قازاقستان نەلىكتەن وپەك+ نىساناسىنا اينالدى

مۇناي الپاۋىتتارىنىڭ ويانۋى – وپەك كارتاسىن قالاي وزگەرتتى؟

وپەك – مۇناي ەكسپورتتاۋشى ەلدەر ۇيىمى – العاش رەت 1960 جىلى قىركۇيەكتە باعدادتا قۇرىلىپ, باتىستىڭ مۇناي الپاۋىتتارىنا, ياعني «جەتى اپكەگە» قارسى جاۋاپ رەتىندە دۇنيەگە كەلدى. بۇل كومپانيالار مۇناي باعاسىن عانا ەمەس, ءوندىرۋشى ەلدەردىڭ رەسۋرستارىنا قولجەتىمدىلىكتى دە باقىلاۋدا ۇستاپ, ءىس جۇزىندە ولاردىڭ ەنەرگەتيكالىق ەگەمەندىگىن شەكتەدى. يران, يراك, كۋۆەيت, ساۋد ارابياسى, ۆەنەسۋەلا سەكىلدى 5 ەل بۇل جاعدايعا توسقاۋىل قويۋ كەرەك دەپ شەشتى.

ۇيىمنىڭ باستاپقى ماقساتى – ەلدەردىڭ ءوز رەسۋرستارىنا يەلىك ەتۋ قۇقىعىن قورعاۋ, مۇناي نارىعىنداعى تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ, وندىرۋشىلەر مەن تۇتىنۋشىلاردىڭ مۇددەلەرىن تەڭ ۇستاۋ بولدى. وپەك مۇناي نارىعىن باسقارۋدا ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتتى – 1970-جىلدارداعى مۇناي شوكتارى ونىڭ ناقتى كۇشىن كورسەتتى. 1980-جىلداردان باستاپ ۇيىم مۇناي ءوندىرىسىن ەرىكتى تۇردە قىسقارتا باستادى – بۇل مەحانيزم 1998-1999 جانە 2008-2009 جىلدارداعى داعدارىستار كەزىندە ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتتى.

جاڭا ءداۋىر, جاڭا وداق – وپەك+ دۇنيەگە كەلۋى

2010-جىلداردىڭ ورتاسىندا مۇناي نارىعىندا كۇتپەگەن جاڭا ويىنشى پايدا بولدى, ول – اقش-تىڭ سلانەتس مۇنايى. مۇنايدىڭ ارزان ءتۇرى نارىقتى جاۋلاپ الىپ, باعالار كۇرت تومەندەدى. بۇل جاعداي كوپتەگەن مۇناي ءوندىرۋشى ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىنا قاۋىپ ءتوندىردى. وسى كەزدە وپەك-ءتىڭ جالعىز ءوزى اتالعان داعدارىسپەن كۇرەسە المايتىنى انىق بولدى.

2016 جىلدىڭ سوڭىندا وپەك+ اليانسى قۇرىلدى. بۇرىنعى مۇشەلەرگە قوسىمشا ءىرى وندىرۋشىلەر دە قوسىلدى – ولار رەسمي تۇردە ۇيىمعا كىرمەگەنىمەن, ورتاق ەرەجەلەرگە مويىنسۇندى. وسى وداق قۇرىلعالى بەرى ءوندىرىستى قىسقارتۋ جۇيەلى قۇرالعا اينالدى.

وپەك+ قۇرامىنا 12 وپەك ەلى مەن 10 وپەك-كە كىرمەيتىن مەملەكەت ەندى. ولاردىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ ۇلەسى – شامامەن 4%. رەسەي مەن ساۋد ارابياسىنىڭ ۇلەستەرى شامامەن 25%-دان اسادى. قازاقستان, رەسەي مەن ازەربايجان سياقتى ەلدەر ورتاق ءتارتىپ ورناتۋعا تىرىسىپ, اليانسقا قوسىلۋدى ءتيىمدى قادام دەپ سانادى. قازاقستان ءۇشىن بۇل – مۇناي باعاسىنا تەك تاۋەلدى بولماي, سول باعاعا ىقپال ەتۋ مۇمكىندىگى.

كۆوتالاۋ ونەرى – مۇددەلەردىڭ نازىك تەپە-تەڭدىگى

وپەك+ نارىقتى تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن كۆوتا جۇيەسىن قولدانادى. بۇل جۇيەنىڭ ءمانى: ۇيىم نارىققا قاجەت مۇناي مولشەرىن بەلگىلەيدى دە, ونى ەلدەرگە جەكە كۆوتالار رەتىندە ۇلەستىرەدى. ءار مەملەكەت ءوز ليميتىنەن اسپاۋى ءتيىس. مۇنى وپەك+ ىشكى باقىلاۋشىلارى مەن سىرتقى ەنەرگەتيكالىق اگەنتتىكتەر قاداعالايدى.

مىسالى, COVID-19 پاندەمياسى كەزىندە وپەك+ ەلدەرى ءوندىرىستى بىرلەسىپ قىسقارىپ, نارىقتاعى ديسبالانستى ەڭسەرۋگە قول جەتكىزدى. بىراق ءىس جۇزىندە بۇل جۇيە ۇنەمى ءمىنسىز جۇمىس ىستەي بەرمەيدى. ءار ەلدىڭ وندىرىستىك مۇمكىندىكتەرى ءارتۇرلى, ال مۇناي باعاسى ءوسىپ تۇرعاندا ءوندىرىستى ۇلعايتۋعا دەگەن ۇسىنىس كۇشەيە تۇسەدى.

2023 جىلدان بەرى وپەك+ قۇرامىنداعى 8 ەل 2,2 ملن باررەلگە دەيىن ەرىكتى قىسقارتۋعا كەلىسكەن. بۇل قىسقارتۋلار 2025 جىلدىڭ مامىر-ماۋسىم ايلارىنان باستاپ بىرتىندەپ جويىلا باستايدى دەپ كۇتىلىپ وتىر.

قازاقستان ەكى وتتىڭ ورتاسىندا قالدى

سوندا نەگە ءدال قازاقستان, ياعني قىسقارتۋلارداعى ۇلەسى بار-جوعى 4% بولا تۇرا (بۇكىل الەمدىك ءوندىرىستىڭ 2%-ىنا تەڭ), وسىنشالىقتى قاتاڭ باقىلاۋعا الىندى؟ ساۋد ارابياسى نەمەسە رەسەي سەكىلدى الىپتاردىڭ وندىرىستەگى ءاربىر پايىزدىق اۋىتقۋى نارىققا الدەقايدا كوبىرەك اسەر ەتەدى. باسقا ەلدەر دە كەيدە ءوز مىندەتتەمەلەرىن ورىنداماي جاتادى, بىراق ولار بۇلاي قاتتى سىنعا ۇشىرامادى.

سالا ساراپشىسى اسقار يسمايلوۆ بۇل سىننىڭ شىنايىلىقتان گورى ساياساتقا جاقىن ەكەنىن ايتادى. ول قازاقستانداعى مۇناي ءوندىرىسىنىڭ ارتۋى قاساقانا ەمەس, تەحنولوگيالىق قاجەتتىلىكتەرگە بايلانىستى تۋىندايتىنىن جەتكىزەدى. تەڭىز, قاشاعان جانە قاراشىعاناق سياقتى الىپ جوبالاردى بىردەن توقتاتا سالۋ مۇمكىن ەمەس.

ونىڭ ايتۋىنشا, شاعىن كەن ورىندارىنداعى مۇنايدىڭ ءبىراز بولىگى مۇلدە ەكسپورتقا شىقپايدى, ىشكى نارىققا باعىتتالادى. ال بۇل جايت حالىقارالىق سىنشىلاردىڭ نازارىنان تىس قالىپ وتىر.

ا.يسمايلوۆ قازاقستاندى «يكەمسىز ءوندىرۋشى» دەپ اتايدى. بۇل تەرميننىڭ استارىندا بىرنەشە سەبەپ بار:

تەحنولوگيالىق شەكتەۋلەر – ءىرى كەن ورىندارىندا ءوندىرۋدى كۇرت ازايتۋ قابات قىسىمىنا زيان كەلتىرۋى مۇمكىن.

كەلىسىمدىك تاۋەلدىلىك – مۇناي ءوندىرىسى شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن (Chevron, ExxonMobil, Eni) جاسالعان ۇزاق مەرزىمدى كەلىسىمدەرمەن رەتتەلەدى.

قويما تاپشىلىعى – قازاقستاندا ارتىق مۇنايدى ساقتايتىن ۇلكەن رەزەرۆۋارلار جوق.

وسى فاكتورلار ەسكەرىلگەندە, قازاقستانعا باعىتتالعان سىن ادىلەتسىز كورىنەدى. ا.يسمايلوۆ بۇل جاعدايدى ماقساتتى «اقپاراتتىق شابۋىلعا» ۇقساتادى.

قازاقستاندى «كىنالى» قىلعان كىم؟

«ەۋرازيالىق مونيتورينگ» اناليتيكالىق ورتالىعىنىڭ باسشىسى نۇرلان جۇماعۇلوۆ تا بۇل جاعدايدىڭ استارىندا باسقا مۇددە جاتقانىن جوققا شىعارمايدى. ونىڭ ايتۋىنشا, وپەك+ ىشىندەگى كۇردەلى ماسەلەلەردەن نازاردى اۋدارۋ ءۇشىن كىشىگىرىم ەلدەردى «كىنالى» ەتىپ كورسەتۋ – ءتيىمدى تاكتيكا بولۋى مۇمكىن.

ء«تارتىپ كەرەك, بىراق بارلىق قيىن شەشىمدەردى بىرنەشە شاعىن ەلگە جاۋىپ قويۋ – دۇرىس ەمەس», دەيدى ساراپشى.

قازاقستاننىڭ الەمدىك نارىقتاعى ۇلەسى اسا ۇلكەن ەمەس, سوندىقتان ول جالعىز ءوزى باعالارعا ىقپال ەتە المايدى. ناقتى سەبەپتەردى اليانستىڭ ىشكى جانە سىرتقى جاعدايلارىنان ىزدەۋ كەرەك.

ن.جۇماعۇلوۆ بۇل جاعدايدى ايىپتاۋعا ىڭعايلىنى ىزدەۋ پروتسەسى دەپ سيپاتتايدى. 

جوعالعان تەپە-تەڭدىكتى تابۋ جولىندا

قازاقستان مەن وپەك+ اراسىنداعى قارىم-قاتىناس – بۇل جاي عانا كۆوتا مەن باررەل ماسەلەسى ەمەس. بۇل – مۇناي ساياساتىنىڭ بارلىق كۇردەلىلىگى مەن كوپقىرلىلىعىن ايقىندايتىن اينا. قازاقستانعا تاعىلعان ايىپتار مۇقيات قاراستىرعاندا, نەگىزسىزدەۋ كورىنەدى.

مۇمكىن, بۇل كىشىگىرىم ەلدەردى «تارتىپكە سالۋ» ارقىلى اليانس ءوزىنىڭ مونوليتتىلىگىن كورسەتكىسى كەلگەن ارەكەت بولار. بىراق مۇنداي ءتاسىل ءوزارا سەنىمسىزدىككە الىپ كەلىپ, اليانستىڭ بولاشاعىنا قاۋىپ ءتوندىرۋى مۇمكىن.

كەز كەلگەن وداقتىڭ شىنايى كۇشى – ءسوزسىز باعىنۋدا ەمەس, ءار ەلدىڭ ەرەكشەلىگىن ەسكەرە وتىرىپ, ادىلەتتى تەپە-تەڭدىك ورناتا بىلۋدە تۇر. تەك وسىنداي ءتاسىل عانا ۇزاق مەرزىمدى تۇراقتىلىققا جەتەلەي الادى.

ال ازىرگە, قازاقستان بۇل مۇناي دراماسىندا كىم – ءتارتىپ بۇزۋشى ما, الدە بىرەۋدىڭ كۇردەلى كومبيناتسياسىنداعى قۇرال ما – بۇل سۇراقتىڭ ناقتى جاۋابى جوق.