مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۇلتتىق قۇرىلتاي الاڭىندا ونوماستيكاعا قاتىستى ايتقان نۇسقالى وي-پىكىرلەرى ءبارىمىزدى, اسىرەسە ءتىل زەرتتەۋشىلەر قاۋىمىن ويلاندىرماي قويعان جوق. پرەزيدەنتىمىز ايتقانداي, حالىقتىق اتاۋلاردى تولىق پايدالانا الماي جۇرگەنىمىز دە, جاڭا مەكەن اۋماعىندا بوي كوتەرگەن قالالار مەن اۋدانداردا قايتالاناتىن اتاۋلاردىڭ كەزدەسە بەرەتىنى دە ويلاندىراتىن جايت. وسىعان وراي, كەيبىر ويدى ورتاعا سالۋدى ءجون كوردىك.
قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق ونوماستيكاسىنىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان وزىندىك وزگەشەلىكتەرى مەن قۇرىلىم جۇيەسى ەڭ الدىمەن, ءوزى ءومىر كەشىپ وتىرعان تابيعات اياسىمەن بايلانىستى بولدى. تابيعات كەڭىستىگىندەگى دۇنيەلىكتەردىڭ ەتنومادەني سانادا تانىم-بىلىمگە اينالعان مودەلى قالىپتاستى. بۇلاي دەيتىنىمىز – ۇلى دالانىڭ وزەن-سۋلارى, وسىمدىكتەر دۇنيەسى مەن جان-جانۋارلار الەمى, اۋا رايى (كليماتى), اتاپ ايتقاندا, بيوسفەراسى توپونيمدەر سالاسىنداعى ونيمدەرگە ارقاۋ بولدى. ەكولوگيالىق تۇرعىدان ادامزات قوعامى اريدتىك زونالاردا قاتال تابيعاتقا بەيىمدەلسە عانا ءومىر كەشەدى, بەيىمدەلە الماسا نە كوشەدى, نە وشەدى. قازاقتار نە كوشكەن جوق, نە وشكەن جوق, وت جاعىپ, كۇل توككەن اتا-بابا جەرىنەن ەشقايدا اۋعان جوق. سول ورتانىڭ جەر بەدەرىن, وزەن-سۋلارىن ءوز تىلىنە ءتان ورنەكتەرمەن ايشىقتادى. ونوماستيكاداعى سول ايشىقتى ورنەكتەردىڭ ەرەكشە ءبىر سالاسى, بايقاۋىمىزشا, ناتۋرال ساندارمەن بايلانىستى بولدى. ولاردىڭ ىشىندە اسىرەسە ناتۋرال تاق سانداردىڭ ونيمدەلۋ الەۋەتىندە اشىلماي جاتقان استارلى اقپاراتتار مادەني جۇرتشىلىعىمىزعا ءالى دە بولسا بەيمالىم, جابۋلى كۇيدە قالىپ كەلەدى.
نەگە ۇشقوڭىر؟ نەگە بەسشاتىر؟ نەگە جەتىقارا؟ نەگە توعىزبۇلاق؟ نەگە توپونيمدەر قاتارىندا ەكى, ءتورت, التى, سەگىز, ون سانىمەن كەلەتىن جۇپ ساندار سيرەك ۇشىراسادى؟ نەگە ەكىباستۇزدان باسقا جۇپ ساندىق اتاۋ كەزدەسپەيدى؟ نەگە ونوماستيكا جۇيەسىندە ءبىر سانىمەن كەلەتىن اتاۋ جوقتىڭ قاسى؟
سونىمەن سۇراۋ كوپ, جاۋاپ تا جوقتىڭ قاسى. ارينە, مۇلدە جوق ەمەس, كەزىندە ايگىلى شىعىستانۋشى ۆ.رادلوۆتىڭ بايقاۋىنشا قازاقتار ءۇش, بەس, جەتى, توعىز ءتارىزدى تاق سانداردى كيەلى دەپ تانىعان. ۆ.رادلوۆ كيەلى ساندارعا العاش نازار اۋدارعان بولاتىن. سولاي ەكەنى – سولاي. سونىمەن قاتار تاق سانداردى كيەلى تۇتۋدىڭ دا سەبەبى بولۋعا ءتيىس. ءبىزدىڭ بايقاۋىمىزشا, تاق سانداردىڭ جۇپ ساندارداي ەكىگە تەڭدەي بولىنبەيتىن ەرەكشەلىگى ەتنومادەني سانادا تۇتاستىق, بىرەگەيلىك ۇعىمىمەن استاسىپ, ءسوز ماعىناسىنداعى استىرت ماندىلىككە اينالعان, لينگۆيستيكادا مۇنداي ماندىلىك يمپليكاتسيا دەپ اتالادى. مىسالى, بەسقاينار (اۋىلى) دەسەك, اتاۋدان مازمۇن مەجەسى تاق ساننىڭ ەكىگە بولىنبەيتىن ەرەكشەلىگىمەن بايلانىستى ءبىرتۇتاس, بىرەگەي ميكروالەم دەگەن ماندىلىككە سايادى. بۇل – ءسوز ماعىناسىنداعى استىرت ماندىلىك (يمپليكاتسيا), ال ونىڭ بەلگىلى ءبىر ەلدى مەكەندى ءبىلدىرۋى – ءسوز ماعىنا مەجەسىندەگى ءۇستىرت ماندىلىك (ەكسپليكاتسيا).
«بولىنگەندى ءبورى جەيدى», «جالعىز ءجۇرىپ جول تاپقانشا, كوپپەن ءجۇرىپ اداس» دەگەن ماقالداردىڭ مازمۇنىنداعى استىرت ماندىلىك بىرەگەيلىكتەن ايىرىلماۋ دەگەندى اڭعارتادى.
ءۇش ءجۇز – قازاقتىڭ تاريحي ەتنوگەنەزدىك اتاۋى. اتاۋدىڭ قۇرامىنداعى ءۇش تاق سانى ء«بۇتىن», «بولىنبەيتىن», «بىرەگەي» دەگەن ەتنوگەنەتيكالىق ماندىلىككە سايادى. قازاقتار ءۇش جۇزگە بىرىكتى, ءۇش جۇزگە بولىنگەن جوق, ويتكەنى ءۇشتىڭ استىرت ماعىناسى ماكرونيمدىك بىرەگەيلىكتى بىلدىرەدى.
ناتۋرال تاق سانداردىڭ ەجەلگى ەتنوتىلدىك ساناداعى بولىنبەيتىن بۇتىندەگى جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ قالىپتاسۋىنىڭ مودەلىنە اينالعان: بەسقاينار, ۇشبۇلاق, بەساعاش, ت.ب. اتاۋلارىنداعى تاق ساننىڭ مازمۇن مەجەسى بۇتىندىكتى, ءبولىپ-جارۋعا كەلمەيتىن تۇتاستىقتىڭ نىشانى ىسپەتتى دەۋگە بولادى.
ۇلتتىق ونوماستيكادا ناتۋرال تاق سانداردىڭ سىندىق ماعىناداعى سوزدەرمەن تىركەسكەن اتاۋلارى ەرەكشە ورىن الادى: ۇشقارا (جەتىسۋ وبل.), ۇشقوڭىر (الماتى وبل.), جەتىقارا (قوستاناي وبل.) تاۋلى, ءدوڭ-دوڭەستى, قىرقا-قىراتتى جەرلەردىڭ بەدەرىنە ءتان. مۇنداي اتاۋ قۇرامىنداعى سان ەسىم وبەكتىنىڭ بۇتىندىگىن, تۇتاستىعىن بىلدىرسە, ال قارا «كۇنگەي جاق, قار اسا قالىڭ بولىپ جاتا بەرمەيتىن جەر» دەگەن اقپاراتتى اڭعارتادى. مۇنداي جەرلەر قىستىق جايىلىمعا قولايلى بولعاندىقتان التى اي وتىراتىن قىستاۋعا اينالعان. ەل ۇشقارادا وتىر دەسە, «قىستاۋدا وتىر» دەگەن استىرت ماعىناعا ءتان ءيمپليتسيتتى اقپاراتتى بىلدىرەدى.
ال قارا ءسوزى «كۇنگەي», «تۇستىك جاق» دەگەن «تاسالانعان» اقپاراتتى اڭعارتادى. تۇپكى ءمانى قازىرگى ۇرپاققا بەيمالىم مۇنداي اقپاراتتار ۇلتتىق قورداعى جەر-سۋ اتاۋلارىندا ءجيى كەزدەسىپ وتىرادى.
ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەردە جەتىتوبە (جامبىل وبل.), بەسشاتىر (جەتىسۋ وبل.) ساق, ءۇيسىن زامانىنان قالعان وبادان تابىلعان دۇنيە-م ۇلىكتەر مادەني قۇندى ەسكەرتكىشتەر رەتىندە باعالانادى. ارينە, بۇنداي بەسشاتىر اتالعان وبالار, كەسەنەلەر سول كەزەڭدەگى, داۋىرلەردەگى ەلدى مەكەننىڭ دە تاريحي اتاۋىمەن بايلانىستى قارالۋعا ءتيىس. بەسشاتىر دەيتىن اتاۋ ارىدەگى عۇن (حۋنن) زامانىن ەسكە تۇسىرەدى. ايگىلى شىعىستانۋشى ياكينف ءبيچۋريننىڭ (1777 – 1853) سول زاماننىڭ قىتاي دەرەكتەرىمەن بايلانىستى زەرتتەۋلەرىندە عۇندار ۇلى قۇرىلتاي وتكىزەردە شاتىرلار تىگىپ, ۇلكەن دايىندىق جاسايتىن كورىنەدى. قۇرىلتايدا ەلدىڭ ىشكى, سىرتقى ساياساتى قارالىپ, سوڭىندا اس بەرىلىپ, بيلەرگە (بەكتەرگە) شاپان جاۋىپ, سىي-سىياپات رەتىندە قىتايدىڭ جىبەك كەزدەمەلەرى سىيعا تارتىلاتىن كورىنەدى. ات بايگەسى, تۇيە جارىس ءتارىزدى سپورت ويىندارىن وتكىزۋ ءداستۇرى بولعان.
بۇل جايتتى ەسكە الىپ وتىرعانىمىز – سەميپالاتينسك (سەمەي) ەجەلگى جەتى شاتىر اتاۋىنىڭ سوزبە-ءسوز (كالكالانعان) اۋدارماسى بولسا كەرەك. ولاي دەيتىنىمىز – ورىس ونوماستيكاسىندا جەتى سياقتى تاق ساندارمەن كەلەتىن توپونيمدەر جۇيەسى جوقتىڭ قاسى. بولا قالعاننىڭ وزىندە سەميوزەركا – (قوستاناي وبل.) قازاقتىڭ جەتىكول دەگەن اتاۋى, سول سياقتى سەميارسك دەگەندەگى جەتى – قازاقتىڭ جەتىجار دەگەن اتاۋىنىڭ سوزبە-ءسوز ورىسشالانعان كالكا ءتۇرى.
مۇندايلاردى ءوز قالپىنا كەلتىرۋ – قازىرگى قازاق ونوماستيكاسىندا ەسكەرىلەتىن جايتتاردىڭ ءبىرى.
ءبىز بۇل تۇستا سەمەي اتاۋىن جەتىشاتىرعا اۋىستىرۋ كەرەك دەگەن ويدان اۋلاقپىز. الايدا سول ايماقتىڭ بىرىندەگى جاڭا قۇرىلىپ, باس كوتەرىپ جاتقان اۋىل, يا بولماسا بوي كوتەرىپ جاتقان كاسىپورىنداردىڭ ءبىرىن نەمەسە تۋريزم سالاسىنداعى وبەكتىلەردىڭ بىردە بولماسا بىرىنە تاريحي ءمانى بار جەتىشاتىر اتاۋىن بەرۋ قۇبا-قۇپ بولار ما ەدى دەگەن ويدامىز.
ءبىز بۇل تۇستا قازاق ونوماستيكاسىندا تاق سانداردىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن اتالاتىن توپونيمدەرگە, ولاردىڭ ءوز كەزەگىندە ەلدى مەكەن اتاۋلارىنا نەگىز بولاتىن ەرەكشەلىگىنە توقتالدىق. ءبىر, ەكى سانى جەر-سۋ, ەلدى مەكەن اتاۋلارىندا كوپ قولدانىلا بەرمەيتىنى بايقالادى. ونداي سانداردىڭ, مىسالى ءبىردىڭ ورنىنا سينونيمدەس ءمانى بار جاڭعىز/جالعىز – جاڭعىزتوبە, جالعىزتوبە, ەكىنىڭ ورنىنا قوس – قوساعاش, قوسقۇدىق; تەلى – تەلىكول, ەگىز – ەگىزكول دەگەن اتاۋلار قولدانىلادى. ولار بىرىنەن-ءبىرى «اجىرامايتىن», «بولىنبەيتىن» ەگىزدىڭ سىڭارىنداي ءيمپليتسيتتى ماندىلىكتى ءبىلدىرىپ, بىرەگەيلىك, تۇتاستىقتى مەڭزەيدى. نەگە قوسقۇدىق دەپ اتالعان؟ ەكى قۇدىقتىڭ جەراستى سۋلارى ءبىر-بىرىمەن بايلانىستى بولىپ, سۋى ءبىر دەڭگەيدە تۇراتىن, ءبىرىنىڭ سۋ دەڭگەيى تومەندەسە, نە كوتەرىلسە, ەكىنشىسىنىڭ دە سۋ دەڭگەيى سولاي بولاتىندىقتان قوسقۇدىق اتالعان. بۇل – قوسقۇدىق اتاۋىنىڭ استىرت ماعىناسىنداعى ء(يمپليتسيتتى) ماندىلىك. جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ قۇرامىنداعى استىرت ماندىلىككە ءتان اقپارات قازىرگى جاس بۋىنعا بەيمالىم بولىپ بارادى.
قازىرگى تىلدىك سانادا كومەسكىلەنىپ, ۇمىتىلا باستاعان تاريحي ونوماستيكالىق اتاۋلاردىڭ ءبىرى – اق ەرتىس, قارا ەرتىس. اق ەرتىس ەل اۋزىندا ۇزىن ەرتىس دەپ تە اتالعان كورىنەدى. ەرتىستىڭ زايسان جاعىنا قۇيعانعا دەيىنگى اتاۋى قارا ەرتىس, ال زايساننان اعىپ شىعاتىن جاعى اق ەرتىس دەپ اتالعان. ۇمىت بولىپ بارا جاتقان بۇل اتاۋلاردى دا قايتا جاڭعىرتىپ, بوي كوتەرىپ جاتقان جەرلەردەگى كاسىپورىن, مەكتەپ, ت.ب مادەني, وندىرىستىك وبەكتىلەردىڭ اتاۋى رەتىندە قولدانۋ دا ورىندى بولار ەدى.
بايىرعى تاريحي جازبا دەرەكتەردە بالقاش كولى كوكشە تەڭىز دەپ اتالسا كەرەك. ورىس تىلىندەگى زەرتتەۋلەردىڭ بارىسىندا بالقاش كول اتانىپ كەتتى. ال حالىقتىق گەوگرافيادا ىلە دارياسى, قاراتال, اقسۋ, لەپسى وزەندەرى قۇياتىن بولعاندىقتان بالقاشتى كول دەمەيدى, تەڭىز دەيدى.
جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ ونوماستيكالىق قورىندا ءۇش الماتى دەگەن تاريحي اتاۋ بار. كەزىندە ءۇش الماتى گەوگرافيالىق ەرەكشەلىككە بايلانىستى ايتىلعان. ونىڭ اۋماعىنداعى ءۇش وزەن حالىقتىق ونوماستيكا مودەلىمەن ۇلكەن سۋ, ورتا سۋ, كىشى سۋ دەپ اتالعان. بۇل اتاۋ ش.ءۋاليحانوۆتىڭ جازبا دەرەكتەرىندە دە كەزدەسەدى (ش.ءۋاليحانوۆ, 3-توم, 1985, 265-ب.). بەلگىلى تاريحشى عالىم مەرۋەرت ابۋسەيىتوۆانىڭ كورسەتۋىنشە, ءۇش الماتى ءتوپونيمى مەملەكەتارالىق ساۋدا جولدارىمەن بايلانىستى گۋاربان الامۇتۋ نەمەسە گۋەربان اليماتۋ ء(ۇش الماتى) دەپ قىتاي, ءمانجۋ تىلدەرىندە دە (XVIII ع.) اتالعان ەكەن (جيناق: قازاق بولىپ قالىپتاسقان عاسىرلار, تاراز: DanAi, 2015, 200 ب.).
ولاردى ورىستىلدىلەر ورىسشا كالكا جولىمەن بولشايا الماتينكا, ۆەسنوۆكا, مالايا الماتينكا دەپ وزدەرىنشە اتاعان. بولشايا الماتينكانى ۇلكەن سۋ, ۆەسنوۆكانى ورتا سۋ, مالايا الماتينكانى كىشى سۋ دەپ تاريحي اتاۋىن قالپىنا كەلتىرگەن ورىندى بولار ەدى.
الماتىنى قاق جارىپ, ەتەككە قاراي اعاتىن ورتا سۋ قازىرگى كەزدە ەسەنتاي وزەنى اتالىپ كەتتى. وزەن, تاۋ, كول سياقتى تابيعات نىساندارى – ادام تۋماستان بۇرىن جاراتىلعان الەم. سوندىقتان قازاقى تانىمدىق داستۇردە وزەن-تاۋلاردى كىسى ەسىمىمەن اتامايدى. ارينە, ەسەنتاي اۋىل-ايماعىندا بەلگىلى تۇلعا بولسا كەرەك. ول كىسىنىڭ قىستاۋ-قونىسى ەل ىشىندە ەسەنتاي قونىسى دەپ اتالسا كەرەك, بىراق ورتا سۋ وزەنىن كىسى ەسىمىمەن اتاۋ قازاقى مادەني داستۇرگە ءتان ەمەس. ەل جادىنداعى ونداي تۇلعاعا سول جەردەگى ەلدى مەكەننىڭ بىرىنە اتاۋ رەتىندە بەرگەن وڭدى بولار ەدى.
ال ەگىنشىلىك مادەنيەتىندە قولدان قازىلعان توعانداردى (كانالداردى) ايگىلى مۇراپتىڭ ەسىمىمەن, ەلدىڭ ءوزى قادىر تۇتىپ اتايتىن جايتتار جەتىسۋ ايماعىندا كەزدەسىپ وتىرادى. الماتى وبلىسى كوكسۋ اۋدانىنا قاراستى لاباسى اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ ورتالىعى مامبەت ەسىمدى شارۋا ادامىنىڭ اتىمەن اتالادى. بۇل كىسى ەشقانداي تەحنيكا كومەگىنسىز سۋ كەلمەيتىن جەرلەرگە كوكسۋ وزەنىنەن كومەكشى ديقاندارمەن توعان تارتىپ, ەلدى مەكەندەردى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە كۇش سالعان. توعاندى سول كىسىنىڭ ەسىمىمەن اتاپ كەتكەن. ەگىنشىلىك مادەنيەتىندە مۇراپتاردى ەل ىشىندە مارتەبەلى تۇلعالار ساناتىنا جاتقىزعان. توعان تۇسىنداعى اۋىلدى دا كەزىندە مامبەت اۋىلى دەپ اتاعان. قازىر دە سولاي.
تاعى ءبىر ويتۇرتكى: الماتى وبلىسى دەگەن اكىمشىلىك اتاۋ حالىقتىق ونوماستيكا مودەلىنە سايكەس كەلمەيدى, موسكۆا, موسكۆا وبلىسى دەگەن ورىس ونوماستيكاسىنىڭ مودەلىنە ساي اتالعان. الماتى – ەلىمىزدىڭ ارداقتى دا, كورنەكتى قالاسى, ماقتانىشى. تەگىندە الماتى وبلىسى دەگەن اكىمشىلىك اتاۋدى الاتاۋ وبلىسى دەپ اتاعان ءجون بولار. قازاق ونوماستيكاسىنىڭ نەگىزى وزەن, كول, داريا, تاۋ, ولارداعى جان-جانۋار, وسىمدىك اتاۋلارىمەن اتاعانىن ۇلگى كورىپ, ەستە ساقتاعانىمىز ابزال بولار ەدى.
ءسوز سوڭىندا ايتارىمىز: ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, بەلگىلى عالىم انار فازىلجانوۆانىڭ جەتەكشىلىگىمەن جاسالىپ جاتقان قازاق ءتىلىنىڭ ۇلتتىق كورپۋسىنىڭ ءبىر ءتۇرى «ونوماستيكالىق ىشكورپۋستىڭ» ورنى ەرەكشە. ونداعى جيناقتالىپ, جۇيەلەنىپ جاتقان ونوماستيكالىق دۇنيەلىكتەرىنەن الاتىن تاعىلىم-تاجىريبەلەر دە از ەمەس.
نۇرگەلدى ءۋالي,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور