تۇركىستان وبلىسىنىڭ 2 ميليوننان استام حالقىنىڭ 49%-ى – ايەلدەر, سونداي-اق ەلىمىزدەگى بارلىق كوپبالالى انانىڭ تورتتەن ءبىر بولىگى نەمەسە 185 349-ى – وسى ءوڭىر تۇرعىندارى. بۇگىندە وبلىستا 7278 وتباسى اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك الادى. ناۋرىزناما اياسىنداعى «قايىرىمدىلىق» كۇنى وڭىردەگى بارلىق اۋدان, قالادا قولداۋعا مۇقتاج كوپبالالى انالارعا, از قامتىلعان وتباسىلارعا, مۇگەدەكتىگى بار ازاماتتارعا كومەك كورسەتىلدى.
وبلىستىق جۇمىسپەن قامتۋدى ۇيلەستىرۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە, تسيفرلىق كارتا نەگىزىندەگى ولشەمگە سايكەس وڭىردەگى 508 414 وتباسىنىڭ 10 002-ءcى, ياعني 2%-ى عانا جاقسى دەڭگەيدە. وتباسىنىڭ الەۋمەتتىك ءال-اۋقات دەڭگەيىن باعالايتىن تسيفرلىق كارتا نەگىزىندە وڭىردەگى 165 712 وتباسى نەمەسە 32,6%-ى ۆ ساناتىندا, ياعني قاناعاتتانارلىق جاعدايدا. 181 067 وتباسىنىڭ (35,6%) الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتى تومەن. داعدارىس جانە مۇشكىل دەڭگەي سانالاتىن D, ە ساناتتارىندا 151 633 وتباسى ەسەپكە الىنعان, ولاردىڭ ۇلەسى 29,8% بولىپ وتىر. سونداي-اق وبلىس بويىنشا جارنالارى مەن اۋدارىمدارى جوق 18 455 جەكە كاسىپ يەسى بار. ولاردىڭ ۇلەسى 3,8%-دى قۇرايدى. وڭىردە مەكەنجايى بويىنشا تىركەلگەن, الايدا مۇلدەم تۇرمايتىندار سانى – 23 887, بۇل D, ە ساناتىنداعى ازاماتتاردىڭ 4,9%-ىن قۇرادى. ولاردى ناقتى تۇرىپ جاتقان تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا تىركەۋدى راسىمدەۋ قاجەت.
وڭىردە ومىرلىك قيىن جاعدايعا تاپ بولعان وتباسىلار مەن جەكەلەگەن ازاماتتارعا جۇمىسقا ورنالاستىرۋ, كاسىپكەرلىك قىزمەتكە تارتۋ, كاسىبي داعدىلاردى يگەرۋ, قۇقىقتىق پروبلەمالاردى شەشۋ, پسيحولوگيالىق كومەك كورسەتۋ سياقتى مەملەكەتتىك قولداۋلار كورسەتىلىپ كەلەدى. وسى باعىتتاعى اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار مەن جوسپارلار وبلىس اكىمى نۇرالحان كوشەروۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن جيىندا كەڭىنەن تالقىلانىپ, جاۋاپتى تۇلعالارعا وزەكتەندىرۋگە جاتاتىن ازاماتتاردى انىقتاۋ, ءتيىستى شارالار جۇرگىزۋ جۇكتەلدى. اۋدان, قالا, اۋىل اكىمدەرى مەن جاۋاپتى بولىمدەرگە وسى باعىتتاعى جۇمىستى رەتتەيتىن ناقتى الگوريتم ۇسىنۋ تاپسىرىلدى. سونداي-اق وبلىس اكىمى جۇمىس ورىندارىن كوبەيتۋ, ينۆەستيتسيا تارتۋ, وزىندىك كىرىستەردى ۇلعايتۋ, تۇرعىنداردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋعا باسىمدىق بەرۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتتى. جىل سوڭىنا دەيىن د, ە دەڭگەيدەگى وتباسىلار سانىن 137 مىڭعا دەيىن تومەندەتۋ مەجەلەندى. بۇل رەتتە ءوندىرىس ورىندارىنىڭ اشىلىپ, تۇرعىنداردىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋ دەڭگەيىن جوعارىلاتۋ ماڭىزدى.
وسى ورايدا قولعا الىنىپ جاتقان اۋقىمدى جوبالار دا از ەمەس. مىسالى, سوزاق اۋدانىندا قۇرىلىسى باستالعان زاۋىتتا 1000-عا جۋىق جۇمىس ورنى اشىلماق. «ساۋتس-ويل» كومپانياسىنىڭ «سوزاق فوسفات» ينۆەستيتسيالىق جوباسى اياسىندا سالىناتىن فوسفور تىڭايتقىشتارىن ءوندىرۋ زاۋىتى 2027 جىلى ىسكە قوسىلادى دەپ مەجەلەنگەن. ونىمدەرىن ەلىمىزبەن قاتار ءۇندىستان, قىتاي, كورشىلەس ەلدەرگە ەكسپورتتاۋ مۇمكىندىگى دە قاراستىرىلعان. زاۋىتتا فوسفور قالدىعىن وڭدەۋ ارقىلى اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى تىڭايتقىشتار وندىرىلەتىن بولادى. كاسىپورىننىڭ ىسكە قوسىلۋى قۇرامىندا فوسفورى بار تىڭايتقىشتىڭ يمپورتىنا تاۋەلدىلىكتى ازايتادى. وندىرىلگەن تىڭايتقىشتار مەن پرەپاراتتار ەلىمىزدە ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ تۇراقتى بولۋىنا وڭ سەپتىگىن تيگىزەرى انىق. جوبانىڭ جۇزەگە اسىرۋشىلارى ءارى سەرىكتەستەرى – «ساۋتس-ويل» كومپانياسى مەن «China Tianchen Engineering Corporation LTD» كومپانياسى. يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگىزىلگەن جوبا بويىنشا جوسپارلانعان ينۆەستيتسيا كولەمى شامامەن 140 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى, جىلىنا ميلليون توننا ازوت-فوسفور-كالي كەشەندى تىڭايتقىشىن, 600 مىڭ توننا فوسفور نيتراتىن شىعارادى.
ساۋران اۋدانىنا قاراستى بابايقورعان اۋىلدىق وكرۋگىندە سالىنا باستاعان ءىرى قارا مال بورداقىلاۋ الاڭىندا 5000 باس ءىرى قارا مال بورداقىلانىپ, ەت, جەم ءوندىرىسى, تەرى وڭدەۋ باعىتتارىندا جۇمىس جۇرگىزىلەتىن بولادى. قۇرىلىس جۇمىستارىن كەلەسى جىلدىڭ قازان ايىندا اياقتاۋ جوسپارلانىپ وتىر. نىسان تولىق ىسكە قوسىلعاندا, 60-تان استام جەرگىلىكتى تۇرعىن جۇمىسپەن قامتىلادى. كەشەن اۋدانداعى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتۋعا ۇلكەن سەرپىن بەرەدى. مال بورداقىلاۋ ارقىلى ەت ءوندىرىسى كولەمى ارتىپ, ىشكى نارىقتا جوعارى ساپالى ونىمدەر قولجەتىمدى بولماق. سونىمەن قاتار تەرى, تىڭايتقىش وڭدەۋ تسەحتارىنىڭ ىسكە قوسىلۋى شيكىزاتتى تولىق پايدالانىپ, قالدىقسىز ءوندىرىس جۇيەسىن ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
بايدىبەك اۋدانىندا ماقتا وڭدەۋ يندۋسترياسىن ىلگەرىلەتۋگە باعىتتالعان ماقتا وڭدەۋ كەشەنىنىڭ جوباسى جۇزەگە اسىرىلا باستادى. اۋدان اكىمى ەرلان نۇرماحانوۆتىڭ ايتۋىنشا, ينۆەستيتسيا كولەمى 2,7 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى. كەشەننىڭ جىلدىق وندىرىستىك قۋاتتىلىعى 60 مىڭ توننا ماقتا شيكىزاتىن وڭدەۋگە ەسەپتەلگەن. جوبا ىسكە اسقان جاعدايدا 60 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلادى.
وبلىس اكىمدىگى جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋى جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتىپ, تۇراقتى تابىس كوزىن قامتاماسىز ەتەتىنىنە, ياعني د, ە دەڭگەيدەگى وتباسىلار سانىن ازايتۋعا سەپتىگىن تيگىزەرىنە سەنىمدى.
تۇركىستان وبلىسى