ءداستۇرلى قازاق كيىمىندە قولدانىلاتىن ۇلتتىق ەلەمەنتتەردىڭ تاريحى

دامۋدىڭ بۇل سيپاتى قازىرگى قوعامنىڭ مادەني ينستيتۋتتارىنىڭ وركەندەۋىنە وزىندىك ۇلەسىن قوستى. سوندىقتان دا قازاق مادەنيەتىنىڭ ايشىعى كوشپەلى رۋحتاعى دالا وركەنيەتىنەن باستاۋ الادى. سونىڭ ىشىندە كوشپەلىلەر ءومىرىنىڭ مادەني سيمۆولىنا اينالعان ويۋ-ورنەكتەردىڭ تاريحي-تانىمدىق ماڭىزى زور.

جالپى ۇلتتىق كيىمنىڭ ءاربىر ەلەمەنتى حالىق دۇنيەتانىمىن, مادەنيەتىن, ءداستۇرىن, ەستەتيكالىق تالعامى مەن تاريحي جولىن بەينەلەيدى. ال ۇلت قۇندىلىعىنا ءار بەرگەن كيىمدەردەگى ۇلتتىق ەلەمەنتتەردى زەرتتەۋ ارقىلى ءبىز ۇلتتىڭ رۋحاني بايلىعىن, ەستەتيكالىق تالعامىن جانە ءومىر سالتىن تەرەڭىرەك تۇسىنەمىز. دەمەك, ۇلتتىق كيىمدەرىمىزدى ساقتاۋ جانە ناسيحاتتاۋ – بولاشاق ۇرپاققا مادەني مۇرامىزدى جەتكىزۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى.

راسىندا, ويۋ-ورنەكتەر – حالقىمىزدىڭ رۋحاني جانە كوركەم مادەنيەتىنىڭ اجىراماس بولىگى. ول تەك ساندىك ەلەمەنت قانا ەمەس, سونىمەن قاتار تەرەڭ ماعىنا مەن سيمۆوليكانى قامتيتىن ۇلتتىق كود رەتىندە دە سانالادى. ورنامەنتتەر كيىم-كەشەك, تۇرمىستىق بۇيىمدار, ساۋلەت ونەرى مەن زەرگەرلىك زاتتاردا كەڭىنەن قولدانىلىپ, ۇرپاقتان-ۇرپاققا وزگەرىسكە ۇشىراپ, جەتىلىپ وتىرعان.

ماسەلەن, قر ۇلتتىق كىتاپحاناسىنىڭ سيرەك قورىندا ساقتالعان سانكت-پەتەربور قالاسىندا جارىق كورگەن ايگىلى سۋرەتشى, پەداگوگ ن.ف.لورەنتس  ەڭبەگىندە: «ورنامەنتيكا – ەست وسوبايا شيروكايا وبلاست يسكۋسستۆا, ۆەسما ينتەرەسنايا ي سەرەزنايا پو سۆوەمۋ يستوريچەسكومۋ زناچەنيۋ ي پو سۆوەمۋ بليزكومۋ, رازنووبرازنومۋ سووتنوشەنيۋ س درۋگيمي, ۆىسشيمي يزياششنىمي يسكۋسستۆامي. ورنامەنت ۋ رازۆيتىح نارودوۆ حاراكتەريزۋيا ي تاك سكازات سيمۆوليچەسكي ۆىراجايا نازناچەنيە كاجدوگو ۋكراشاەمىە يم پرەدمەتا يلي ەگو وتدەلنىي چاستي داەت ەمۋ يزۆەستنۋيۋ ۆنەشنيۋيۋ وسمىسلەننوست – فيزيونوميۋ ي جيزن. بىلي نارودى ۋ كوتورىح ورنامەنتالنوە يسكۋسستۆو دوستيگالو ۆىسوچايشەي ستەپەني رازۆيتيا سراۆنيتەلنو س درۋگيمي يسكۋسستۆامي (لورەنتس, نيكولاي فەدوروۆيچ. ورنامەنت ۆسەح ۆرەمەن ي ستيلەي: 100 تابل. س وبياسنيتەلنىم تەكستوم ن.ف. لورەنتسا. – سانكت-پەتەربۋرگ: ا.ف. دەۆريەن, 1898. – 174 س)», – دەپ ءار حالىقتىڭ تاريحىنداعى ويۋ-ورنەكتەردىڭ ماڭىزدى ەكەندىگىن اتاپ وتەدى [1.2-3]. دەمەك, ويۋ-ورنەك ونەرى تەك ءسان ءۇشىن عانا ەمەس, بەلگىلى ءبىر زاتتىڭ, كەڭىستىكتىڭ نەمەسە ورتانىڭ ماعىناسىن ايقىندايتىن سيمۆولدىق سيپاتقا يە. بۇل ويۋدىڭ تەك قولونەر نەمەسە دەكوراتيۆتىك سيپاتتاعى ەلەمەنت ەمەس, سونىمەن قاتار, تاريحي, ەتنوگرافيالىق, ءتىپتى دۇنيەتانىمدىق ءمانى بار ەكەنىن بىلدىرەدى.

قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرلى ورنامەنتتەرىن الىپ قاراساق, ءاربىر ورنەكتىڭ ءوز اتاۋى, سيمۆوليكاسى, بەلگىلى ءبىر ۇعىمعا مەڭزەۋى بار. ماسەلەن, «قوشقار ءمۇيىز» ورنەگى – بايلىق پەن مولشىلىقتى, «تۇمار» – قورعاۋشى كۇشتى, ال «يرەك» – ءومىردىڭ اعىسىن, توقتاۋسىز قوزعالىسىن بەينەلەيدى. بۇل ورنەكتەر تەك كيىز ءۇي جابدىقتارىندا عانا ەمەس, كيىم-كەشەك, تۇرمىستىق بۇيىمدار, زەرگەرلىك اشەكەيلەر مەن ساۋلەت ونەرى ەلەمەنتتەرىندە دە كەڭىنەن قولدانىلعان.

ال تالاي جىر-داستانعا ارقاۋ بولعان قازاق ارۋىنىڭ كوركىنە بۇركىت قاۋىرسىندى تاقيا, كۇمىس شاشباۋ ەرەكشە ءسان بەرگەن. قازاق قىزى ورامال تاقپاعان. ال ۇزاتىلعاندا – ساۋكەلە كيگەن. ءبىر قىزىعى ساۋكەلەنىڭ بيىكتىگى – مارتەبەنىڭ بەلگىسى سانالعان. باي قىزدارىنىڭ ساۋكەلەسىنىڭ بيىكتىگى شامامەن ەكى قولدى توبەدەن اسىرا سوزىپ, ساۋساقتاردىڭ ۇشىن تۇيىستىرگەندەي ۇزىن بولعان دەسەدى. سوندىقتان دا اشەكەي – جاي عانا ءسان ەمەس, تۇمار بولعان. قازاق ويۋ- ورنەكتەرى جاماندىقتان قورعايدى دەپ سەنگەن. ويتكەنى ءار ويۋدا – ماعىنا بار, ءاربىر كەستەدە – تاريح بار.

سونداي-اق, ويۋ-ورنەكتەر حالىقتىڭ تۇرمىس-سالتىنا, نانىم-سەنىمىنە, تابيعاتپەن قارىم-قاتىناسىنا نەگىزدەلەدى. اسىرەسە كوشپەلى تىرشىلىكتەگى قازاق حالقى ءۇشىن ورنامەنت – قورشاعان ورتانى قابىلداۋدىڭ, تىرشىلىكتى سيمۆولدار ارقىلى بەينەلەۋدىڭ ءبىر ءتاسىلى بولدى. وسى ورايدا, ۇلتتىق ويۋ-ورنەكتەر تەك كوركەمدىك مۇرا عانا ەمەس, سونداي-اق ۇلتتىڭ مادەني جادى مەن تانىمىنىڭ اجىراماس ءبىر بولىگى رەتىندە قاراستىرىلۋى ءتيىس.

(ن.ف.لورەنتستىڭ «ورنامەنت ۆسح ۆرەمەن ي ستيلەي» ەڭبەگى)

ماسەلەن, XIX عاسىرداعى قازاق دالاسىنا ويشا ساپار شەگىڭىزشى. ءبىر اۋىلدىڭ ۇستىنەن ءوتىپ بارا جاتىرسىز دەلىك. الدىڭىزدان ەكى ادام شىقتى: ءبىرى – جىبەك شاپان جامىلىپ, بەلىنە كۇمىس بەلبەۋ بايلاعان, باسىندا التىن زەرلى بورىك. ەكىنشىسى – قاراپايىم قالىڭ شاپان كيگەن. ءبىر قاراعاننان-اق ولاردىڭ قوعامداعى ورنىن اڭعارۋعا بولا ما؟ ارينە, بولادى. ويتكەنى ەرتە زاماندا قازاق كيىمى – جاي عانا كيىم ەمەس, ادامنىڭ مارتەبەسىن, جاسىن, وتباسىلىق جاعدايىن, ءدىنىن, ءتىپتى مىنەزىن دە كورسەتەتىن اينا بولعان.

بۇعان گەنەرال-لەيتەنات, گۋبەرناتور م.ا.فولباۋمنىڭ فوتوالبومى دالەل. فوتوالبومدا رومانوۆتار اۋلەتىنىڭ 300 جىلدىعىنا 1913 جىلى جەتىسۋ اۋىلشارۋاشىلىق-ونەركاسىپ كورمەسىندە قازاقتاردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى مەن كيىم كيىسى كورسەتىلگەن [2]. گەنەرال فولباۋمنىڭ فوتوالبومى قر ۇلتتىق كىتاپحاناسىنىڭ سيرەك قورىندا ساقتالعان.

فوتوالبومدا بەينەلەنگەن قازاقتاردىڭ ءداستۇرلى كيىمى – جاي ساندىك ەلەمەنت ەمەس, تەرەڭ تاريحي, الەۋمەتتىك جانە مادەني مانگە يە رۋحاني كود ەكەنى كورىنەدى. ءار كيىم ۇلگىسى بەلگىلى ءبىر الەۋمەتتىك توپقا, جىنىسقا, جاس ەرەكشەلىگىنە, ءتىپتى وتباسىنداعى ورنىنا قاراي تاڭدالىپ تىگىلگەن. مىسالى, بويجەتكەن قىزداردىڭ ۇكىلى تاقياسى مەن كامشات بوركى ولاردىڭ جاس ەرەكشەلىگى مەن سۇلۋلىعىن ايقىنداسا, تۇرمىسقا شىققان ايەلدەردىڭ كيمەشەگى مەن ساۋكەلەسى ولاردىڭ وتباسىلىق مارتەبەسىن بىلدىرەتىن. ال ەر ازاماتتاردىڭ كيىمىندەگى ەرەكشەلىكتەر – جاۋىنگەرلىك بەلدىك, قاپتال شاپان, كەستەلى شەكپەن – ولاردىڭ بايلىعى مەن الەۋمەتتىك دارەجەسىن تانىتقان.

م.ا. فولباۋم جيناعان دەرەكتەر مەن فوتوسۋرەتتەردەن (فوتوالبوم ۆوەننومۋ گۋبەرناتورۋ سەميرەچەنسكوي وبلاستي گەنەرال-لەيتەناتۋ م.ا.فولباۋم وت كيرگيز-ۆەرنەنسكوگو ۋەزدا ۋچاستۆۋيۋششيح نا سەميرەچەنسكوي سەلسكو-حوزيايستۆەننوي پرومىشلەننوي ۆىستاۆكە 1913 گ ۆ پاميات 300-لەتيا تسارستۆوۆانيا رومانوۆىح. – الماتى: 1928, – 138 س). قازاقتاردىڭ تەك كيىم ارقىلى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ساندىك-قولدانبالى ونەرى, زەرگەرلىك بۇيىمدارى ارقىلى دا وزىندىك ەستەتيكاسىن قالىپتاستىرعانىن بايقاۋعا بولادى. ويتكەنى ءاربىر اشەكەي – تەك ءسان ءۇشىن ەمەس, سول ادامنىڭ ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسىپ كەلە جاتقان مادەنيەتىن, نانىم-سەنىمىن, دۇنيەتانىمىن كورسەتەتىن سيمۆول.

بۇل دالەلدەر قازاقتىڭ ءداستۇرلى كيىمىن ۇلت رۋحانياتى مەن  ماتەريالدىق مادەنيەتتىڭ اجىراماس بولشەگى ەكەنىن تاعى ءبىر مارتە دالەلدەيدى. زاماناۋي قوعامدا مادەني مۇرانى زەردەلەپ, قايتا جاڭعىرتۋ – ۇلتتىق سانا مەن بىرەگەيلىكتى ساقتاۋدىڭ ماڭىزدى جولى.

(م.ا.فولباۋمنىڭ فوتوالبومىنىڭ مۇقاباسى)

قر ۇلتتىق كىتاپحاناسى سيرەك كىتاپتار مەن قولجازبالار قىزمەتىنىڭ قورىندا ساقتالعان 1939 جىلى ماسكەۋ قالاسىنداعى «يسكۋسستۆو» باسپاسىندا باسىلعان سۋرەتشى ە.ا.كلودتتىڭ «كازاحسكي نارودنىي ورنامەنت» تاريحي-تانىمدىق كىتابىندا ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك وڭىرىندەگى ۇلتتىق ورنەكتەر بەينەلەنگەن [3]. فوتوالبومدا 54 سۋرەت بەرىلگەن. ءار ويۋ ءتۇرلى-ءتۇستى بوياۋمەن بويالعان.

اقىن ۆ.چەپەلەۆتىڭ العىسوزىمەن جارىق كورگەن البومدا كلودتىڭ 1927, 1930, 1934-1935 جىلدارى ومبى قالاسىنداعى قالالىق مۇراجايدىڭ تاپسىرماسىمەن ەڭبەك ەتكەنى جازىلعان. سونىمەن قوسا, العىسوزدە ۆ.چەپەلەۆ: «پوچەمۋ سودەرجانيە ستاروگو كازاحسكوگو يسكۋسستۆا ناحوديت سۆوە ۆىراجەنيە تولكو ۆ ورنامەنتالنوي فورمە س ەە ۋسلوۆنىمي يزوبراجەنيامي ي پروستوتوي دەكوروتيۆنىح فورمۋل؟ – دەگەن ساۋالعا: «وبياسنەنيە ەتومۋ نادو يسكات ۆ سۆوەوبرازي وبستانوۆكي يستوريچەسكوگو رازۆيتيا كازاحسكوي كۋلتۋرى. حۋدوجەستۆەننىي ترۋد كازاحوۆ ۆ پروشلوم وپرەدەليالسيا گلاۆنىم وبرازوم ۋسلوۆيامي سەمەينو-رودوۆوگو ۋكلادا ي تولكو ناچينال پودنيماتسيا دو ۋروۆنيا رەمەسلەننوي فازى رازۆيتيا. ون بىل سۆيازان س كوچەۆىم پرويزۆودستۆوم ي ۆو منوگوم پودچينەن ەمۋ. پرويزۆودستۆو حۋدوجەستۆەننىح يزدەلي سوحرانيالو ەششە حاراكتەرنىي وتپەچاتوك وبششەستۆەننو نەرازدەلەننوگو ترۋدا. ۋزوروتۆورچەستۆو بىلو پرودۋكتوم حۋدوجەستۆەننوي دەياتەلنوستي ۆسەگو نارودا. فورمى حۋدوجەستۆەننوگو پوزنانيا وپرەدەلياليس پريميتيۆنىمي رەليگيوزنىمي پرەدستاۆلەنيامي و ميرە», – دەپ جاۋاپ بەرەدى [3.5]. ال قازاق ويۋ-ورنەكتەرىنىڭ گەنەزيسىن: «كازاحسكي نارود سوزداۆال سۆوە سۆوەوبرازنوە يسكۋسستۆو ۋزورا ۆ شيروكوم كۋلتۋرنوم وبششەني س درۋگيمي نارودامي التايا, مونگولي, سرەدنەي ازي ي در. لەگكو پروسلەجيۆايۋتسيا تەسنايا حۋدوجەستۆەننايا سۆياز ي رودستۆەننوست كازاحسكوگو ۋزورا س تۋركمەنسكيم, بۋريات-مونگولسكيم, تادجيكسكيم, كيرگيزسكيم ورنامەنتامي. موتيۆى, بليزكيە ريادۋ ستارەيشيح كازاحسكيح ۋزوروۆ, مى ناحوديم ي ۆ سكيفو-التايسكوم كرۋگە يسكۋسستۆا. راسكوپكي نا التاە ي ۆ ويروتي تاكجە وبنارۋجيلي ۆ درەۆنەي رەزبە ي ۆ وبرىۆكاح تكانەي ستيليستيچەسكي وچەن رودستۆەننىە موتيۆى (كازاحسكي نارودنىي ورنامەنت. زاريسوۆكي حۋدوجنيكا ە. ا. كلودتا. ۆۆودنايا ستاتيا ي پريمەچانيا ك تابليتسام چەپەلەۆا ۆ. م.: يسكۋسستۆو, 1958. – 170 س)», دەپ جازادى [3.7].

(ە.ا.كلودتتىڭ «كازاحسكي نارودنىي ورنامەنت» كىتابىنىڭ مۇقاباسى)

شىنىمەن دە, قازاق ويۋ-ورنەكتەرىنىڭ گەنەزيسىن تيپولوگيالىق تۇرعىدان قاراستىرعاندا, ولاردىڭ تەرەڭ تاريحي تامىرلارى مەن كورشىلەس حالىقتارمەن مادەني ءوزارا ىقپالداستىعى ايقىن كورىنەدى. بۇل ورنەكتەردىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋى تەك قازاق حالقىنىڭ ىشكى مادەني ەۆوليۋتسياسىنىڭ ناتيجەسى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار التاي, موڭعوليا, ورتا ازيا حالىقتارىمەن تىعىز مادەني بايلانىستاردىڭ جەمىسى.

قازىرگى ۋاقىتتا بۇل البوم قازاق حالقىنىڭ كوركەمدىك مۇراسىن زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن قۇندى دەرەككوز رەتىندە سانالادى. كىتاپ ۇلتتىق ونەردىڭ تەرەڭدىگىن, ونىڭ تاريحي جانە مادەني ءمانىن تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

تۇيىندەي كەلە, ءداستۇرلى قازاق كيىمىندەگى ويۋ-ورنەكتەردىڭ تاريحى كوشپەلى ءداۋىردىڭ سالتىمەن ساباقتاسادى. سوندىقتان دا بۇگىنگە دەيىن ساقتالىپ جەتكەن ورنەكتەردىڭ تاريحىنىڭ تەرەڭ, مازمۇنىنىڭ اسقاق ەكەندىگىن جوعارىداعى عاسىردان استام ۋاقىت بۇرىن جارىق كورگەن ەڭبەكتەر ارقىلى كورسەتتىك. الايدا كەلەر ۋاقىتتا مۇنداي مادەني مۇرالاردى تەك زەرتتەپ قانا قويماي, ولاردى كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ, بولاشاق ۇرپاققا جەتكىزۋ – ماڭىزدى مىندەت. تەك سوندا عانا ءداستۇرلى ويۋ-ورنەكتەردى زاماناۋي ءسان, ديزاين, ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا ەنگىزۋ ارقىلى ۇلتتىق بولمىس پەن تانىمىمىزدى ساقتاۋ مەن جاڭعىرتۋعا مۇمكىندىك تۋادى. بۇل ەستەتيكالىق قۇندىلىق ەمەس, سونىمەن قاتار, ۇلتتىڭ رۋحاني-مادەني كودىنىڭ كورىنىسى. سول سەبەپتى ونەرتانۋ سالاسىنداعى جاڭا باعىتتا جاسالاتىن عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن قولدانبالى ونەردىڭ بىرلىگى – ۇلتتىق مۇرانىڭ ومىرشەڭدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن نەگىزگى تەتىك دەپ بىلەمىز.

عازيزا قۇدايبەرگەن,

قر ۇلتتىق كىتاپحاناسىنىڭ ديرەكتورى