ءبىز اكەمىزدى كوكە دەپ اتاپ وستىك. كوكەم بايدالى توپقا كىرىپ, ءسوز ۇستاعان كىسى بولماسا دا ارعى-بەرگى جاقتان حابارى مول جان ەدى. ەڭبەكپەن جەتىلگەن, شارۋاسىنا مىعىم اكەم سويلەگەندە تۇراقتى ءسوز تىركەستەرىن, ماقال-ماتەلدەردى, ءتۇرلى ناقىلداردى كەڭىنەن ءارى ورنىمەن قولداناتىن. جارىقتىقتان بۇرىن-سوڭدى قۇلاعىم شالماعان, كىتاپتاردان كەزدەستىرمەگەن تالاي ماقال-ماتەلدى ەستىپ قالاتىنمىن... قازاق اراسىندا ءجيى ايتىلاتىن, ارعى استارىندا نە جاتقانى بەلگىسىز ءبىرسىپىرا ءسوزدى تاپسىرلەپ, زەردەلەپ ايتقاندارى جادىمدا مىقتاپ ساقتالىپ قالعانى بار. سولاردىڭ ءبىرى – «نايمان قۋ ما, سايتان قۋ ما؟» دەگەن ءسوز.
سوزاق اۋدانىنداعى بۇرىنعى ف.ەنگەلس اتىنداعى كەڭشاردىڭ (قازىرگى قاراقۇر اۋىلدىق وكرۋگى) قويىن باعامىز. قىستاۋىمىز – جيەكتىڭ بويىنداعى تالدى قۇدىق. جاڭىلىسپاسام, 1987 جىلدىڭ قاڭتارى. مەكتەپتەن قىسقى دەمالىسقا شىققانبىز. كەشكى اپاق-ساپاق كەز. وتاردى قوراعا قاماپ, ەندى ۇيگە كىرە بەرگەنىمىزدە قاي تۇستان كەلگەنىن دە اڭعارماي قالدىق, جاياۋ جالپىلاعان ءتورت جىگىت «اسسالاۋماعالەيكۋمىن» ايتىپ ەسىك الدىندا پايدا بولا كەتكەنى. جاپىرلاسا امانداستىق. ءبارى جاس جىگىتتەر. شارشاڭقى. اكەم: «اسپاننان سالبىراپ تۇسكەننەن ساۋمىسىڭدار ءوزى...» دەپ جاي جاپسارىن سۇرادى. بۇلار كورشى سوزاق كەڭشارىنىڭ جىگىتتەرى ەكەن. وتىن الۋعا كەلىپ, قايتار جولدا تراكتورلارى ءبىزدىڭ قىستاۋدان بەس-التى شاقىرىم جەردە بۇزىلىپ قالىپتى. سودان بىزدىكىنە قونۋعا كەلگەن.
ۇيگە كىم كەلسە دە ءبىر تۋىستىق نە جەگجاتتىق بايلانىسى بولماي قويمايتىنىن بىلەتىن شەشەم ءدىلداش وزىمىزگە ارناپ ءپىسىرىلىپ جاتقان استى قۇدايى قوناقتارعا ۇسىنۋدان ىڭعايسىزدانىپ, جاڭادان قازان كوتەردى. سۇراسا كەلە, ۇشەۋىنىڭ اكە-شەشەلەرىن كوكەم تانيتىن بولىپ شىقتى: الىستاۋ بولسا دا جەگجاتتىقتارى بار.
اپام «قازىر شاي ىشە تۇرىڭدار, جاس ەت ءاپ-ساتتە ءپىسىپ قالادى» دەدى. قوناقتار داستارقان باسىنا جايعاستى. بىزدەر, بالالار ۇيگە كۇتپەگەن جەردەن قوناق كەلگەنىنە ءمازبىز. مۇنىڭ باستى سەبەبى داستارقانعا ءتاتتى-ءپاتتى مول قويىلادى, ودان اۋىز تيۋگە دە مۇمكىندىك بولادى.
شارشاعان, قارىندارى ابدەن اشقان, ازداپ اياز سورعان جىگىتتەر ەت پىسكەنشە تابا نانعا ءدامى ءتىل ۇيىرەر سارى مايدى قالىڭداتا جاعىپ جەپ, ىستىق شايدان سوراپتاپ ءىشىپ ءبىر جىرعادى. ءبىر كەزدە جىگىتتەر توقمەيىلسىڭكىرەگەندەي بولعاندا كوكەم وزىنە بەيتانىس, تومەنىرەك وتىرعان ءتورتىنشى جىگىتتەن ءجون سۇرادى. ول اكەمنىڭ ساۋالىنا وراي ءوزىنىڭ ەسىمىن, رۋىن, سوزاققا تۇرمىسقا شىققان اپكەسىنە تۇركىستاننان قوناققا كەلگەن قۇدا بالا ەكەنىن جەتكىزدى.
– ويبۋ, ۇيات بولىپتى عوي... نايمان بولساڭ, قۇداسىڭ... سەن تورگە شىق, مىنا ءۇش سەرىگىڭ دە قوڭىرات, كەلىپ وتىرعان ءۇيىڭ دە قوڭىراتتىكى. سوندىقتان سەن تومەن وتىرماۋىڭ كەرەك, ۇيات بولادى, قاي قازاقتى كورىپ ەدىڭ قۇدانى ەسىك جاققا وتىرعىزىپ, وزدەرى جوعارى جايعاساتىن. ءا دەگەننەن ءجون سۇراپ مازالارىڭدى المايىن, الدىمەن اسقازاندارىن جۇباتسىن دەدىم, ايتپەسە... نايمان ەكەنىڭدى بىلگەندە باسىندا تورگە شىعاراتىن ەدىم, – دەدى كوكەم. نايمان جىگىت تورگە جايعاستى.
سول كەزدە ءبىر جىگىت اكەمە قاراپ:
– تاتە, تۇسىنبەي قالدىق قوي, قاي جاعىنان قۇدا بولدىڭىزدار؟ – دەدى.
– قاي جاعىنان دەرىڭ بار ما, قازاقتىڭ بارلىق رۋى ءبىر-بىرىمەن قۇدا-جەگجات, ناعاشىلى-جيەندى. ءوزارا قۇرمەت كورسەتۋ ءۇشىن باس قۇدا نە باۋىزداۋ قۇدا, جاقىن جەگجات, تۋعان ناعاشىلى-جيەندى بولۋى شارت ەمەس, شىراعىم. ايتەۋىر, ءبىر نايمانمەن قۇدا شىعار مىنا قالىڭ قوڭىرات, – دەدى.
سۇراق قويۋشى جىگىت كوكەمنىڭ ايتقانىن باس يزەپ قوستادى دا ىلە رۋى نايمان جىگىتكە ازىلدەگەنسىپ, قالجىڭداپ; «نايمان قۋ ما, سايتان قۋ ما؟» دەگەن وسى. مىنە, ايدالادا قاڭعىپ كەلە جاتىپ ءويتىپ-ءبۇيتىپ قۇداڭدى تاۋىپ الىپ, تورگە قونجيا كەتتىڭ, – دەدى. بۇل سوزگە كوكەمنەن باسقالارىنىڭ ءبارى دۋ ەتە كۇلدى. مەن دە جىرتىڭ ەتە قالدىم. نايمان جىگىت تە جولداسىنىڭ ءسوزىن ءازىل رەتىندە قابىلداپ, كۇلگەن بولدى.
اكەمنىڭ كۇلكىگە قوسىلا قويماعانى الگى ءازىلدىڭ ارى قاراي ۇشتالۋىنا مۇمكىندىك بەرمەدى. داستارقان باسى تىنىشتالا قالدى. كوكەم الدىنداعى پيالاعا كوزىن قاداي وتىرىپ ءسوز باستادى.
– ءيا, سولاي دەڭدەر... جالپى, قازاق اراسىندا ءبىر رۋدىڭ كىسىلەرى ەكىنشى ءبىر رۋدى قاعىتىپ, ازىلمەن تۇيرەۋدە, كەكەتىپ, كەمسىتۋدە قولداناتىن, وزەگىندە وزىندىك ءمانىستى شىندىعى مەن بۇرا تارتار وتىرىگى ارالاس ءسوز كوپ قوي. ازىلگە تۇيرەلگەن, قاعىتىلىپ, كەمسىتىلگەن تاراپ بۇل سوزدەردى كەۋىلىنە قاتتى الماي, قالجىڭ دەپ قابىلداسا دا وعان ىشتەي نامىستانىپ قالاتىنى بار, – دەدى كوكەم الدىنداعى شايدان ءبىر ۇرتتاپ, – سونداي مانەردەگى سوزدەردىڭ ىشىندەگى «نايمان قۋ ما, سايتان قۋ ما؟» دەگەندى ءوز باسىم ءازىل, قاعىتپا, كەكەتپە ءسوز دەپ قابىلدامايمىن. مۇنى ەستىگەندە كۇلمەيمىن. ونىڭ سەبەبى بار... ءبىزدىڭ بىلەتىنىمىز – ءوزىمىزدىڭ الدىڭعىلاردان ەستىگەندەرىمىز. بىزدەن الدىڭعىلار دا وزدەرىنەن بۇرىنعىلاردان ۇققاندارىن جەتكىزۋشىلەر عوي. سوندىقتان كوز كورگەن ۇلكەندەردەن ەستىگەنىمدى ايتايىن. «نايمان قۋ ما, سايتان قۋ ما؟» دەگەن قازاق اراسىنان شىققان ءسوز ەمەس دەيتىن اقساقالدارىمىز. ولاردىڭ ايتۋىنشا, بۇل قازاقتىڭ قاس جاۋلارىنىڭ كۇيىنگەنىنەن, قۇسا بولعانىنان شىققان ءسوز. ونىڭ استارىندا قازاقتىڭ, ونىڭ ىشىندە نايمان جۇرتىنىڭ ەرلىگى مەن ورلىگىنىڭ, قايسارلىعى مەن ابجىلدىگىنىڭ, جاۋعا دەگەن قاتالدىعىنىڭ بايانى جاتىر. قازاقتىڭ ارعى تەگى دەيمىز بە, بۇرىنعى اتاۋى دەيمىز بە, تۇرىك قوي. سول تۇرىكتىڭ ءبىر بۇتاعى نايمانىڭنىڭ تاريحى تەرەڭدە, شىڭىراۋدا. ول جاعىنا ءتۇسىپ ءسوز قوزعاۋعا ءبىزدىڭ شامامىز جوق. بىراق ءبىر بىلەتىنىمىز, سول نايماننىڭ بۇگىنگى قازاقتىڭ, كەشەگى تۇرىكتىڭ قيىن كەزدە كوشىن باستاعانى, دۇشپان وعىنا قايمىقپاي جالاڭ ءتوسىن توسقانى, جۇرتىمىزدىڭ قالقانى, سىلتەنگەن نايزاسى, سەرمەلگەن سەمسەرى, اتىلعان جەبەسى بولعانى. قوش دەلىك. مىنە, سول جاۋجۇرەك نايماندار قازاقتىڭ قاي تاراپىنان جاۋ كىرسە سول جەردەن تابىلىپ, الدىڭعى شەپتە بولعان. باتىس دە, شىعىس دە, وڭتۇستىك تە, سولتۇستىك تە, قاي تۇستان جاۋ كىرسە دە نايماننىڭ الاماندارى جاۋ قايدالاپ شىققان. ال سول انتالاعان جاۋىڭ مىسىقتابانداپ ءبىر سايدان شىعا بەرگەندە توبەسىنەن اڭگىر تاياق ويناتىپ, كۇتپەگەن جەردەن قاق ماڭدايدان نايماننىڭ شوقپارى تيسە نەمەسە ارىندى دۇشپان ءبىر قىردان اسىپ كەلىپ سايدا وتىرعان ەلدى تارپا باس سالامىز دەپ دامەلەنىپ, ەلىرىپ كەلە جاتقاندا ءدال استىنان ويلاماعان جەردەن نايماننىڭ نايزاسى كىندىگىنە قادالىپ, سەمسەرى تاماعىن ورىپ جىبەرسە, ءتىرى قالعانى «مىنالار ادام با, سايتان با؟» دەپ جىلارمان بولماعاندا قايتپەك؟ باتىستا دا, شىعىستا دا, وڭتۇستىكتە دە, سولتۇستىكتە دە جاۋدىڭ نايماننان كورگەنى وسى بولسا, «نايمان قۋ ما, سايتان قۋ ما؟» دەپ, تابيعاتىندا مويىنداۋدان وزگە ەشتەڭە جوق ۇمىتىلماس وسى ءسوزدى دۇشپان ايتپاعاندا كىم ايتادى؟ مىنە, شىراقتارىم, «نايمان قۋ ما, سايتان قۋ ما؟» دەگەن ءسوزدىڭ شىعۋ تەگى, ءمانىسى وسى. بۇل جۇرە كەلە جەڭىل-جەلپى, جەتەسىز ءازىل سوزگە اينالىپ كەتتى. نەگە دەيسىڭ بە؟ نەگە دەرىڭ بار ما؟ بۇل تاريحتان, كەشەگى بابالار ەرلىگىنەن حابارسىزدىقتان. وتكەن-كەتكەندى بىلمەۋ ساناڭدى سالماقسىزداندىرادى, اسىلىڭدى ءاجۋا ەتكىزەدى, تۇلعاڭنان تەرىس اينالدىرادى, ەرلىگىڭدى ەزدىك ساناتادى, شىندىعىڭدى جالعانعا شىعارادى. اينالىپ كەلگەندە وزىڭە ءوزىڭ كۇلەسىڭ, ءوزىڭدى ءوزىڭ مازاقتايسىڭ, الگى «نايمان قۋ ما, سايتان قۋ ما؟» دەپ جىرتىڭداعان سياقتى. سوندىقتان, ءبىزدىڭ اقساقالدارىمىز بۇل ءسوزدى لاجى بولسا ايتقىزبايتىن, ايتقاندى تىيىپ تاستايتىن. ەرلىك كۇلكىگە اينالماۋى ءتيىس دەيتىن شىعار. ارۋاق سىيلاعاندىق قوي بۇل.
ءبىر كەزدە ەت اكەلىندى. رۋى نايمان جىگىتتىڭ الدىنا سەمىز قويدىڭ جامباسى تارتىلدى. سول ءتۇنى كەش جاتتىق.
كوكەمنىڭ «نايمان قۋ ما, سايتان قۋ ما؟» دەگەن ءسوز تۋرالى وسى ايتقاندارىن كەيىن دە ەكى-ءۇش رەت وزىنەن قايتا تىڭدادىم. الدىڭعىسى مەن كەيىنگىلەرىنىڭ مازمۇنىندا ەشقانداي ايىرماشىلىق بولمادى. سودان وسى ەستەلىكتى قاعازعا ءتۇسىردىم.
كەيىن اكە ءسوزىنىڭ دۇرىستىعى كەۋدەمدە نىعارلانا ءتۇستى. سوعىستا ءساتتى مانەۆر, تاكتيكا قولدانىپ, قۋلىق جاساپ, كۇشى باسىم جاۋدى جەڭىپ كەتۋ نەگىزىنەن نايماندارعا ءتان بولعان. مۇنىڭ ءبىر مىسالى رەتىندە ابىلاي حاننىڭ عانا ەمەس بۇكىل قازاقتىڭ دارابوزى اتانعان قابانباي باتىردىڭ سوعىس تاسىلدەرىنەن كورسەك تە بولادى. ول مىقتى قورعانىستاعى جاۋدىڭ وسال جەرىن تاۋىپ, ايلاسىن اسىرىپ, از كۇشپەن, از شىعىنمەن جەڭىپ كەتىپ وتىرعان. سودان دا ول دارابوز اتانعان. ونىڭ سىرتىندا قازاقتار, جالپى تۇركى حالىقتارى وزىنەن كۇشى باسىم جاۋدى الىستان قورقىتۋ, ۇركىتۋ, قايمىقتىرۋ, شوشىتۋ ايلالارىن كەڭىنەن قولدانعان. مىسالى, تۇندە ءار ساربازعا بەس-التى جەرگە وت جاققىزعان. سودان, تۇندە الىستان قاراعان جاۋ «مىنالار ماسقارا كوپ ەكەن عوي» دەپ رۋحى ءتۇسىپ, قورقىپ شەگىنىپ, قاشىپ كەتكەن وقيعالار دا بولعان دەسەدى ۇلكەندەر. سونداي-اق شابۋىلدىڭ الدىندا الىستان كوز قىلىپ, كوز انىق جەتە بەرمەيتىن قاشىقتان جەردىڭ شاڭىن اسپانعا كوتەرتىپ ءۇيىر-ءۇيىر جىلقى, كەلە-كەلە تۇيە ايداپ ءوتىپ نەمەسە مالدىڭ ۇستىنە جاساندى ساربازدار «وتىرعىزىپ» قويىپ, ساندارىن كوپ قىلىپ كورسەتۋ قۋلىعىن قولدانىپ, ياعني «كوز الداۋ» تاسىلىمەن جاۋدى قايمىقتىرىپ, ىقتىرىپ, جەڭىپ كەتكەن كەزدەر دە بولعان. بۇل تاسىلدەردى نايماندار بارىنشا ءتيىمدى جۇزەگە اسىرعان. وسى امالداردان كەيىن «نايمان قۋ ما, سايتان قۋ ما؟» دەگەن ءسوز قالاي شىقپاسىن. سول سەبەپتەن مۇنى كەلەكە ءسوز دەپ ەمەس, ءتۇپ-توركىنىن ءتۇسىنىپ, دۇرىس ماعىنادا قابىلداعان ءجون.
قورىتا ايتقاندا, «نايمان قۋ ما, سايتان قۋ ما؟» – ورلىكتىڭ بايانى, ەرلىككە تولى تاريح, قازاقتىڭ جاۋلارىنىڭ نايمانداردان كورگەن قورلىعىن كوز جاسىن توگە وتىرىپ زارلاعان داۋىسى, بۇل دۇشپاندارىمىزدىڭ نايمانداردان تارتقان ازابىن ايتقان ماڭگىلىك جىرى, ءسىز بەن ءبىز ويلاعانداي تىرشىلىكتەگى پەندەشىلىكتىڭ, قۋلىق-سۇمدىقتىڭ «جىرتىڭداعان كەيپىن» بىلدىرەتىن ءسوز ەمەس.