىلدان بەرى ليزينگكە الىنعان تەحنيكالار جونىندەگى نەسيەلەر­دىڭ قايتارۋ مەرزىمىن 1 جىلعا شەگەرۋدى ۇسىندى. وڭتۇستىكتەگى شارۋالار «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» اق تاراپىنان اۋدان­دارداعى نەسيە سەرىكتەستىكتەرىنە قويىلاتىن تالاپتاردى وڭتاي­لان­دىرۋعا, جاۋىپ تاستاعان نەسيە جەلىسىن قايتا اشۋعا ىقپال ەتۋدى سۇرايدى.

«اسا قاۋىپتى زياندى ورگانيزمدەرگە قارسى كۇرەس شارالارىن جەدەل ءارى ءتيىمدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن وڭدەۋگە جاتاتىن بارلىق جەر كولەمىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 100% قارجىلاندى­رۋ كەرەك. اۋىل شارۋاشى­­لىعى مينيسترلىگى اگروونەركاسىپ­تىك كەشەندەگى مەملەكەتتىك ينسپەكتسيا كوميتەتىنىڭ اسا قاۋىپتى زيان­دى ورگانيزمدەرگە قارسى كۇرەس جۇرگىزۋ قۇزىرە­تىن, ءتيىستى قارجى كولەمىمەن بىرگە ءوڭىر اكىمدىكتەرىنە بەرۋدى ۇسىنامىن», دەدى ءماجىلىس دەپۋتاتى.

قوزعالعان قوس ماسەلەدەن تۋىن­­داعان قيىندىقتاردى جەڭىل­­دەتۋ باعىتىندا وبلىستىق دەڭ­گەيدە قولعا الىنعان جۇ­مىس­تار بارشىلىق. حالىق قالاۋ­لى­سى ۇسىنىستارى قولداۋ تابادى دەگەن ۇمىتتەگى شارۋالار سۋ ۇنەم­دەۋدىڭ بارلىق مۇمكىن­دى­گىن قولدانىپ كەلەدى. ياعني سۋ ۇنەم­دەۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزە وتىرىپ شىعىندى ازايتىپ, سۋار­مالى جەرلەردى ۇتىمدى پايدالانۋ­عا تىرىسىپ جاتىر. وبلىستا 2030 جىلعا قاراي سۋ ۇنەمدەۋ تەح­نولوگيالارىن 216,3 مىڭ گەك­تار­عا ەنگىزۋ جوسپارلانعان. بيىل ­27 مىڭ گەكتار القاپقا سۋ ۇنەم­دەۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ جوس­پارى بەكىتىلدى. دەگەنمەن بار­لىق مۇمكىندىك ەسكەرىلە وتىرىپ, ­جوس­پار كولەمى ەكى ەسە ارتتى.

وبلىس كولەمىندە شەتەلدىك ينۆەستوردىڭ اتسالىسۋىمەن جاڭا تەحنولوگيا 32 مىڭ گەك­تار­عا ەنگىزىلگەن. ترانسشەكارالىق سۋعا تاۋەلدىلىكتى تومەندەتۋ ماق­­ساتىندا جاڭا تەحنولوگيالار­دى وڭتۇستىك اۋدانداردا 24 مىڭ گەكتارعا ەنگىزۋ جوسپارلا­نىپ وتىر. اۋىل شارۋاشى­لى­­­عى ەڭبەككەرلەرىن زاماناۋي ىل­­عال ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن قولدانۋعا ىنتالاندىرۋ ماق­­ساتىندا جابدىقتار ساتىپ الۋ­عا, سونداي-اق بارلىق قاجەت­تى ينفرا­قۇرىلىمدى جۇرگىزۋگە جۇم­­­سالعان شىعىنداردىڭ 50%-ىن­ وتەۋدى كوزدەيتىن ينۆەستي­تسيا­­لىق سۋبسيديالاۋ تۇرىن­دەگى مەم­­لە­كەتتىك قولداۋ جۇزەگە اسىرى­لادى. وعان قوسا شىعىن­نىڭ تاعى ­30%-ى وبلىس بيۋدجەتى ارقىلى وتەلەدى.

تۇركىستان وڭىرىندەگى ايماق­تاردا بايدىبەك اتا, قارا­قۋىس سۋقويمالارى سا­لى­نىپ جاتىر. سونداي-اق «بو­رالداي», «يقان سۋ» سۋقوي­ما­لا­رىن سالۋ جوبالارى ازىر­لەنگەن. جوبا­لار تولىق ىسكە اس­قان جاعدايدا ­«بو­گەن» سۋقوي­ماسىنا قوسىمشا 120,3 ملن تەكشە مەتر اعىن سۋ جەت­كىزى­لىپ, تۇركىستان قالاسى اۋما­عىن­داعى وڭىرلەردە ماسەلە شە­شى­مىن تابادى. «بورالداي» سۋقوي­ماسى تۇركىستان قالاسى مەن ورداباسى, بايدىبەك, وتىرار, ساۋران اۋدان­دارىنداعى 67 مىڭ گا جەردى كەپىلدى اعىن سۋمەن قامتاماسىز ەتەدى. ونىڭ ىشىندە وتىرار, ساۋران اۋداندارىندا جاڭادان 6000 گا, ورداباسى اۋدانى قاجىمۇقان اۋىلدىق وكرۋگىندە 630 گا سۋارمالى ەگىستىك القاپتارى قوسىلادى. ما­­مانداردىڭ مالىمدەۋىنشە, جاۋىن-شاشىننىڭ از تۇسۋىنەن بيىل ارنالاردا سۋ كولەمى ەداۋىر كەمىگەن. ماسەلەن, وتكەن جىلى ارىس وزەنى ارقىلى كەلەتىن سۋ سەكۋندىنا 55 تەكشە مەتردى قۇراسا, بيىل بۇل كورسەتكىش 13 تەك­شە مەتردەن اسپاي تۇر. بو­گەن سۋقويماسىنا جينالعان سۋ مولشەرى بىلتىر 339 ملن تەكشە مەترگە جەتسە, قازىرگى تاڭدا ناقتى بار سۋ – 230 ملن تەكشە مەتر. بۇل ورايدا وبلىس اكىمدىگى جاۋاپتىلاردان اعىن سۋدىڭ بەيبەرەكەت بوساتىلۋىنا جول بەرمەۋدى, باقشا تۇرلەرىنىڭ ءونۋ كەزەڭدەرىن ەسكەرىپ, كەزەكتىڭ ساقتالۋىن قاداعالاۋدى تالاپ ەتىپ وتىر.

كەيىنگى جىلدارى بىرقاتار اۋدان تۇرعىندارىن شىركەيلەر شارشاتىپ كەلەدى. اۋقىمدى جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتقانىنا قاراماستان, شىركەيلەردى تۇبە­گەيلى جويۋ ازىرگە مۇمكىن بولماي تۇر. زيانكەستەردىڭ كوبەيۋىنە قارسى كەشەندى ءىس-شارالار قولعا الىنعان. ايتالىق, سىرداريا وزەنىنىڭ بويىنداعى ەلدى مەكەندەردە حيميالىق, بيولوگيالىق پرەپاراتتار قولدانىلىپ جاتىر. ءىس-شارالار ەكولوگياعا زيان كەلتىرمەي, زيانكەستەردىڭ سانىن ازايتۋعا باعىتتالعان. جۋىر­دا «باكتيتسيد» بيوپرەپاراتى­نىڭ 111 تونناداي سۋسپەنزيا­سى قۇيىلدى. بۇل جۇمىستارعا 12 ار­نايى تەحنيكا, 6 قايىق, 28 ادام جۇمىلدىرىلدى. جىبە­رىلەتىن ءدارىنىڭ مولشەرى سىر­داريا وزەنىندەگى, كوكساراي قوي­ماسى­نان شىعىپ جاتقان سۋدىڭ كولە­مىنە قاراي ەسەپتەلەدى. بيىل وزەندى دارىلەۋدىڭ اراقاشىقتىعى جيىلەگەن. شىركەي دەرناسىلدەرى شوعىرلانعان اۋماقتا ءدارى­نىڭ مولشەرى كوبەيتىلگەن. جاۋاپتى­لار جۇمىس ناتيجەسىندە سىردا­ريا وزەنىن جاعالاي ورنالاسقان اۋىلداردا شىركەي ازايدى دەيدى. مۇنى جەرگىلىكتى تۇرعىندار دا راستايدى.

وبلىس اۋماعىندا بارەرلىك حيميالىق وڭدەۋ جۇمىسى جۇر­گىزىلىپ كەلەدى. بۇل جۇمىس­قا 38 تولىق جەتەكتى جەڭىل اۆتوكو­لىك, 36 ارقاعا اسىلاتىن بۇرىك­كىش, 4 تەرمووڭدەۋ, اۋە درون­­دارى جۇمىلدىرىلعان. كو­لىك جەتپەيتىن ايماقتارعا ار­­نايى دروندار قولدانىلادى. وبلىس اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنبا­سارى زۇلپىحار جولداسوۆتىڭ مالىم­دەۋىنشە, وبلىستاعى 52 ەلدى مە­كەندى 15 سەكتورعا ءبولىپ, 600-گە جۋىق كوشەدە زالاسىزداندىرۋ تۇراقتى جۇرگىزىلىپ كەلەدى.

بيىل شىركەيگە قارسى دەزينسەكتسيا شارالارى سىرداريا وزەنىندە, سونداي-اق تۇركىستان, كەنتاۋ, ارىس قالالارىندا, وتى­رار, شاردارا, كەلەس, وردا­­با­سى, ساۋران اۋداندارىندا اتقا­رىلىپ جاتىر. عىلىمي سۇيە­مەلدەۋ جۇمىستارىن «زاششي­تا-راستەني-ك» جشس جۇرگى­زەدى. سىرداريا وزەنىنە 9 رەت بيو­لو­گيالىق وڭدەۋ جۇرگىزىلىپ, 95 120 كيلوگرامم پرەپارات قۇ­يىل­دى. اسا قاۋىپتى زيانكەستەرگە قار­سى حيميالىق وڭدەۋ 450 مىڭ گەك­تارعا جۇرگىزىلگەن. وتىرار مەن ارىس, ورداباسى شەكارالاس اۋماعىندا كەيىنگى كۇندەرى انىق­تالعان 850 گا اۋماق وڭدە­لىپ, زيان­كەستەن تازالانعان.

وبلىس اكىمدىگىنىڭ مالىمە­تىنشە, بۇگىندە وڭىردە شەگىرتكە زيانكەسىنە قارسى جالپى 368,6 مىڭ گا جەر دارىلەنگەن. ونىڭ ىشىندە ارىستا – 132,9 مىڭ, كەلەستە – 108,8 مىڭ, سارىاعاشتا – 97 مىڭ, شاردارادا – 5724, ورداباسىدا – 11,5 مىڭ, بايدى­بەكتە – 5750, قازىعۇرتتا 4954 گا جەر حيميالىق وڭدەۋدەن ءوتتى.

تۇركىستان وبلىسى