مانشۇك, ءاليا, حيۋاز... قازىعۇرتتا

ساراپحانا اۋىلىنداعى تا­­­ريحي-ەتنوگرافيالىق «ماڭ­­گىلىك ەل» سايابا­عىندا ۇر­پاققا ۇلاعات بولاتىنداي, ۇلتقا رۋح بەرەتىندەي, شىعىس حالقىنا اڭىز بولعان ءۇش باتىر قىزعا ارنالعان ەسكەرتكىش بوي كوتەردى. جەڭىستىڭ 80 جىلدىعىنا وراي ۇيىمداستىرىل­عان ەسكەرتكىشتىڭ سالتاناتتى اشىلۋ راسىمىنە تۇركىستان وبلىسى مەن شىمكەنت قالاسىنىڭ سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرلەرى, زيالى قاۋىم وكىلدەرى مەن اۋدان تۇرعىندارى قا­تىسىپ, گۇل شوقتارىن قويىپ, تاعزىم ەتتى. قولادان قۇيىلعان, ەسكەرت­كىشتىڭ تۇعىرىمەن جالپى بيىكتىگى – 9,5 مەتر, ال باتىر قىز­دار ءمۇسىنىنىڭ بيىكتىگى – ءۇش مەتر. كومپوزيتسيالىق مونۋمەنتتىڭ ارتىندا بيىكتىگى 6,5 مەتر بولاتىن ستەللا بار. ءمۇسىنشى – ءادىلحان باياليەۆ. شىمكەنت – تاشكەنت حالىقارالىق كۇرە جولىنىڭ بويىندا الىستان مەن­مۇندالايتىن ەسكەرتكىش ساياباقتىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان. ەرلىك پەن ورلىكتىڭ, نازىكتىك پەن نامىستىڭ رامىزىنە, ۇلت ماقتانىشىنا اينالعان باتىر قىزداردىڭ بەينەسى «جەتى جارعى» جانە «قوجابەرگەن جىراۋ» حالىقارالىق قوعامدىق قورىنىڭ دەمەۋشىلىگىمەن بوي كوتەردى.

– ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ءۇشىنشى وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ سۇراپىل سوعىس كەزىندەگى اعا بۋىننىڭ وشپەس ەرلىگى مەن ەرەن ەڭبەگىن ۇرپاق جادىندا جاڭعىرتۋ وتە ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق پرەزيدەنت باتىرلارىمىزدىڭ ەسىمى ەلدى مەكەندەرگە, ءتۇرلى نىساندارعا, كوشەلەرگە بەرىلگەنىن, ۋچيليششەلەردى, اۆياتسيا بازالارىن, اۋەجايلاردى باتىرلارىمىزدىڭ ەسىمىمەن اتاۋ داستۇرگە اينالعانىن جانە بۇل باعىت­تاعى جۇمىستى جالعاستىرۋ قاجەت­تىگىن ايتتى. اتىراۋدا وتكەن سول قۇرىل­تايدان سوڭ ىسكە كىرىسىپ, بۇگىندە وسىناۋ ەڭسەلى ەسكەرتكىشتى اشىپ وتىرمىز. ەرلىك ەشقاشان ۇمىتىلمايدى, – دەيدى «جەتى جارعى» جانە «قوجابەرگەن جى­راۋ» حالىقارالىق قوعامدىق قايىرىم­دىلىق قورىنىڭ توراعاسى, بەلگىلى زاڭگەر, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى بەكەت تۇرعاراەۆ.

سالتاناتتى راسىمنەن كەيىنگى جيىندا ءسوز العاندار ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسىندا جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ, تۋعان جەردىڭ تىنىشتىعى ءۇشىن جان­قيارلىقپەن كۇرەسكەن باتىر قىزدار بۇگىنگى ۇرپاققا ۇلگى ەكەنىن ايتتى. ماي­دان دالاسىندا قازا تاپقان مان­شۇك پەن ءاليانىڭ, سوعىستان امان ورالىپ, اۆيا­تسيا سالاسىندا ەڭبەك ەتكەن  حيۋازدىڭ ەرلىكتەرى ەسكە سالىندى. ۇرپاق جادىندا ساقتالاتىن وسىنداي تاعىلىمدى شارالار ارقىلى تاريحقا تاعزىم ەتىپ, باتىر بابالار اماناتىنا ادالدىق تانىتۋ قاجەتتىگى دە ايتىلدى. جيىننان سوڭ باتىر قىزداردىڭ رۋحىنا قۇران باعىشتالىپ, ارنايى اس بەرىلدى.

ايتا كەتەلىك, اۋماعى 10 گەكتار «ماڭگىلىك ەل» ساياباعىندا قازاقتىڭ ءۇش بيىنەن باستاپ, سالقام جاڭگىر حان مەن ءجالاڭتوس باتىر, الاش ارىستارى, اناعا تاعزىم, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ارداگەرلەرىنە ارنالعان 30-عا جۋىق ەسكەرتكىش ورىن تەپكەن. ساياباق اۋماعىندا 5 مىڭ ءتۇپ اعاش ەگىلگەن. بۇل ساياباق بۇگىندە 110 مىڭ حالقى بار قازىعۇرت اۋدانى تۇرعىندارىنىڭ سۇيىكتى دەمالىس ورنىنا اينالعان. سونداي-اق وڭىردە ءتۋريزمنىڭ دامۋىنا وزىندىك ۇلەس قوسىپ كەلەدى.

تۇركىستان وبلىسى