سوعىستىڭ كوزى ءتىرى كۋاگەرلەرى

سوعىس جىلدارى وڭىردەن 140 مىڭ­نان اسا سارباز ماي­دانعا اتتانسا, ولار­دىڭ جارتىسى عانا ەلگە امان ورالعان. سولار­دىڭ ءبىرى – 18 جاسىندا مايدان­عا اتتانعان قازىعۇرتتىق اكىمباي جۇما­باەۆ بيىل 102 جاسقا تولىپ وتىر. ستالينگراد تۇبىندەگى كەسكىلەس­كەن ۇرىسقا قاتىسىپ, بارلاۋشىلار توبىندا بولعان. مايداننىڭ العى شەبىنە كومەك قولى رەتىندە جىبەرىل­گەن 122-اتقىشتار بريگاداسىنىڭ قۇرامىندا ۆولگا وزەنىن ءجۇزىپ ءوتۋ بارىسىندا جاۋدىڭ قارشا بورات­قان سناريادتارىنىڭ استىندا قالادى. تالاي تاعدىر ۇزىلگەن سول شايقاستا اكىم­باي اقساقال اۋىر جاراقات الىپ, گوسپيتالگە جاتقىزىلادى. ەلگە 1943 جىلى ورالىپ, 40 جىل بويى تابان اۋدارماي تۋىپ-وسكەن تۇرباتتاعى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ەڭبەك ەتەدى. سوعىستا كورسەتكەن جاۋىنگەرلىك ەرلىگى ءۇشىن ءىى دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەنىمەن, «گەرمانيانى جەڭگەنى ءۇشىن» مەدالىمەن جانە بىرنەشە مەرە­كەلىك مەدالمەن ماراپاتتالعان. بۇگىن­دە اقساقال 4 ۇل, 2 قىز, 21 نەمەرە, 6 شوبە­رە, 2 شوپشەگىنىڭ قىزىعىن كورىپ وتىر.

ال وسى اۋدانداعى سىنتاس اۋىلى­نىڭ تۋماسى انارباي مىرزاحمەتوۆ اقساقال بيىل 99 جاسقا كەلەدى. سوعىسقا 1944 جىلى ءوز ەركىمەن اتتانعان جا­ۋ­ىن­گەر سەمەي قالاسىندا ءبىر ايلىق دايىن­دىق كۋرسىنان وتكەن سوڭ پول­شانىڭ ۆارشاۆا قالاسىنا با­رىپ, 1-بەلارۋس مايدانىندا بولعان. ۋكراي­نا مايدانىنداعى قيان-كەسكى شاي­قاستارعا قاتىسقان. پولشانىڭ ۆار­شاۆا قالاسىن, گەرمانيانىڭ ماگدەنبۋرگ, بلانكەنبۋرگ, بەرلين قالالارىن ازات ەتۋ اسكەري وپەراتسيا­لارىنا دا قاتىسىپ, جاۋىنگەرلىك شەبەرلىگىن كورسەتە بىلگەن. «ەرلىگى ءۇشىن», «بەرليندى العانى ءۇشىن», «گەر­مانيانى جەڭگەنى ءۇشىن» مەدالدارىمەن ناگرادتالعان. سوعىس بىتكەن سوڭ رەسەيدىڭ يۆانوۆ قالاسىندا اۋە-دەسانت اسكەرىندە اسكەري بورىشىن وتەپ, 1950 جىلدىڭ قازان ايىندا ەلگە ورالا­دى. ۇزاق جىلدار بويى «جاڭاتۇرمىس» ۇجىمشارىندا فەرما مەڭگەرۋشىسى, جۇرگىزۋشى بولىپ ەڭبەك ەتكەن ارداگەر 3 ۇل, 7 قىز ءوسىرىپ, 48 نەمەرە, 92 شوبەرە, 3 شوپشەك ءسۇيىپ وتىر. جالپى, سوعىسقا قازىعۇرت اۋدانىنان 8 مىڭعا جۋىق سارباز اتتانىپ, كوبى مايدان دالاسىندا قازا تاپقان. اۋداننان ەكى بىردەي كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى شىقتى. ءبىرى سابىر راحىموۆ بولسا, ەكىنشىسى – قاراقوزى ابداليەۆ.

ال سوزاق اۋدانىنان ەكىنشى دۇ­نيە­جۇزىلىك سوعىسى جىلدارى 6 مىڭ­عا جۋىق ازامات مايدان دالاسىنا ات­تانعان. سولاردىڭ امان-ەسەن ەلگە ورال­عاندارىنان بۇگىندە كوزى ءتىرىسى – جالعىز مىرزاحمەت جىلىسباەۆ. بيىل 99 جاسقا كەلگەن مىرزاحمەت اقسا­قال سوعىسقا اتتانعان كەزدە 18 جاس­تاعى بوز­بالا ەدى. 1944 جىلدىڭ قا­راشا ايىندا ۇجىمشارداعى ساۋاتى جوق ەرە­سەك­تەردى حات تانۋعا ۇيرەتىپ جۇرگەن ونى ءبىر تۇندە مايدانعا الىپ كەتەدى. ارداگەر مايداندا 92-اۆتواتقىشتار پولكى قۇرامىندا گەنەرال-پولكوۆنيك باتوۆتىڭ باتالونىندا سوعىسقان. سوعىستان كەيىن ەلگە ورالعان سوڭ ۇستاز­دىق قىزمەتىن جالعاستىرعان مىر­زاحمەت جىلىسباەۆ ءومىرىنىڭ 46 جىلىن ۇستازدىق قىزمەتكە ارناعان. بۇگىندە جارىمەن بىرگە 13 ۇل-قىزدان 47 نەمەرە, 97 شوبەرە ءسۇيىپ وتىر. سونداي-اق ارداگەر ومىردەن كورگەن-بىلگەندەرىن قاعاز بەتىنە ءتۇسىرىپ, ءوزىنىڭ وسيەتى مەن وي-تۇجىرىمدارى جيناقتالعان «ۇرپاققا امانات» اتتى كىتاپ شىعارعان.

وبلىستاعى كوزى ءتىرى ارداگەردىڭ تاعى ءبىرى – زاكىر مۇساەۆ 1925 جىلى 1 قاڭتاردا ەسكى يقان اۋىلىندا دۇ­نيە­گە كەلگەن. اسكەر قاتارىنا 1943 جىلى شاقىرىلىپ, پەتروپاۆلداعى 44-پولكتە قىزمەت ەتتى. سول جىلدىڭ قىر­كۇيەگىندە مايدانعا اتتانىپ, سوعىس كەزىندە ەكى رەت جارالانعان. ونىڭ ەر­لىگى جوعارى باعالانىپ, «وتان سوعىسى», «قىزىل جۇلدىز» وردەندەرىمەن جانە 13 جاۋىنگەرلىك مەدالمەن مارا­پات­تالعان. سوعىستان كەيىن زاكىر مۇساەۆ 1950 جىلعا دەيىن درەزدەندەگى نكۆد عيماراتىندا كۇزەت بولىمىندە قىزمەت ەتتى. ال تۋعان جەرىنە ورالعان سوڭ, الدىمەن كالينين اتىنداعى ۇجىمشاردا, ارتىنان پارتيانىڭ XXIII سەزى اتىن­داعى كەڭشاردىڭ يقان ماقتا ستانساسىندا ەسەپشى بولىپ جۇمىس ىستەدى.

بۇگىندە سارىاعاش اۋدانىندا كوزى ءتىرى سوعىس ارداگەرى ەرماحون يش­حو­­­نوۆ بيىل 102-گە تولدى. ول 1923 جىلى 1 قاڭ­تاردا تاشكەنت وبلىسى كالينين اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. اعالارى مايدانعا اتتانعاندا وتباسىنىڭ بار اۋىرت­پالىعى ەرماحونعا تۇسەدى. 1942 جىلدىڭ 4 مامىرىندا ءوزى دە اسكەر قا­تارىنا شاقىرىلىپ, سوعىسقا اتتانادى. ۆورونەج وبلىسىندا 3 ايداي اسكەري دايىندىقتان وتكەن. ماۋسىم ايىندا العاش رەت ۇرىسقا كىرگەن ە.يشحونوۆ 1945 جىلدىڭ اياعىندا حاركوۆ قالاسى ءۇشىن شايقاستا اياعىنان جارالانادى. ونى تاشكەنت وبلىسىنا گوسپيتال­گە جىبەرەدى. 1946 جىلى اسكەري قىزمەت­تەن بوساتىلىپ, تۋعان جەرىنە ورالادى. قارت مايدانگەردىڭ ومىراۋىن­دا ءى دارەجەلى «وتان سوعىسى», «قىزىل جۇلدىز» وردەندەرى مەن ء«مىنسىز قىزمەت اتقارعانى ءۇشىن», «ۋكراينانىڭ 50 جىلدىعى», «ەرلىگى ءۇشىن», تاعى باسقا دا مەدالدار جارقىرايدى. ول ەلگە ورالعان سوڭ اۋىل شارۋا­شى­لىعى سالاسىندا جەمىستى ەڭبەك ەتتى. «اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ۇزدىك قىزمەتكەرى» اتاندى. بۇگىندە نەمە­رەسىنىڭ قولىندا تۇرىپ جاتقان ارداگەر 33 نەمەرە, 71 شوبەرە, 12 شوپشەك ءسۇيىپ, اۋلەتىنىڭ اماندىعىن تىلەپ وتىر.

ايتا كەتەلىك, وڭتۇستىك ءوڭىرى سوعىس جىلدارى ەلىمىزدىڭ اسا ماڭىزدى اۋىل شارۋاشىلىعى جانە ءىرى ونەركاسىپ ايماعىنا اينالدى. سوعىس جاعدايىنا بايلانىستى كەڭەس وداعىنىڭ ءتۇرلى ونەركاسىپ ورىندارى, زاۋىتتارى وڭ­تۇس­تىك قازاقستان وبلىسىنا (قازىرگى تۇر­كىستان وبلىسى) شۇعىل كوشىرىلدى. سوعىستىڭ العاشقى ايلارىندا كيەۆ­تىڭ حيميا-فارماتسەۆتيكالىق زاۋىتى قونىس تەپتى. شىنى زاۋىتى – «كۇيىك» كەڭشارىنا, تراكتور شەبەرحاناسى – سايرام اۋدانىنا, ەلەكتروستانسا – تۇركىستانعا, ماقتا ءيىرۋ فابريكاسى «ماقتاارال» كەڭشارىنا ورنالاس­تى. كەنتاۋ, اششىساي, مىرعالىمساي, بايجانساي, لەڭگىر كەنىشتەرى وتانعا قورعاسىن, كومىر, تاعى باسقا دا شيكى­زات بەرۋ ءۇشىن كۇنى-ءتۇنى تىنباي ەڭبەك ەتتى. وبلىس اكىمدىگىنىڭ مالى­مەتىن­شە, جەڭىستىڭ 80 جىلدىعىنا وراي 3 305 ادامعا بىرجولعى اقشالاي الەۋ­مەت­تىك كومەك كورسەتۋگە اۋدان, قالا بيۋد­جەتتەرى ەسەبىنەن 242 ملن تەڭگە قارجى بولىنگەن. ودان بو­لەك, مەرەيتويلىق مەدالمەن مارا­پات­تالعاندار بار.

تۇركىستان وبلىسى